İçeriğe geç

M01-D03

Etki ne kadar sürer

Egzersiz sonrası bilişsel etkinin süresini ve ölçüm zamanlamasının sonuçları nasıl değiştirdiğini açıklar.

Egzersiz ve Beyin Akademisi — M01, Akut egzersiz ve dikkat · 2.068 kelime · 6 örnek durum · 5 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 14 dk dinleme

Dayanak: Tartışmalı: akut etkinin süresi (kaynak yazımda seçilir)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Tek bir seansın düşünmeye küçük katkısı seans sürerken, bitişin ardından ve bir bekleme süresinden sonra yapılan ölçümlerin hepsinde görülüyor. Bir derlemeye göre yürütücü işlevlerdeki yarar iki saate kadar sürebiliyor; ruh hâlindeki değişim ise bir güne kadar. Egzersizin ilk dakikalarında düşünme bozulabiliyor. Bellek için zamanlama önemli: öğrenmeden önce ya da sonra yapılan egzersiz belleği iyileştirebiliyor, öğrenme sırasında yapılan egzersiz ise olumsuz etkiliyor. Bu bulguların çoğu laboratuvarda, kısa görevlerle elde edildi. Bir egzersizin yararından söz ederken ne zaman ve ne kadar süreyle görüldüğünü de söylemek gerekiyor.

Açılış sahnesi

Kerem sabah yedide koşuyor, dokuzda masasında. Öğleden sonra ikide ise haftanın en zor toplantısı var: bir yazılım hatasının nedenini ekibine anlatacak. Bir iş arkadaşı ona sabah koşusunun bütün gün «zihnini açık tuttuğunu» söylüyor. Kerem bundan emin değil. Sabahki koşunun öğleden sonraki toplantıya bir etkisi kalır mı, yoksa toplantıdan hemen önce kısa bir yürüyüş mü yapmalı?

Aynı hafta Kerem'in yeni bir programlama dili öğrenmesi gerekiyor. Spor salonunda bisiklete binerken kulaklıktan ders dinlemeyi düşünüyor: iki işi aynı anda halletmiş olacak. Bunun belleğine iyi mi geleceğini, yoksa öğrenmesini mi bozacağını merak ediyor.

Bu derste ne olacak

Önceki iki derste tek bir seansın düşünmeye küçük bir katkısı olduğunu ve bu katkının şiddete göre nasıl değişebileceğini gördük. Bu ders bir başka soruya bakıyor: bu katkı ne kadar sürer ve ölçümün ne zaman yapıldığı sonucu nasıl değiştirir? Önce egzersiz sırasında, hemen sonra ve bir süre sonra yapılan ölçümleri karşılaştıran meta-analize ve egzersizin ilk dakikalarıyla sonrasını ayıran bir başkasına yeniden bakacağız. Sonra tek bir seansın ruh hâli, düşünme ve beyin üzerindeki etkilerinin zaman seyrini insan ve hayvan çalışmalarından derleyen bir yazıyı okuyacağız. Son olarak egzersizin bir şeyi öğrenmeden önce, öğrenirken ya da öğrendikten sonra yapılmasının belleği nasıl farklı etkilediğini inceleyen iki meta-analize geçeceğiz.

Kanıt ne diyor

Sahada

Ne kadar sürer

Chang'in ekibinin meta-analizi ilk bakışta bir sürpriz içeriyor: egzersiz sürerken, bitişin hemen ardından ve bir bekleme süresinden sonra yapılan ölçümlerde etki neredeyse aynı büyüklükte. Ama «bir süre sonra» ne kadar sonra? Basso ve Suzuki'nin derlemesine göre yürütücü işlevlerdeki yarar egzersiz bittikten sonra iki saate kadar sürebiliyor. Bu bir ortalama değil, bir üst sınır gibi okunmalı: girişim denetimini inceleyen çalışmalar yalnız ilk 15 dakikaya bakmıştı, sonrasını bilmiyoruz. Kerem'in sabah yedideki koşusunun öğleden sonra ikideki toplantıya bir etkisinin kaldığını gösteren bir bulgu bu kaynaklarda yok.

Yaygın yanlış«Sabah yapılan bir koşunun düşünmeye yararı bütün gün sürer.»
Doğrusu

Basso ve Suzuki'nin derlemesine göre yürütücü işlevlerdeki yarar egzersiz bittikten sonra iki saate kadar sürebiliyor; bütün güne yayılan bir etki ölçülmüş değil.

Ruh hâli ve düşünme

Basso ve Suzuki'nin derlemesinde ruh hâlindeki olumlu değişim düşünmedeki değişimden daha uzun sürüyordu: egzersizden hemen sonra başlıyor ve bir güne kadar sürebiliyordu. Bu, iki etkinin aynı şey olmadığını hatırlatıyor. Egzersizden sonra kendini iyi hissetmek, dikkatin de aynı süre boyunca keskin kaldığı anlamına gelmiyor.

