Hareketi planlamak

Açılış sahnesi

Yelkovan'ın salonunda servis çalışması var. Elif çizginin gerisinde topu iki kez yere sektiriyor, karşı sahanın sağ arka köşesine bakıyor, topu havaya atıyor ve vuruyor. Top köşeye düşüyor. Zehra Hanım onu kenara çağırıp bir soru soruyor: «Topu atarken neyi düşünüyorsun?» Elif bir an duraksıyor. «Hiçbir şeyi. Nereye atacağıma bakıyorum, sonra vuruyorum.»

Zehra Hanım bu cevabı not ediyor. Elif'in servisi bir dizi hareketten oluşuyor: atış, gövdenin geriye yayılması, kolun arkadan öne gelmesi, bileğin topa vuruş anındaki konumu. Elif bunların hiçbirini tek tek düşünmüyor; yalnız bir hedef seçiyor. Geri kalanını kim düzenliyor?

Bu derste ne olacak

Bu ders bir hareketin nasıl planlandığını, yani bir hedefin kas komutlarına nasıl çevrildiğini anlatıyor. Sinir sisteminin bölümlerini ve yapısını Beyin Akademisi'ne bırakıp sürecin kendisine bakacağız: hedefin seçilmesi, hareketin harekete başlamadan önce hazırlanması ve bu hazırlığın büyük kısmının bilinç dışında işlemesi. Bir anatomi kitabından ve bir psikoloji kitabından iki çerçeve, uzanma hareketleri üzerine bir derleme, nesneyi kavrarken hareketin sonunu hesaba katan planlamayı anlatan bir derleme ve tekvandocularda ardışık tekmelerin hazırlık süresini ölçen bir deney okuyacağız. Hareket sürerken düzeltme sonraki dersin konusu.

Kanıt ne diyor

Sahada

Hedeften kasa

Ders kitaplarının anlattığı sıra şöyle özetlenebilir: önce bir hedef seçilir, sonra bu hedef bir hareket planına çevrilir, sonra plan kaslara iletilir. Kim ve arkadaşlarının derlemesine göre plan, kolun o anki yeri ile hedefin yeri arasındaki farktan kurulur. Elif'in servisinde hedef karşı sahanın köşesi; ama kolunun nereden başlayacağı, gövdesinin ne kadar döneceği, hangi kasın hangi sırayla kasılacağı Elif'in düşündüğü şeyler değil.

Hareket başlamadan önce

Seegelke ve arkadaşlarının derlemesindeki garson örneği planlamanın neyi kapsadığını gösterir: ters bardağı başparmağı aşağıda kavramak o an için rahatsızdır, ama bardak çevrildiğinde el rahat bir konumda kalır. El, hareketin sonunu bilerek başlıyor. Chen ve arkadaşlarının deneyi aynı şeyi zaman açısından gösterir: tekvandocular hangi kombinasyonu yapacaklarını önceden bilse de, tekme sayısı arttıkça ışıkla hareketin başlaması arasındaki süre uzadı. Hareket daha çok parçadan oluştukça başlamadan önceki hazırlık da uzuyordu.

Hareket sürerken karar

Kim ve arkadaşlarının derlemesi planlamanın harekete başlayınca bitmediğini hatırlatır: karar süreçleri hareket boyunca işler; hareket başladıktan sonra fikrimizi değiştirip onu başka bir hareketle değiştirebilir ya da başlamış bir hareketi durdurabiliriz. Derleme, sinir sisteminin birden çok seçeneği aynı anda mı yoksa yalnız birini mi hazırladığının hâlâ tartışıldığını da aktarır.

Anlatılamayan bilgi

Spielman ve arkadaşlarının psikoloji kitabı bu bilginin tuhaf bir özelliğini anlatır: bir beceriyi ilk öğrenirken birisi bize nasıl yapılacağını söylemiş olabilir; ama ondan sonra öğrendiğimiz ve başkasına kolayca anlatamadığımız her şey örtük bellekte durur. Araba kullanmayı yeni öğrenen biri her adıma dikkat harcar; becerinin bilgisi zamanla kendiliğinden işlenir hale gelir.

Gri alan

Hareket planlaması üzerine bildiklerimizin çoğu laboratuvardaki basit görevlerden geliyor: ekrandaki bir hedefe uzanmak, bir çubuğu çevirmek, bir ışığa tepki vermek. Bu bulguların bir voleybol servisine ya da bir futbol çalımına ne ölçüde taşındığı belirsiz. Sinir sisteminin birden çok seçeneği aynı anda mı hazırladığı yoksa yalnız birini mi hazırladığı Kim ve arkadaşlarının derlemesinde tartışılır olarak duruyor; iki görüşü destekleyen bulgular var. Chen ve arkadaşlarının deneyi seçkin sporcularla ve bir torbaya yapılan tekmelerle yapıldı; bir rakip karşısında, karar vermek de gerektiğinde hazırlığın nasıl uzayacağı araştırma bekliyor. Son duruş rahatlığı etkisinin çocuklarda, yaşlılarda ve hareket bozukluğu olan kişilerde nasıl işlediği ayrı bir araştırma alanı; çocukların motor gelişimi SP06'nın konusu. Bir becerinin bilgisinin ne zaman ve nasıl bilinç dışına geçtiği de psikoloji kitabının giriş düzeyinde anlattığından daha karmaşık bir soru.

