Mizaç: aynı ev, iki çocuk

Açılış sahnesi

Gaziantep, akşam yemeğine yarım saat var. Mustafa Hamdan atölyeden yeni gelmiş, ayakkabılarını kapının yanına diziyor. Salondan Musa'nın sesi geliyor: «Toplamayacağım! Daha bitmedi!» Meryem, evin eski kuralını üçüncü kez söylemiş: sofra kurulmadan oyuncaklar sepete girer. Musa legolarının ortasında yere oturmuş, yüzü kıpkırmızı, iki eliyle kulelerini koruyor.

On bir yaşındaki Rumeysa mutfak kapısından izliyor. Mustafa karısına dönüp yarı gülerek soruyor: «Bu kızı da aynı kuralla büyüttük, değil mi? Hatırlıyor musun, o beş yaşındayken ne yapardı?» Meryem hatırlıyor. Rumeysa da itiraz ederdi, ama sessizce: dudaklarını büzer, oyuncaklarını tek tek, ağır ağır, son dakikaya kadar oyalanarak toplardı. Bir kez bile bağırmamıştı. Aynı ev, aynı anne baba, aynı kural. Meryem bir an düşünüyor: sorun kuralda mı, yoksa bu kuralın karşısındaki çocukta mı?

Bu derste ne olacak

İlk iki derste davranışın neye hizmet ettiğini ve ne kadarının fazla sayılacağını sorduk. Bu derste soruyu çocuğun kendisine çeviriyoruz: bazı farklar kayıtta görünmez, çünkü çocuğun doğuştan getirdiği ayardan gelir. Ebeveynlik Akademisi'nin 11.1 dersi bu ayarların bütün haritasını ve tarihini anlattı. Burada o haritadan dört boyutu alıp tek bir pratik soruya uygulayacağız: aynı kural neden bir çocukta işler de ötekinde patlar? Seçtiğimiz boyutlar bedenin hareketi, geçişlere alışma hızı, duygunun sesi ve bu üçünü dizginleme becerisi; adlarıyla etkinlik, uyum, yoğunluk, öz-denetim. İlk üçü çocuğun dünyaya nasıl tepki verdiğini, sonuncusu o tepkiyi ne kadar yönetebildiğini anlatır. Ayrıca kardeşleri karşılaştırırken en sık düşülen tuzağı, yaş farkını, nasıl ayıracağımızı göreceğiz.

Kanıt ne diyor

Mizaç araştırmalarının bugün en çok kullanılan çerçevesi, bu iki tarafı birbirinden ayırır: çocuğun neye ne kadar güçlü tepki verdiği ve bu tepkiyi ne ölçüde frenleyebildiği. İkinci taraf yavaş gelişir.

Bu bulgu, iki yaşındaki bir çocuktan «dokunma» kuralına kendi başına uymasını beklemenin neden çoğu zaman hayal kırıklığıyla bittiğini açıklar. Öz-denetim o yaşta henüz yeni filizlenmektedir. Kural doğru olabilir; onu taşıyacak beceri ise birkaç yıl içinde büyür.

İkinci soru, aynı ebeveyn tutumunun farklı mizaçtaki çocuklarda farklı sonuç verip vermediği. Bu soruyu soran çalışmaları araştırma veritabanlarında tarayan bir derleme, tabloyu şöyle çiziyor.

Derlemenin bir gözlemi daha var: etki tek yönlü değildir. Olumsuz duygusu yoğun bebekler, ebeveynlerinden daha fazla güç kullanan ve denetleyen bir tutum çekebiliyor. Ebeveyn çocuğu biçimlendirirken çocuk da ebeveyni biçimlendirir.

Evde ve okulda

Dört boyut

Etkinlik, bedenin ne kadar hareket ettiğidir: masada kaç dakika oturabildiği, bekleme salonunda yerinde durup duramadığı. Uyum, bir değişikliğe ne kadar çabuk alıştığıdır: oyundan sofraya, evden okula, bir plandan başka bir plana geçebilme hızı. Yoğunluk, duygunun sesidir; sevinçte de öfkede de geçerlidir. Öz-denetim ise bu üçünün üstünde durur: yapmak istediğini bırakıp gerekeni yapabilmek.

Aynı kural, iki çocuk

Bir kural her zaman bir beceri ister. «Yemekten önce oyuncaklar toplanır» kuralı, oyunun ortasından sofraya geçmeyi, yani uyumu, ve sevilen bir şeyi bırakmayı, yani öz-denetimi ister. Etkinliği yüksek, uyumu yavaş bir çocuk için bu kural, sakin ve çabuk uyum sağlayan kardeşine göre çok daha ağır bir talep olabilir. Kuralın kendisini değiştirmek gerekmez; çoğu zaman değişen, kuralın nasıl ve ne zaman söylendiğidir.

