Ergin ailesiyle tanışmak

Bir an

Cumartesi öğleden sonra, Firdevs ve Necmi Ergin'in salonu. On altı yaşındaki Lal sehpaya eski bir fotoğraf albümü, yanına da bir defter koymuş. Biyoloji öğretmeni bir ödev vermiş: üç kuşaklık bir aile sağlık ağacı. Lal ilk soruyu dedesine soruyor: "Senin baban kaç yaşında öldü?" Necmi Bey albümde bıyıklı bir adamı gösteriyor. "Altmış birinde. Kalpten, bir gece uykusunda. Ben ondan on iki yıl fazla yaşadım bile." Sesinde hem gurur hem tedirginlik var.

Firdevs Hanım'ın annesi seksen yedisine kadar yaşamış, ama son altı yılında kızını tanımıyormuş. "Benim korkum kalp değil," diyor Firdevs Hanım, "unutmak." Mutfaktan gelen Gülşen kendi annesini ekliyor: yetmiş sekizinde kalçasını kırmış, ondan sonra bir daha evden tek başına çıkamamış. Tarık ise balkonda telefonla konuşuyor; dolabındaki şişelerin neden orada olduğunu bu salondaki herkes biliyor.

Akşamüstü Lal defteri alıp alt kata iniyor. Doksan yedi yaşındaki Şükrü Usta kapıyı açıyor ve soruyu duyunca gülüyor: "Annem babam erken gitti kızım. Ben de doksan yedi miyim, doksan beş mi, nüfus kâğıdına bakarsan öyle." Lal defterine bir soru işareti koyuyor. Ödevin aslında kolay olmadığını anlamaya başlıyor.

Soru

Ailende kimin kaç yaşında, hangi hastalıkla yaşlandığını bilmek kendi yaşlanman hakkında ne söyler, ne söylemez, ve bu bilgiyi nasıl toplarsın?

Nasıl işler

Lal'in defteri bu akademi boyunca bizimle olacak. Bir yanda Firdevs Hanım ve Necmi Bey var: altmış dokuz ve yetmiş üç yaşında, biri dizi ve unutma korkusuyla, öteki diyabeti ve babasının erken ölümüyle. Ortada Tarık ve Gülşen: kırk beş ve kırk üç yaşında, biri babası gibi olmaktan korkup protokol arıyor, öteki biyoloji öğretmeni olarak her iddiayı tartıyor. En gençte Lal, voleybol oynayan ve yaşlanmayı henüz kendine ait bir konu saymayan biri. Alt katta da Şükrü Usta: hem yaşının kendisi hem kaydı tartışmalı bir doksan yedi. Ailenin aile hekimi Dr. Hande Tuna zaman zaman sorulara katılacak.

Bu dağılım bilerek seçildi. Yaşlanmanın soruları kuşağa göre değişir. Yetmişlerinde biri için soru çoğu zaman bağımsızlığı korumaktır; kırklarında biri için önlemek ve ölçmek; on altısında biri için ise henüz kurulan alışkanlıklar ve kemik, kas gibi ileride harcanacak birikimler.

Lal'in topladığı şeyin bir adı var.

Soy geçmişi her akrabaya aynı ağırlığı vermez.

Bir ailede benzer yaşlarda benzer hastalıkların görülmesinin üç kaynağı olabilir. Ortak genler bunlardan biridir. Ama aynı evde büyüyenler aynı sofrada yer, benzer alışkanlıklar edinir ve çoğu zaman aynı mahallenin havasını solur. Necmi Bey'in babasının kalp krizi, onun genlerinden olduğu kadar o kuşağın sigarasından, yemeğinden ve tansiyonu ölçtürmemesinden de gelmiş olabilir. Üçüncü kaynak da tesadüftür: yaygın hastalıklar, tek bir nedeni olmasa da birçok ailede üst üste görülür. Bir ailenin öyküsü bu yüzden bir kader değil, bir işarettir. Ömrün ne kadarının genlerle açıklandığını 6.2'de ayrıca konuşacağız.

