İletişim problemi

Açılış sahnesi

Arda ekrana küçük bir kart yansıtıyor: Sırlı Avlu'nun kargo kutularına konacak bir bakım kartı. Üstte atölyenin adı, ortada lale motifli ince bir çerçeve, altında altı satır talimat: elde yıkayın, mikrodalgaya koymayın, fırında kullanmayın, ani sıcaklık değişiminden koruyun, sert süngerle ovmayın, üst üste dizerken araya bez koyun.

«Çok güzel olmuş,» diyor Can. «Ama geçen ay üç kâse geri geldi. Üçü de bulaşık makinesinden çıkmış, sırrı çatlamış. Eski kartımızda da yazıyordu.»

Fatma Usta kartı eline alıyor. «Bu kartı kim okuyor?» diye soruyor. «Kutuyu açan mı, kâseyi yıkayan mı?»

Arda bir an duruyor. Kartı kimin için tasarladığını hiç düşünmemişti; yalnız güzel olmasını düşünmüştü.

Leyla Hanım tahtaya dört kelime yazıyor: okur, mesaj, yüzey, amaç.

Bu derste ne olacak

Afişler, etiketler, bakım kartları önce bir iletişim problemine verilmiş bir cevaptır: birisi, bir şeyi, bir yerde, bir amaçla anlamalıdır. Bu derste o problemi dört soruyla tanımlamayı öğreneceğiz: Okur kim? Mesaj ne? Mesaj hangi yüzeyde, hangi koşulda okunacak? Okur mesajı okuduktan sonra ne yapmalı? Önce grafik tasarımı bir iletişim mesleği olarak tanımlayan ve iletişimi iki farklı biçimde düşünen bir ansiklopedi maddesiyle başlayacağız. Sonra bu dört sorunun bir tasarım kararına nasıl dönüştüğünü gösteren iki araştırmayı okuyacağız: biri ilaç şişelerindeki uyarı etiketlerinin okurlar tarafından ne kadar doğru anlaşıldığını ölçüyor, öbürü aynı uyarıları yeniden yazıp yeniden tasarlayınca anlaşılmanın nasıl değiştiğini sınıyor. Ders, Arda'nın bakım kartını bu dört soruyla yeniden kurmasıyla bitiyor.

Kanıt ne diyor

Bir etiketin güzel olması ile anlaşılması ayrı şeyler; ikincisi ölçülebiliyor.

Sahada

Dört soru

Etiketi ölçmek

Gri alan

Bu dersteki kanıtlar ilaç şişelerinden geliyor; bir çini kâsesinin bakım kartı ya da bir belediye duyurusu, bir ilacın yanlış kullanılması kadar ciddi bir riski taşımıyor. Bulguları bir kargo kartına taşımak bir benzetmedir ve bu benzetmenin sınırları tartışmaya açık: ilaç şişesine bakan bir hasta ile bir hediye kutusunu açan bir alıcı aynı dikkatle okumayabilir. Wolf ve arkadaşlarının çalışması etiketlerin anlaşılmasını ölçtü, ama yanlış anlamanın gerçekten bir hataya dönüşüp dönüşmediğini ölçmedi; Davis ve arkadaşlarının çalışmasının bu derste yalnız özetini okuduk. Grafik tasarımın bir iletişim problemi olarak tanımlanması da kendi içinde tartışmalı: madde, tasarım işlerinin felsefi, estetik, duygusal ve siyasi olabileceğini de yazıyor ve her afişin, her kapağın ölçülebilir bir amaca hizmet etmediğini hatırlatıyor. Bir lale çerçevesinin atölyeye kattığı değer, bir anlaşılma oranıyla ölçülemiyor.

Senin işinde

Bir işe başlamadan önce dört soruyu yazılı olarak cevapla: okur kim, mesaj ne, hangi yüzeyde ve hangi koşulda okunacak, okur okuduktan sonra ne yapmalı? Okuru, işi sipariş eden kişiyle karıştırma; çoğu zaman ikisi farklı insanlardır. Brifteki kelimelerin ardındaki asıl sorunu bul ve işin başarılı olursa neyi değiştireceğini müşterinle birlikte yaz. Bir yüzeye ne kadar mesaj koyacağına karar verirken okurun dikkatinin sınırlı olduğunu hesaba kat; en kritik mesajı ilk sıraya ve en kalıcı yüzeye koy. Simge ya da görüntü eklerken onun kime yardım ettiğini sor. Anlaşılması gereken bir iş için, basmadan önce birkaç gerçek okura gösterip ne anladıklarını kendi sözleriyle anlatmalarını iste; tahmin etmek yerine sor. Güzellik ile anlaşılmayı ayrı ayrı değerlendir. Bir tasarımı yeniden yaparken aynı anda her şeyi değiştirme; hangi değişikliğin işe yaradığını görebilmek için önce tek bir şeyi değiştirip dene.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir grafik işi bir iletişim problemine verilmiş bir cevaptır: okur, mesaj, yüzey ve amaç. Ansiklopedi maddesine göre grafik tasarım belirli mesajları belirli gruplara belirli amaçlarla iletir ve tasarımcı mesajı kodlayan ve yorumlayan kişidir. Davis ve arkadaşlarına göre okuryazarlığı düşük hastaların ilaç uyarılarını doğru yorumlama olasılığı 3,4 kat daha düşüktü ve çok adımlı talimatlar herkesi zorladı. Wolf ve arkadaşlarına göre uyarılar sade dille yazılınca doğru yorumlama yüzde 80,3'ten yüzde 90,6'ya çıktı, simgeler en çok okuryazarlığı düşük okura yardım etti ve ikinci, üçüncü sıradaki uyarılar daha az okundu. Bir işin güzel olup olmadığını tartış; anlaşılıp anlaşılmadığını sor.