Yaygın yanlış«Egzersizden sonra kendini iyi hissettiğin sürece dikkatin de keskin kalır.»
Doğrusu

Basso ve Suzuki'nin derlemesinde ruh hâlindeki değişim bir güne kadar, yürütücü işlevlerdeki yarar iki saate kadar sürebiliyordu; iki etkinin zaman seyri farklı.

Öğrenmeden önce, sırasında, sonra

Loprinzi'nin ekibinin meta-analizi açılıştaki ikinci soruya en doğrudan cevabı veriyor. Egzersiz öğrenmeden önce yapıldığında belleği hafifçe iyileştiriyordu; öğrenmeden kısa süre sonra yapıldığında daha belirgin biçimde iyileştiriyordu. Ama öğrenme sırasında yapılan egzersiz belleği olumsuz etkiliyordu. Bu bulgu Lambourne ve Tomporowski'nin egzersizin ilk dakikalarında görülen bozulmasıyla örtüşüyor. Roig'in ekibinin sonuçlarında da tek seansın uzun süreli bellekteki etkisi kısa süreli bellektekinden büyüktü; yazarlar bunu kodlama ve pekiştirme süreçlerine bağlıyor. Bu çalışmalar laboratuvarda sözcük listeleri ya da resimler gibi malzemelerle yapılıyor; bir programlama dilini öğrenmenin aynı biçimde etkilenip etkilenmediği ayrıca sınanmalı.

Yaygın yanlış«Bir şeyi öğrenirken aynı anda egzersiz yapmak belleği güçlendirir.»
Doğrusu

Loprinzi'nin ekibinin meta-analizinde öğrenme sırasında yapılan egzersiz belleği olumsuz etkiliyordu; iyileşme egzersiz öğrenmeden önce ya da sonra yapıldığında görülüyordu.

Gri alan

Tek bir seansın etkisinin ne kadar sürdüğü sorusunun cevabı belirsiz ve tartışılır. Basso ve Suzuki'nin aktardığı iki saatlik süre bir üst sınır gibi okunmalı; bazı ölçümler yalnız ilk 15 dakikaya bakmıştı ve çalışmaların çoğu farklı aralıklarla ölçüm yaptığı için etkinin nasıl söndüğü tam olarak bilinmiyor. Loprinzi'nin ekibinin geç pekiştirme dönemindeki büyük etkisi az sayıda çalışmaya dayanıyor ve güven aralığı çok geniş. Roig'in ekibinin uzun dönemli egzersizle ilgili bulgusu, düzenli egzersizin belleğe hiç yaramadığı biçiminde okunmamalı; bu akademinin ikinci modülü düzenli egzersizin etkilerini ayrıca ele alıyor. Basso ve Suzuki'nin derlediği beyin kimyası bulgularının bir kısmı kemirgen çalışmalarından ve bu çalışmaların çoğu üç haftalık koşu düzenleri kullanıyor; tek bir insan seansıyla karşılaştırılmaları zor. Chang'in, Lambourne ile Tomporowski'nin ve Roig'in ekiplerinin çalışmalarını yalnız özetlerinden okuduk. Laboratuvardaki sözcük listelerinden okul ve iş hayatındaki öğrenmeye aktarımı sınayan daha fazla araştırma gerekiyor.