Senin işinde

Kendi bedeninle çalışıyorsan, öğrendiğin bir beceride neye dikkat ettiğine bak: hedefe mi, bedeninin parçalarına mı? Öğrenmenin başında birçok şeyi aynı anda düşünmen olağan; becerinin bilgisi zamanla kendiliğinden işlenir hale gelir. Ustalaştığın bir hareketi anlatamaman onu bilmediğin anlamına gelmez.

Antrenörsen ya da öğretmensen, talimatlarının ne kadarının hedefi, ne kadarının hareketin parçalarını tarif ettiğini say. Sporcuların aynı hedefe farklı hareketlerle ulaşabildiğini aklında tut; bir hareketin bütün parçalarını tek tek söylemek, öğrencinin bilinç dışında yaptığı bir işi bilince taşır; bunun öğrenmeye etkisini dikkat ve odak modülünde ayrıca tartışacağız. Uzun bir kombinasyonun harekete başlamayı geciktirebileceğini bil ve bunu hemen bir hata saymadan önce dizinin uzunluğuna bak. Deneyimli bir sporcudan bir beceriyi anlatmasını istediğinde sözlerinin eksik kalabileceğini, gösterisinin daha çok şey taşıyabileceğini hatırla. Bir hareketi planlamakta beklenmedik bir güçlük, örneğin ani bir beceriksizlik ya da bir elin kullanılamaması fark edersen, bunu bir hekime yönlendir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir hareket hedefin seçilmesiyle başlar; sinir sistemi bu hedefi kolun o anki yeri ile hedefin yeri arasındaki farktan kurulan bir plana çevirir ve plan kaslara iletilir. Planlama hareketin sonunu da hesaba katar: insanlar bir nesneyi çoğu zaman hareketin sonunda rahat olacakları biçimde kavrar. Daha çok parçadan oluşan bir hareket, başlamadan önce daha uzun bir hazırlık ister. Karar hareket sürerken de işler; başlamış bir hareket değiştirilebilir ya da durdurulabilir. Öğrenilmiş becerilerin bilgisi bilinç dışında, prosedürel bellekte durur: sporcu hedefini düşünür, hareketin parçaları onun farkındalığı dışında düzenlenir.

Sonraki derse köprü

Bu derste hareketin başlamadan önce nasıl hazırlandığına baktık; Elif servisini atarken topun yolunu ve elinin vuruş anındaki yerini önceden hesaplıyordu. Ama top beklenenden biraz daha alçak atılırsa ne olur? Sinir sistemi hareket sürerken duyulardan gelen bilgiyle düzeltme yapar mı, yoksa hareketin sonucunu önceden kestirip ona mı güvenir? Sonraki ders (M01-D02) Geri besleme ve ileri besleme konusunu açıyor: hareket sürerken duyulardan gelen bilgiyle düzeltmeyi ve hareketin sonucunu önceden kestirmeyi.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kim ve arkadaşlarının derlemesine göre bir uzanma hareketinde planlama hangi bilgiden kurulur?

• A) Yalnız hedefin rengi ve biçiminden.
• B) Kolun o anki yeri ile hedefin yeri arasındaki farktan.
• C) Bir önceki hareketin hızından.
• D) Kişinin bilinçli olarak seçtiği kas sırasından.

Cevap: B. Derlemeye göre seçilen hedef, kolun o anki yeri ile hedefin yeri arasındaki farktan kurulan bir hareket planına çevrilir; kas sırası bilinçli olarak seçilmez.

Soru 2 · Kanıt

Ters duran bardağı başparmağı aşağıda kavrayan garson örneği neyi gösterir?

• A) Hareketin sonunun, harekete başlamadan önce hesaba katıldığını.
• B) Garsonun bardağı yanlışlıkla ters tuttuğunu.
• C) Sağ elin sol elden daha iyi planladığını.
• D) İnsanların her zaman en rahat başlangıç tutuşunu seçtiğini.

Cevap: A. Başlangıçtaki rahatsız tutuş, bardak çevrildiğinde elin rahat bir konumda kalmasını sağlar; Seegelke ve arkadaşlarının aktardığı deneylerde ilk kavrayış hareketin sonundaki konuma göre seçildi.

Soru 3 · Uygulama

Bir tekvando antrenörü, öğrencisinin üç tekmelik bir kombinasyona tek tekmeden daha geç başladığını görüyor. Chen ve arkadaşlarının deneyine göre en temkinli yorum hangisidir?

• A) Öğrenci kombinasyonu bilmiyordur.
• B) Öğrenci yorgundur.
• C) Daha çok parçadan oluşan bir yanıt başlamadan önce daha uzun bir hazırlık ister; deneyimli sporcularda bile başlama süresi uzuyordu.
• D) Öğrenci dikkatini toplayamıyordur.

Cevap: C. Deneyde katılımcılar yapacakları yanıtı önceden bildiği halde tekme sayısı arttıkça başlama süresi uzadı; gecikme kendi içinde bir eksiklik göstermez.

Soru 4 · Tuzak

Deneyimli bir yüzücü havuzda kusursuz bir dönüş yapıyor ama nasıl yaptığını anlatamıyor. Bundan ne çıkarılabilir?

• A) Yüzücü dönüşü aslında bilmiyordur.
• B) Yüzücü dönüşü şans eseri yapıyordur.
• C) Yüzücü yalan söylüyordur.
• D) Öğrenilmiş becerilerin bilgisi örtük bellekte durabilir; bir beceriyi yapabilmek ile onu anlatabilmek farklı şeylerdir.

Cevap: D. Psikoloji kitabına göre talimattan sonra öğrenilen ve başkasına kolayca anlatılamayan bilgi örtük bellekte durur; anlatamamak beceriyi bilmemek anlamına gelmez.