Sonraki derse köprü

Arda'nın masasında bakım kartının yanında Sırlı Avlu'nun öbür işleri duruyor: atölyenin amblemi, yeni katalog, kâse kutusunun etiketi, internet sitesindeki ürün sayfası ve Kestaneyaka'nın çarşısındaki küçük yön tabelası. Hepsi bir iletişim problemi, ama hepsi aynı uzmanlığı istemiyor gibi. Grafik tasarım kimlikten yayına, ambalajdan bilgi tasarımına, yönlendirmeden ekran grafiğine hangi alanlara ayrılıyor ve her alan nerede derinleşiyor? M01-D02 grafik tasarımın alanlarını ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Ansiklopedi maddesine göre grafik tasarımcının iletişim sürecindeki rolü nedir?

• A) Mesajı kodlayan ya da yorumlayan kişi olmak.
• B) Yalnız müşterinin beğendiği renkleri seçip uygulamak.
• C) Mesajın içeriğine tek başına karar veren olmak.
• D) Matbaada baskı makinesini çalıştıran kişi olmak.

Cevap: A. Maddeye göre tasarımcının iletişim sürecindeki rolü mesajı kodlayan ya da yorumlayan kişi olmaktır; görsel mesajların yorumlanması, düzenlenmesi ve sunulması üzerinde çalışır.

Soru 2 · Kavram

Wolf ve arkadaşlarının çalışmasında simge eklemenin anlamaya katkısı en çok hangi okurlarda görüldü?

• A) Etiketleri hiç okumayan, şişeye bakmayan hastalarda.
• B) Bütün hastalarda aynı ölçüde ve eşit biçimde görüldü.
• C) Okuryazarlığı sınırlı ve düşük olan hastalarda.
• D) Yalnız en yüksek eğitimli ve genç hastalarda görüldü.

Cevap: C. Bütün hastalara bakıldığında simgenin ek katkısı belirgin değildi; ama okuryazarlığı sınırlı ve düşük hastalar simgeli etiketleri yalnız metinli olanlardan daha iyi yorumladı.

Soru 3 · Senaryo

Bir atölyenin bakım kartında altı talimat var ve iadelerin çoğu dördüncü sıradaki talimata uyulmadığı için geliyor. Bu dersteki bulgulara göre ilk denenecek değişiklik hangisi?

• A) Kartın çerçevesini ve renklerini baştan değiştirmek.
• B) En kritik talimatı başa ve kalıcı yüzeye taşımak.
• C) Talimat sayısını on ikiye çıkarıp hepsini sıralamak.
• D) Kartı tamamen kaldırıp hiçbir talimat vermemek.

Cevap: B. Wolf ve arkadaşlarına göre ikinci ve üçüncü sıradaki uyarılar daha az okundu ve yazarlar uyarıları en kritik bir ya da ikiyle sınırlamayı öneriyor; en kritik mesajı başa ve kâsenin altı gibi kalıcı bir yüzeye taşımak bu bulguyla uyumlu.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Wolf ve arkadaşlarının etiketleri renk kaldırılınca daha iyi anlaşıldı; demek ki uyarılarda renk anlamayı bozar» diyor. Bu çıkarım neden yanlış?

• A) Çalışmada hiçbir renkli etiket kullanılmadı ki.
• B) Çalışma rengin etkisini ölçüp onu kanıtladı.
• C) Başka şeyler de değişti; renk ayrı ölçülmedi.
• D) Çalışma etiketleri hiçbir hastaya hiç göstermedi.

Cevap: C. Yeniden tasarlanan etiketlerde metin sadeleştirildi, simgeler yeniden çizildi, renk kaldırıldı ve harf boyutu ayarlandı; çalışma rengin tek başına etkisini ölçmedi, bu yüzden iyileşme renge bağlanamaz.