Yaşı ayırmak

Kardeşler karşılaştırılırken en sık hata, farklı yaştaki iki çocuğu aynı gün yan yana koymaktır. On bir yaşındaki bir kızın öz-denetimi, beş yaşındaki kardeşininkinden doğal olarak çok ileridedir; bu mizaç farkı değil, gelişim farkıdır. Meryem'in açılıştaki yolu doğruydu: Musa'yı bugünkü Rumeysa'yla değil, beş yaşındaki Rumeysa'yla karşılaştırmak.

Gri alan

Bu dersteki kanıtın büyük kısmı ilişkiseldir. Sert disiplin gören ürkek çocukların daha çok zorlandığını görmek, sertliğin bu zorluğu doğurduğunu tek başına kanıtlamaz; ürkek ve zorlanan bir çocuk da ebeveyninden daha sert bir tepki çekebilir. Kiff ve arkadaşları bu iki yönü sağlam biçimde ayıran çalışmanın çok az olduğunu yazıyor. Çalışmaların çoğu küçük çocuklarla yapıldı; Elanur ya da Hamza yaşındaki çocuklar için bulgular daha seyrek. Bir uyarı da Ebeveynlik Akademisi'nin 11.1 dersinde anlatılan «farklı duyarlılık» fikrine dair. Hassas çocukların iyi bir ortamda diğerlerinden daha çok gelişebileceği düşüncesi, bu derlemede kolay öfkelenen çocuklar için az destek buldu; bulguların çoğu daha çok, hassas çocuğun kötü bir ortamdan daha çok zarar gördüğü yönündeydi. Destek ise ebeveynin duyarlılığına bakılan çalışmalarda ortaya çıktı. Mizacın nasıl ölçüldüğü de bir soru: aynı çocuk için anne, öğretmen ve gözlemcinin söyledikleri çoğu zaman örtüşmüyor. Son olarak, bir kuralı ne kadar yumuşak ya da ne kadar kararlı söyleyeceğin bir ölçüde ailenin kendi değerlerine bağlıdır; araştırma sana yalnız hangi çocukta neyin daha olası olduğunu söyler.

Senin evinde

Çocuklarını ya da tek çocuğunsa çocuğunu ve kendini dört boyutta düşün. Etkinlikte bedenin hareketine, uyumda geçişlerin hızına, yoğunlukta sevinç ve öfkenin sesine, öz-denetimde istediğini bırakıp gerekeni yapabilme becerisine bak. Kardeşleri karşılaştırıyorsan, büyük olanın bugünkü hâliyle değil, küçüğün yaşındaki hâliyle karşılaştır; hatırlayamıyorsan o yıllardan bir fotoğrafa ya da aile büyüklerinin anlattıklarına başvur.

Sonra evde en çok çatışma çıkaran tek bir kuralı seç ve şu soruyu sor: bu kural hangi boyuttan bir beceri istiyor? Uyum istiyorsa geçişten önce bir uyarı ver. Öz-denetim istiyorsa ve çocuk küçükse korumayı ortama bırak. Çocuk ürkekse sesini alçalt, kolay öfkeleniyorsa evdeki yetişkinlerin aynı cümleyi kullandığından emin ol. Kural yerinde kalsın; değişen yalnız onu taşıyan yol olsun.

Ne zaman uzmana

Bir boyut çok uçta duruyor ve evde, okulda, akrabaların yanında birlikte görülüyorsa, çocuk örneğin hiçbir ortamda birkaç dakikadan uzun oturamıyorsa ya da her yeni durumda günlerce süren bir kaygıya kapılıyorsa, bu yalnız mizaçla açıklanmayabilir. Böyle bir tabloyu notlarınla birlikte aile hekimine ya da çocuğun izlendiği çocuk doktoruna anlat; okul çağındaysa sınıf öğretmeninin ve okul rehber öğretmeninin gözlemini de iste. Hekim gerek görürse çocuk ve ergen ruh sağlığı polikliniğine yönlendirir. Mizaç ile dikkat ya da kaygı güçlükleri arasındaki ayrım ileriki modüllerin konusu.