Kanıt

Soy geçmişinin nasıl toplanacağına dair kurumsal rehberler genellikle benzer bir çerçeve çizer.

Bir ebeveynin çok uzun yaşaması çocukları için ne söyler? Bu soruyu yakın zamanda üç bağımsız kohortta birlikte sınayan bir çalışma var.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Reed ve arkadaşlarının çalışmasında üç kohort birlikte yaklaşık dört bin kişiyi kapsıyordu: LonGenity'de 480, Yeni İngiltere çalışmasında 1.566 ve UK Biobank'ta 1.984 katılımcı. Her kohortta katılımcıların yarısı ya da daha fazlası, ebeveynlerinden en az biri yüz yaşına ulaşmış kişilerdi.

Kohortların birleşik çözümlemesinde ebeveyni yüz yaşına ulaşmış kişilerde ölüm tehlike oranı 0,58 çıktı. Bu, izlenen süre boyunca herhangi bir anda ölüm riskinin karşılaştırma grubuna göre yaklaşık yüzde 42 daha düşük olduğu anlamına gelir. Yüksek tansiyon için tehlike oranı 0,68, kalp-damar hastalığı için 0,67 idi. Beklenen ölüm yaşı ortalama 3,1 yıl, yüksek tansiyonun başlama yaşı ise yaklaşık 5,2 yıl daha geç tahmin edildi.

Bu oranlar görelidir: bir grubun riskini öteki grubunkine böler. Çalışmanın özeti mutlak risk farkını vermiyor; bu yüzden "yüz kişiden kaçı" sorusunu bu derste cevaplayamıyoruz. Göreli bir oranı mutlak sayıya çevirmenin neden önemli olduğunu Sağlık Okuryazarlığı Akademisi'nin risk derslerinde ayrıntılı bulabilirsin.

Herkes için aynı mı?

Hayır, ve soy geçmişinin en büyük sınırı burada. Herkesin bir soy geçmişi vardır, ama herkes ona ulaşamaz. Evlat edinilmiş biri, ailesinden göç ya da afetle kopmuş biri, akrabalarını erken kaybetmiş biri için defterin çoğu satırı boş kalır. Şükrü Usta gibi kayıtları belirsiz kuşaklarda yaşlar bile tahmindir. Boş bir satır "risk yok" demek değildir; yalnız bilinmeyen demektir.

Bilginin kalitesi kadın ve erkek akrabalar arasında da değişebilir. Kadınların hastalıkları, özellikle kemik erimesi ve kalp hastalığı, eski kuşaklarda daha geç tanınmış ya da "yaşlılık" diye geçiştirilmiş olabilir. Gülşen'in annesinin kalça kırığı, belki yıllarca adı konmamış bir kemik kaybının ilk görünen işaretiydi.

CDC'nin listesinde etnik kökenin ayrıca yer alması bir nedene dayanır: bazı kalıtsal hastalıklar belirli topluluklarda daha sık görülür. Ama ten rengi ya da köken, bir kişinin riskini tek başına söylemez; soy geçmişindeki somut bilgi her zaman ondan daha değerlidir.

Ne zaman hekime?

Bu ders acil bir durumu konu almıyor, ama soy geçmişinden çıkan bazı bilgiler bir sonraki aile hekimi görüşmesini beklemeye değmez; randevu alıp götürmeye değer.

Anne, baba ya da kardeşinde orta yaşta ya da daha erken yaşanmış bir kalp krizi, inme ya da açıklanamayan ani ölüm varsa, bunu yaşıyla birlikte aile hekimine söyle; hangi yaşın "erken" sayılacağını ve bunun senin için neyi değiştirdiğini o değerlendirir. Birden fazla yakın akrabada aynı tür kanser, özellikle genç yaşta, ya da altmış beşinden önce başlayan unutkanlık ve kişilik değişikliği varsa bu bilgi de hekimin tarama ve takip kararlarını değiştirebilir.

Aile öyküsünü öğrenirken kendinde göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da ani güçsüzlük gibi bir belirti fark edersen öyküyü beklemeden 112'yi ara.

