İçeriğe geç

M01-D01

Dikkat nereye gider

Sahnedeki oyuncunun dikkatinin oyun, seyirci, kendisi ve bir sonraki replik arasında nasıl bölündüğünü ve bunun oyunu nasıl etkilediğini açıklar.

Dikkat, Hayal Gücü ve Dinleme Akademisi — M01, Dikkati koymak ve tutmak · 1.782 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Dayanak: Araştırma bulgusu: Nanamori ve ark. 2023 (kendine yönelik dikkatin tetikleyicileri); Hohagen ve Immerz 2024 (müzik icrasında dikkat odağı, sistematik derleme)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Sahnede dikkat dört yöne gidebilir: oyunun içine, seyirciye, kendine ve bir sonraki şeye. Nanamori ve arkadaşlarının ölçümünde başkasının bakışını algılamak dikkatin kendine dönmesini en güçlü tetikleyen şeydi; bakıştan korkma düzeyi sabit tutulduğunda da öyle kaldı. Hohagen ve Immerz'in derlediği müzik araştırmalarında icracılara bedene, sese ve görüntüye odaklanmaları söylendi ve sonuçlar çalışmadan çalışmaya değişti. Dikkatin tek bir doğru yeri yok; ama nereye gittiğini fark etmek, onu istediğin yere getirmenin ilk adımı.

Açılış sahnesi

Pınar odasında bir reklam seçmesi için kendini çekiyor. Lamba yerinde, telefon kitap yığınının üstünde, ekran ona dönük. Repliği söylerken gözü ekranın köşesindeki küçük görüntüsüne kayıyor: saçı dağılmış mı, ışık yüzüne düşüyor mu, dudakları tuhaf mı kıpırdıyor. Altıncı denemeden sonra kaydı izliyor ve repliği söyleyen birini değil, kendini izleyen birini görüyor.

Ertesi gün Ardıçlı Sahne'de Nermin Hanım'a kaydı gösteriyor. Nermin Hanım önce soruyor: «Söylerken neye bakıyordun?» Pınar düşünüyor; konuştuğu hayali kişiye değil, kendi yüzüne baktığını fark ediyor. Nermin Hanım ekranı kâğıtla kapatmasını öneriyor. O akşam Pınar repliği kapatılmış ekranın üstüne yapıştırdığı küçük bir fotoğrafa, karakterin konuştuğu kişiye söylüyor. Kayıtta bu kez biri birine bir şey söylüyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersinde dikkatin sahnede nereye gittiğine bakacağız. Bir oyuncunun dikkati oyunun içinde, yani karşısındaki kişide ve yaptığı işte olabilir; ama çoğu zaman bölünür: seyirciye, kendi görünüşüne ve bedenine, bir sonraki repliğe, teknik bir ayrıntıya kayar. Önce bu yönleri tanıyacağız. Sonra iki şeye bakacağız: dikkatin kendine yönelmesini neyin tetiklediğine ve icracıların dikkatlerini nereye koydukları üzerine yapılan araştırmaların ne bulduğuna. İki kaynak okuyacağız. Birincisi sosyal kaygısı yüksek üniversite öğrencilerinin dikkatinin gündelik yaşamda ne zaman kendilerine döndüğünü on gün boyunca izleyen bir çalışma. İkincisi müzik öğreniminde ve icrasında dikkat odağı talimatlarını inceleyen deneyleri toplayan sistematik bir derleme. Bitirdiğinde bir sahnede dikkatinin hangi yönlere gittiğini fark edebilecek ve bunun için kendine bir harita çıkarabileceksin.

Kanıt ne diyor

Pınar'ın dikkati ekrandaki kendi görüntüsüne kaydı. Birinci kart dikkatin kendine dönmesini neyin tetiklediğini gündelik yaşamda ölçüyor.

Bu kart dikkatin kendine dönmesinin rastgele olmadığını gösteriyor: bakılmak, bir otoritenin karşısında olmak ve değerlendirilmekten korkmak onu çağırıyor. Sahne tam da bunların hepsini bir araya getiren bir yer. Kart iki ayrı biçimi de ayırıyor: kendini dışarıdan izlemek ve bedeninin içini dinlemek.

Bu kart dikkatin «doğru» tek bir yere konamayacağını hatırlatıyor. İcracılar bedenlerine, çıkardıkları sese, gördüklerine dikkat edebiliyor; hangisinin işe yaradığı göreve, kişiye ve duruma bağlı. Bir oyuncu için ilk iş, dikkatinin şu anda nerede olduğunu bilmek.