Kendin dene

Aklında kalsın

Mizaç, çocuğun neye ne kadar güçlü tepki verdiği ile bu tepkiyi ne kadar yönetebildiğinin bileşimidir. Etkinlik, uyum ve yoğunluk tepkiyi; öz-denetim onun dizginini anlatır ve okul öncesi yıllarda büyür. Aynı kural farklı mizaçta farklı bir beceri ister. Ürkek çocukta yumuşak bir ses, kolay öfkelenen çocukta tutarlılık, korkusuz çocukta sıcak bir ilişki daha olası işe yarar. Kardeşleri karşılaştırırken yaşı ayır. Kuralı değil, kuralı taşıyan yolu ayarla.

Sonraki derse köprü

Meryem bir hafta sonra kayıtlarını okurken bir örüntü yakalıyor: Musa'nın en sert itirazları hep aynı saate, yemekten hemen önceye düşüyor; yani hem karnının aç olduğu hem de oyundan sofraya geçmesi gereken ana. Mizaç, Musa'nın neden bu kadar yüksek sesle itiraz ettiğini açıklıyor; ama neden tam o saatte itiraz ettiğini açıklamıyor. Sonraki ders evin en zor saatine üç etken üzerinden bakıyor: uykusuzluk, açlık ve bir etkinlikten ötekine geçişler.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bu derste «öz-denetim» nasıl tanımlandı?

• A) Çocuğun o an en çok yapmak istediği şeyi durdurup daha az istediği ama gereken şeyi yapabilmesi.
• B) Çocuğun yeni bir ortama ne kadar çabuk alıştığı.
• C) Çocuğun duygularını ne kadar yüksek sesle dışa vurduğu.
• D) Çocuğun ebeveyninin kurallarına her koşulda uyması ve hiç itiraz etmemesi.

Cevap: A. Öz-denetim baskın tepkiyi durdurup daha az baskın olanı başlatabilme becerisidir; uyum geçiş hızını, yoğunluk ise duygunun sesini anlatır.

Soru 2 · Uygulama

Bir anne, on yaşındaki kızının beş yaşındaki kardeşinden çok daha kolay kural dinlediğini söylüyor. Mizaç farkını görmek için en uygun karşılaştırma hangisidir?

• A) İki çocuğu bugün aynı kural karşısında yan yana izlemek.
• B) Küçük çocuğu sınıfındaki arkadaşlarıyla karşılaştırıp kimin daha çok itiraz ettiğine bakmak.
• C) Büyük çocuğa kardeşinin neden böyle davrandığını sormak.
• D) Küçük çocuğu, büyük kardeşinin beş yaşındaki hâliyle karşılaştırmak.

Cevap: D. On yaşındaki bir çocuğun öz-denetimi beş yaşındakinden doğal olarak ileridedir; yaşı sabitlemeden yapılan karşılaştırma gelişim farkını mizaç farkı sanır.

Soru 3 · Tuzak

Yeni ortamlarda çekingen, azarlandığında içine kapanan yedi yaşındaki bir çocuk ödevini bitirmiyor. Hangi yaklaşım derlemedeki bulgularla en çok örtüşür?

• A) Sesini yükseltip kararlı görünmek, çünkü hassas çocuk sert tutuma alışarak güçlenir.
• B) Ödev kuralını tamamen kaldırmak, çünkü mizacı bu kurala uygun değildir.
• C) Kuralı koruyup sakin bir sesle, yanında durarak tek bir hatırlatma yapmak.
• D) Ödevi onun yerine yapmak ve öğretmene ayrıca bir not yazıp ödevin bu çocuk için ağır olduğunu söylemek.

Cevap: C. Derlemedeki çalışmalarda ürkek çocuklarda yumuşak disiplin uyumu öngörüyor, sert tutumun olumsuz etkisi ise daha büyük çıkıyordu; kural kalır, onu taşıyan ses değişir.

Soru 4 · Senaryo

Kolay öfkelenen bir çocuğun evinde anne tablet süresi dolunca tableti alıyor, baba ise çocuk bağırınca bazı akşamlar on dakika daha veriyor. Bu tabloda ilk değiştirilecek şey nedir?

• A) Çocuğun öfkesini cezalandırmak için tableti bir hafta tamamen yasaklamak ve bunu her akşam ona hatırlatmak.
• B) İki ebeveynin aynı süreyi ve aynı cümleyi kullanarak kuralı tutarlı hâle getirmesi.
• C) Çocuğun bağırmasını görmezden gelip süreyi her akşam onun istediği kadar uzatmak.
• D) Kararı her akşam çocuğun o günkü ruh hâline göre yeniden vermek.

Cevap: B. Derlemenin yazarları kolay öfkelenen çocuklar için öngörülebilir, açık sınırların önemini vurguluyor; iki ebeveyn arasındaki tutarsızlık her akşam yeni bir deneme alanı açar.