Senin işinde

Egzersizin düşünmeye yararından söz ederken bir zaman aralığı da söyle: bulgular bu yararın egzersizden sonraki birkaç saat içinde, büyük olasılıkla daha kısa bir sürede görüldüğünü gösteriyor. Bir sınavın, bir toplantının ya da bir dersin başarısını o gün sabah yapılmış bir egzersize bağlama. Bir şey öğretiyorsan öğrenmeyi ve hareketi aynı anda istemek yerine sırayla kullan: önce öğrenme, sonra kısa bir hareket ya da önce kısa bir hareket, sonra öğrenme. Egzersizden sonraki iyi ruh hâlini düşünmedeki bir iyileşmenin kanıtı sayma; bu iki etkinin zaman seyri farklı olabilir. Çocuklarla çalışırken hareket aralarını önce ailelere ve okul yönetimine duyur; bir çocukla yalnız kalman gerekirse bunu açık bir kapının ardında yap ve ona dokunmadan önce sor. Bir öğrencinin belleği ya da dikkati gözle görülür biçimde değişirse aileyi bilgilendir ve çocuklarını bir çocuk hekimine götürmelerini öner. Bir yetişkin belleğindeki bir değişiklikten ya da süren bir isteksizlikten yakınıyorsa, egzersizi bir tedavi gibi önerme; onu hekime yönlendir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tek bir seansın düşünmeye küçük katkısı seans sürerken, bitişin ardından ve bir bekleme süresinden sonra yapılan ölçümlerin hepsinde görülüyor. Bir derlemeye göre yürütücü işlevlerdeki yarar iki saate kadar sürebiliyor; ruh hâlindeki değişim ise bir güne kadar. Egzersizin ilk dakikalarında düşünme bozulabiliyor. Bellek için zamanlama önemli: öğrenmeden önce ya da sonra yapılan egzersiz belleği iyileştirebiliyor, öğrenme sırasında yapılan egzersiz ise olumsuz etkiliyor. Bu bulguların çoğu laboratuvarda, kısa görevlerle elde edildi. Bir egzersizin yararından söz ederken ne zaman ve ne kadar süreyle görüldüğünü de söylemek gerekiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki bulgu egzersizin sürdüğü anlara işaret etti: Lambourne ve Tomporowski egzersizin ilk dakikalarında bilişsel performansın bozulabildiğini, Loprinzi'nin ekibi de öğrenme sırasında yapılan egzersizin belleği olumsuz etkilediğini buldu. Ama bazı insanlar düşünmeyi tam da hareket sürerken yapmak zorunda: bir futbolcu koşarken pas kararı veriyor, bir basketbolcu yorgunken boş arkadaşını arıyor. Egzersiz sürerken karar verme ve dikkat nasıl değişiyor? Sonraki ders (M01-D04) Egzersiz sırasında düşünmek: egzersiz sürerken karar verme ve dikkat performansının nasıl değiştiğini ve bunun takım sporlarındaki karşılığını anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Pekiştirme neyi anlatır?

  • A) Bir bilginin belleğe ilk kez alınmasını.
  • B) Bir egzersizin şiddetini artırmayı.
  • C) Bir sınavdan önce bilgiyi tekrar etmeyi.
  • D) Kodlanan bir bilginin zamanla belleğe yerleşip daha kalıcı hâle gelmesini.

Cevap: D. Pekiştirme kodlanmış bir bilginin zamanla kalıcı hâle gelmesidir; kodlama ise bilginin belleğe ilk kez alınmasıdır.

Soru 2 · Kanıt

Loprinzi'nin ekibinin meta-analizinde öğrenme sırasında yapılan egzersiz belleği nasıl etkiliyordu?

  • A) Olumsuz etkiliyordu.
  • B) En büyük olumlu etkiyi gösteriyordu.
  • C) Hiç etkilemiyordu.
  • D) Yalnız yaşlılarda olumlu etkiliyordu.

Cevap: A. Öğrenme sırasında yapılan egzersizin etkisi olumsuzdu (d = −0,12); öğrenmeden önce ve sonra yapılan egzersiz ise belleği iyileştiriyordu.

Soru 3 · Uygulama

Bir öğretmen öğrencilerinin yeni sözcükleri daha iyi hatırlamasını istiyor. Loprinzi'nin ve Lambourne ile Tomporowski'nin bulguları düşünüldüğünde en savunulabilir düzen hangisi?

  • A) Öğrencilerin koşarken sözcükleri ezberlemesini istemek.
  • B) Sözcükleri önce sakin bir ortamda öğretmek, ardından kısa bir hareket arası vermek ve bunun etkisini kesin saymamak.
  • C) Hareketi tamamen yasaklamak.
  • D) Sabah ilk derste yapılan beden eğitiminin bütün günün öğrenmesini artıracağını söylemek.

Cevap: B. Loprinzi'nin ekibinde öğrenme sırasında yapılan egzersiz belleği olumsuz, öğrenmeden sonra yapılan egzersiz olumlu etkiliyordu; Lambourne ve Tomporowski de seans başladıktan sonraki ilk dakikalarda bir düşüş gördü.

Soru 4 · Tuzak

Basso ve Suzuki'nin derlemesiyle ilgili hangisi doğrudur?

  • A) Tek bir seansın düşünmeye yararı her zaman bir gün sürer.
  • B) Ruh hâli ve düşünmedeki etkiler tam olarak aynı süre sürer.
  • C) Yürütücü işlevlerdeki yarar iki saate kadar, ruh hâlindeki değişim bir güne kadar sürebiliyor; girişim denetimi çalışmaları ise yalnız ilk 15 dakikaya bakmıştı.
  • D) Bütün bulgular insanlarla yapılmış tek seanslık deneylerden geliyor.

Cevap: C. Derleme yürütücü işlevler ve ruh hâli için farklı zaman seyirleri aktarıyor; ayrıca kemirgen çalışmalarının çoğu üç hafta ya da daha uzun koşu düzenleri kullanıyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?