Bir yapı nasıl tarih anlatır

Açılış sahnesi

Kapan Hanı'nın avlusunda Emre elinde belediyenin dosyasıyla duruyor. Dosyada tek satır var: «On altıncı yüzyıl hanı.» Emre bunu yüksek sesle okuyup kuzey duvarına bakıyor, ama Feyza Hanım ona değil duvara yaklaşıyor. Parmağını taşların arasında yukarıdan aşağıya indiriyor. Burada duvar ikiye ayrılıyor: solda iri kesme taş, sağda tuğla bantlı moloz, aralarında dümdüz bir derz. «Bu duvar bir kerede örülmemiş,» diyor. Biraz ötede örülüp kapatılmış bir kemerin izi duruyor; kemerin altında bugünkü zeminden yarım metre aşağıda bir eşik var. Kenan Usta başparmağıyla harcı kazıyor, parmağına bakıyor. «Bu harç tamirciden,» diyor, «sonradan. Şu taştaki keski izi de başka elden.» Selim telefonunda yapının adını aratmış, bir web sayfası okuyor: «Ama burada 1560 yazıyor.» Feyza Hanım gülümsüyor. «Doğru olabilir. Peki hangi taş 1560?»

Bu derste ne olacak

Mimarlık tarihi çoğu zaman bir yapıya tek bir tarih verir, ama yapıların çoğu tek bir an değildir. Bu ders bu farkı öğretiyor. Önce gerçek bir yapıda, Ayasofya'da, yazılı kaynaklar ile yapının kendisinin nasıl konuştuğuna bakacağız. Sonra bir duvarın okunmasında kullanılan yöntemi, hangi parçanın hangisinden önce geldiğini söyleyen izleri göreceğiz. Son olarak Kapan Hanı'nın kuzey duvarına geri dönüp bir okuma yapacağız. M01-D02 bu izleri öteki kaynaklarla yan yana koyacak; burada yalnız yapının kendisine bakıyoruz.

Kanıt ne diyor

Program bu ders için Kostof'un genel tarih kitabını gösteriyordu; kitabı bu ders için okumadık. Onun yerine Ayasofya'nın yapısal tarihi üzerine bir mühendislik makalesini, altıncı yüzyıl yazarlarının çevirilerini ve bir kazı yöntemi yayınını okuduk. Kapan Hanı ve kişiler kurgu; Ayasofya ve Isthmia gerçek.

Üç kartı Ayasofya üzerinden birleştirelim. Bir kitap sana yapının 537'de bittiğini söyler. Kronikler 558'de kubbenin düştüğünü ekler. Mark ve arkadaşları yapım sırasında eğilen payeleri ve bunun karşısında büyütülen payandaları gösterir. Bugün gördüğün kubbe bu yüzden 537'nin değil, en az 562'nin kubbesidir; onarımlar onu daha sonra da değiştirdi. Yani «Ayasofya, 537» cümlesi yanlış değildir ama tek başına yetersizdir. Asıl kazanç şudur: yazı ile yapı birbirini kontrol eder. Kronikler yirmi ve otuz ayak diye ayrılırken, kubbenin eğrisinden yapılan bir hesap yaklaşık altı metre verir ve hangi kaynağın ne kadar yakın olduğunu tartışmaya yeni bir delil katar. Ama hesap da bir varsayıma dayanır, kanıtın yerine geçmez.

Şimdi Kapan Hanı'nın duvarına dön. Feyza Hanım'ın parmağıyla izlediği düz derz, iki duvarın birbirine sonradan yaslandığını düşündürür: örgüleri birbirine geçmiyorsa biri ötekinden sonra gelmiş olabilir. Kapatılmış kemer bir kapının sonra iptal edildiğini söyler. Yarım metre aşağıdaki eşik zeminin yükseldiğini söyler ve bugünkü zemini referans almayı yasaklar. Harç, keski izi ve malzeme farkı birer ipucudur, ama tek başına hiçbiri tarih değildir. Bir ek bir onarım da olabilir, bir değişiklik de; aynı yüzyılda farklı ustalar da çalışmış olabilir. Bu yüzden okuma şu sorularla yürür: ne önce, ne sonra, nereden biliyorum? Belediyenin 1560'ı belki bir kitabeden, belki bir vakfiyeden, belki bir tahminden geliyor. M01-D02 bunu soracak. M01-D03 de tarihlendirmenin başka yollarını gösterecek.

Sahada

Feyza Hanım duvarın önüne bir plan serip her parçaya numara veriyor. Emre ilk kez bir duvarı renkli kalemle boyuyor, tek tek taşları değil, gruplarını. Kenan Usta kapatılmış kemerin dolgusunu gösteriyor ve dolgu taşında başka bir yapıdan gelmiş gibi duran bir bezeme fark ediyor. Selim web sayfasındaki tarihin kaynağını arıyor, bulamıyor ve bunu not ediyor. Orhan Bey çatlakların yönünü soruyor, çünkü bir çatlak da bir olay kaydıdır.