Sahnede ve sette

Dikkatin yönleri

Bu iki durumda dikkat oyunun içinden başka bir yere kaymıştı: Haluk Bey'de bir sonraki repliğe, Cem'in öğrencisinde kendi koluna. Her ikisinde de ilk adım dikkatin nerede olduğunu görmekti.

Yaygın yanlış«İyi bir oyuncunun dikkati hiç bölünmez; hep oyunun içindedir.»
Doğrusu

Hohagen ve Immerz'in derlediği çalışmalarda icracılara bedene, sese, görüntüye ve başka yerlere odaklanmaları söylendi; icra sırasında dikkatin birden çok yere yönelebildiği araştırmaların kendisinde varsayılıyor. Haluk Bey'in ezberi ve Cem'in öğrencisinin kolu gibi kaymalar oyunculuğun olağan bir parçası; sorun kaymanın kendisi değil, farkına varılmaması.

Bakılmak

Yaygın yanlış«Dikkatin kendine kayması yalnız değerlendirilme korkusundan gelir; korkmazsam bakılmak beni etkilemez.»
Doğrusu

Nanamori ve arkadaşlarının ölçümünde başkasının bakışını algılamak, bakış korkusu sabit tutulduğunda bile dikkatin kendine dönmesini öngördü. Bakılmanın kendisi dikkati çekiyor; Ilgın'ın jürisi gibi Barış'ın gülen salonu da bu yüzden dikkati bir an kendine çekti.

Nereye koymalı?

Yaygın yanlış«Bedene ya da sese odaklanmak her zaman performansı bozar; dikkat her zaman dışarıda olmalıdır.»
Doğrusu

Hohagen ve Immerz sporda dışa odaklanmanın üstünlüğünü gösteren çok sayıda deney olduğunu aktarır, ama müzikte sonuçların büyük ölçüde değiştiğini ve iç-dış ayrımının bir icra görevini anlatmakta yetersiz kalabildiğini yazar. Pınar'ın sesli kitap okumasında dikkatin karakterden sese ve yeniden karaktere gidip gelmesi bu yüzden bir hata değildi.

Gri alan

Bu iki kaynaktan oyunculuğa doğrudan bir kural çıkmaz. Nanamori ve arkadaşlarının katılımcıları sosyal kaygısı yüksek yirmi iki öğrenciydi; sahneye çıkan bir oyuncunun dikkatinin aynı tetikleyicilerle aynı ölçüde kendine dönüp dönmediğini bu çalışma göstermiyor. Hohagen ve Immerz'in derlediği çalışmalar müzisyenlerle yapıldı ve sonuçları birbirinden çok farklıydı; yazarlar dikkat odağının iç ve dış diye ikiye ayrılmasının sınırlı kaldığını kendileri tartışıyor. Oyunculuk geleneklerinde de dikkatin nereye konacağı konusunda farklı görüşler var: kimi karşıdaki oyuncuyu, kimi karakterin görevini, kimi bedendeki duyumları merkeze koyar. Sahnede dikkatin «doğru» yeri estetik bir tercih olabilir ve sahneden sahneye değişir. Dikkatin kendine dönmesini baştan zararlı saymak için de yeterli kanıt yok: bir oyuncu kendi sesini ya da bedenini dinlemeden bazı teknik işleri yapamaz, ve bu dönüşlerin hangi anda işe, hangi anda sahneye engel olduğunu ayıran bir ölçüm burada yok. Sınanabilen şu kadar: dikkatinin nereye gittiğini fark edebiliyor musun, ve onu istediğin yere getirebiliyor musun?