Kendi hayatında

Lal'in ödevini sen de yapabilirsin, ama bir farkla: soruyu yalnız hastalıklara değil, işleve de sor.

Bu kâğıt sende kalsın, siteye hiçbir aile bilgisi girmen gerekmiyor. Bir sonraki aile hekimi ziyaretinde yanında götürebilirsin. Son sütun bu akademiye özgü: hastalık listesi kadar, ailende bağımsızlığın kaç yaşına kadar sürdüğü de bir öyküdür ve 0.5'te kuracağın başlangıç profilinin arka planını oluşturur.

Kapanış

1. Soy geçmişi kan bağı olan akrabalardaki hastalıkların, tanı yaşlarının ve ölüm yaşı ile nedenlerinin kaydıdır ve en çok birinci derece akrabalardaki erken başlangıçlı hastalıklar bilgi verir.
2. Ailede benzerlik gen, ortak yaşam ve tesadüften birlikte doğar; bir ebeveynin ölüm yaşı çocuğunun kaderi değildir.
3. Ebeveyni yüz yaşına ulaşmış kişilerde ölüm, kalp-damar hastalığı ve yüksek tansiyon riski daha düşük görünüyor, ama bu ilişki gözlemseldir ve kanseri kapsamıyor.

Beş soru

1. Bir arkadaşın "annem seksen beşinde demans tanısı aldı, benim de olacak" diyor. Soy geçmişi açısından bu bilgiyi nasıl tartarsın?
2. Necmi Bey'in babası altmış birinde kalpten öldü. Bu bilgi Tarık için birinci derece mi, ikinci derece akraba bilgisi mi, ve neden önemli olabilir?
3. Reed ve arkadaşlarının çalışmasında ebeveyni yüz yaşına ulaşanlarda ölüm tehlike oranı 0,58. Bu sayı "yüz kişiden kaçı" sorusuna cevap verir mi?
4. Şükrü Usta'nın satırına neden soru işareti koymak, bir tahmin yazmaktan daha doğrudur?
5. Ebeveyni çok uzun yaşamış biri "benim kanser taramasına ihtiyacım yok" diyor. Bu dersteki hangi bulgu ona karşı konuşur?

Yanıtlar

Birinci soruda annede seksen beşinde başlayan demans, ileri yaşta görülen yaygın bir durumdur ve tek başına güçlü bir ailesel işaret sayılmaz. Altmış beşinden önce başlaması ya da birden çok yakın akrabada görülmesi daha çok bilgi verirdi; yine de hekime söylenmesi uygundur.

İkinci soruda Necmi Bey'in babası Tarık'ın dedesidir, yani ikinci derece akrabadır. Necmi Bey ise Tarık'ın birinci derece akrabasıdır ve onun diyabeti Tarık için daha doğrudan bir bilgidir. Dedenin erken kalp ölümü ailede bir örüntünün parçası olabileceği için yine kaydedilmeye değer.

Üçüncü soruda vermez. Tehlike oranı göreli bir ölçüdür; iki grubun riskini birbirine böler. Mutlak farkı bilmek için her gruptaki olay sayısını görmek gerekir ve özette bu yok.

Dördüncü soruda uydurulmuş bir yaş, defteri okuyan hekimi ya da sonraki kuşağı yanıltabilir. Soru işareti, bilginin belirsiz olduğunu dürüstçe söyler ve onu doğrulamaya davet eder.

Beşinci soruda çalışmada ebeveynin uzun yaşamasıyla kanser riski arasında anlamlı bir ilişki bulunmadı. Uzun ömürlü bir aileden gelmek, yaşa uygun taramaların yerini tutmaz.

Sonraki derse köprü

Tarık'ın dolabındaki şişeler de, Ozan Baysal'ın "biyolojik yaşım otuz bir" cümlesi de bu ailenin kaygısına konuşuyor. Bir sonraki derste bu tür bir longevity iddiasını tartmayı öğreneceğiz: iddia kimde gösterildi, neyle karşılaştırıldı, hangi sonucu ölçtü ve bize kim söylüyor.