Gri alan

Yapı okuma kesin bir bilim gibi görünür, ama değildir. Düz derz çoğu zaman ayrı evre düşündürür, yine de aynı dönemde örülmüş ayrı parçalar da olabilir. Stratigrafik ilişki yalnız önce ve sonrayı verir, yıl vermez; yılı başka kanıtlar bağlar. Kronikler tek bir yorumu yansıtabilir ve aynı olayı farklı sayılarla anlatabilir. Mühendislik hesapları da varsayıma dayanır; Mark ve arkadaşlarının altı metresi kubbenin küresel profilinden geliyor ve bir ölçüm değil. Kitaplardaki genel yorumlar ayrıca tartışılır: Kostof'un yaklaşımını bu derste okumadık, sonraki derslerde dayandığımız tarihler için kaynağı her seferinde söyleyeceğiz. Kapan Hanı kurgu olduğu için onun tarihini okuyan bir arkeolog da bilirkişi de yok; yöntemi öğrenmek için kullanıyoruz.

Senin işinde

Bir yapı hakkında yazarken ya da gezdirirken yılı söylemeden önce neyin yılı olduğunu söyle: temel mi, kubbe mi, son onarım mı? Elinde bir tarih varsa kaynağını yaz; kaynak yoksa bunu da söyle. Yapıya bakarken önce izleri not et, sonra yorumla: derz, örgü, malzeme, kapatılmış açıklıklar, zemin düzeyi, çatlak. Bir izi tek başına tarih yapma; en az iki farklı ipucunu birleştir. Restorasyon ya da yeniden kullanım projesinde çalışıyorsan bu okumayı projeden önce bir uzmanla yap, çünkü bir duvarı yanlış okumak onu yok edebilir. Rehberlik yapıyorsan dinleyiciye belirsizliği göstermekten çekinme; «burada ne olduğunu bilmiyoruz» cümlesi yapıyı küçültmez. Öğrenciysen bir yapının ödevini yazarken kitabın tarihini ilk cümleye koymadan önce planı ve kesiti aç. Yapının yanlış tarihini tekrarlayan bir kaynak bulursan onu silmek yerine nereden geldiğini izle; yanlışın yolu da mimarlık tarihinin bir parçasıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir yapının tarihi çoğu zaman tek bir yıl değil, evreler dizisidir. Ayasofya'nın kubbesi 537'nin değil, 558'deki düşüşten sonra 562'de tamamlanan yapımın ürünüdür ve kaynaklar bile yüksekliği farklı verir. Duvar önce-sonrayı söyler, yıl vermez. Düz derz, kapatılmış kemer, yükselmiş zemin ve harç ipucudur, hüküm değildir. Yazı ile yapıyı birlikte oku ve her tarihin yanına nereden bildiğini yaz.

Sonraki derse köprü

Duvarın anlattığını gördük. Peki kazı raporu, rölöve, belge ve gravür ne anlatır ve hangisine ne kadar güvenilir? M01-D02 mimarlık tarihinin kaynaklarını ayırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Stratigrafik ilişki bir yapı hakkında ne söyler?

• A) Yapının kesin yılını.
• B) Mimarının adını.
• C) Parçalar arasındaki önce-sonra bağını; yıl vermez.
• D) Yapının maliyetini.

Cevap: C. Bir duvar kesimi ötekine biniyorsa daha geçtir. Yıl için yazıt, belge ya da laboratuvar gibi başka kanıt gerekir.

Soru 2 · Kanıt

Theophanes ve Malalas Ayasofya'nın ikinci kubbesi hakkında nasıl ayrılır?

• A) Theophanes yirmi ayaktan fazla, Malalas otuz ayak yükseltildiğini yazar.
• B) İkisi de kubbenin alçaldığını yazar.
• C) Biri kubbenin düşmediğini yazar.
• D) Hiçbiri yüksekliğe değinmez.

Cevap: A. Kaynaklar aynı olayı farklı sayılarla anlatır. Bu yüzden mühendisler kubbenin eğrisinden yeni bir hesap yapmıştır.

Soru 3 · Senaryo

Bir han duvarında düz derz ve iki farklı örgü görüyorsun. Dosyada tek yıl yazıyor. En yerinde adım hangisidir?

• A) Dosyadaki yılı bütün duvara yazmak.
• B) Yeni örgüyü hemen söküp eskiye dönmek.
• C) Keski izinden kesin bir yıl söylemek.
• D) Parçaları numaralandırıp önce-sonra ilişkisini kaydetmek, başka ipuçlarını eklemek ve yılın kaynağını aramak.

Cevap: D. Yöntem önce izleri kaydeder, sonra başka kanıtla bağlar. Söküm ve tek izden yıl vermek yapıya zarar verebilir.

Soru 4 · Tuzak

Biri diyor ki: «Şu taş bezemeli ve çok eski, demek ki bu duvar Bizans dönemine ait.» Bu cümlenin hatası nedir?

• A) Bezemeli taş her zaman yenidir.
• B) Taşın yaşı duvarın yaşı değildir; taş başka bir yapıdan devşirilmiş olabilir.
• C) Duvarlar tarihlenemez.
• D) Bizans'ta taş kullanılmamıştır.

Cevap: B. Devşirme malzeme eski bir parçayı yeni bir duvara taşır. Duvarın evresi ilişkilerden ve başka kanıtlardan okunur.