Senin çalışmanda

Her prova ya da temsil çıkışında kendine aynı soruyu sor: dikkatim neredeydi? Cevabı dört yönde ara: oyunun içinde (karşıdaki kişide, karakterin yaptığı işte), seyircide (bir yüzde, bir seste, bir bakışta), kendinde (görünüşünde, bedeninin duyumlarında, sesinde) ve bir sonraki şeyde (repliğinde, girişinde, bir teknik ayrıntıda). Bir deftere her sahne için bu dört yönden hangisine ne kadar gittiğini yaz. Birkaç hafta sonra bir düzen görebilirsin: belki bakıldığını hissettiğin yerlerde, belki ezberin zayıf olduğu yerlerde dikkatin kendine ya da bir sonraki repliğe kayıyor. Bu düzeni kendini suçlamak için değil, yolunu bulmak için kullan. Self-tape çekiyorsan kendi görüntünü gösteren ekranı kapat ve karakterin konuştuğu kişiyi duvardaki bir işarete, bir rafa ya da bir fotoğrafa yerleştir. Ezberin seni bir sonraki repliğe çekiyorsa, ezberi önceden sağlamlaştır ki provada karşındakini dinleyebilesin. Bir sahnede sesine ya da bedenine odaklanman gerekiyorsa bunu yap; sonra dikkatini yeniden oyunun içine getir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sahnede dikkat dört yöne gidebilir: oyunun içine, seyirciye, kendine ve bir sonraki şeye. Nanamori ve arkadaşlarının ölçümünde başkasının bakışını algılamak dikkatin kendine dönmesini en güçlü tetikleyen şeydi; bakıştan korkma düzeyi sabit tutulduğunda da öyle kaldı. Hohagen ve Immerz'in derlediği müzik araştırmalarında icracılara bedene, sese ve görüntüye odaklanmaları söylendi ve sonuçlar çalışmadan çalışmaya değişti. Dikkatin tek bir doğru yeri yok; ama nereye gittiğini fark etmek, onu istediğin yere getirmenin ilk adımı.

Sonraki derse köprü

Dikkatin nereye gittiğini fark etmek bir başlangıç. Bir sonraki adım onu bilerek bir yere koymak: karşındaki kişinin gözüne, elindeki bir nesneye, odadaki bir sese. Bir yere koymak dersi, M01-D02, dikkati bilinçli olarak tek bir nesneye, kişiye ya da sese yöneltmeyi ve orada tutmayı gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Nanamori ve arkadaşlarının ölçümünde dikkatin kendine dönmesini en güçlü tetikleyen etken neydi?

  • A) Yorgunluk.
  • B) Başkasının bakışını algılamak.
  • C) Gürültü.
  • D) Yalnız kalmak.

Cevap: B. Bakış algısı dikkatin kendine dönmesinin her iki biçimini de öngördü; bakış korkusu istatistikte sabitlendiğinde bile.

Soru 2 · Uygulama

Bir oyuncu self-tape çekerken gözü sürekli ekrandaki kendi görüntüsüne kayıyor. Ne denemeli?

  • A) Ekranı kapatıp karakterin konuştuğu kişiyi odadaki bir noktaya yerleştirmek ve repliği ona söylemek.
  • B) Ekranı daha yakına koymak.
  • C) Repliği daha hızlı söylemek.
  • D) Repliği gözlerini kapatarak söylemek.

Cevap: A. Kendi görüntüsünü görmek dikkati kendine çeker. Ekranı kapatıp dikkate oyunun içinde bir yer vermek, Pınar'ın yaptığı gibi, kaydı birinin birine bir şey söylediği bir sahneye dönüştürebilir.

Soru 3 · Tuzak

Biri «Hohagen ve Immerz, icracıların dikkatlerini her zaman bedenlerinin dışına koymaları gerektiğini gösterdi» diyor. Bu okumanın zayıf yanı ne?

  • A) Derleme yalnız oyuncularla yapıldı.
  • B) Derlemede hiç talimat incelenmedi.
  • C) Derleme bedene odaklanmanın her zaman daha iyi olduğunu gösterdi.
  • D) Derleme müzikte sonuçların büyük ölçüde değiştiğini ve iç-dış ayrımının yetersiz kalabildiğini yazar.

Cevap: D. Yazarlar sporda dışa odaklanmayı destekleyen çok sayıda deney olduğunu aktarır, ama müzikte bazı çalışmalar olumlu etki bulurken bazılarının anlamlı bir fark bulmadığını yazar.

Soru 4 · Senaryo

Bir yönetmen bir provadan sonra oyunculara dikkatlerinin nerede olduğunu soruyor; biri «bir sonraki girişimde», biri «karşımdakinin elinde», biri «ön sıradaki bir yüzde» diyor. Bu derse en uygun tutum hangisi?

  • A) Yalnız «karşımdakinin elinde» diyeni doğru ilan etmek.
  • B) Hiçbirini yanlış ilan etmeden, her oyuncuya o sahnede dikkatin nerede olursa istediğine daha çok yaklaşacağını sormak.
  • C) Dikkatin önemsiz olduğunu söylemek.
  • D) Oyunculardan dikkatlerini hep seyirciye vermelerini istemek.

Cevap: B. Dikkatin tek bir doğru yeri yoktur ve sahneden sahneye değişir. Sınanabilen, oyuncunun dikkatinin nerede olduğunu fark edip onu istediği yere getirip getiremediğidir.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?