Beş akış

Açılış sahnesi

Kestane Köyü İlkokulu'nun eski binası, kış, öğleden sonra. Nazife Öğretmen ofisi arayıp tek bir soru soruyor: «Bu sınıf neden boğucu?» Çocuklar öğle yemeğinden sonra esniyor, başlarının ağrıdığını söylüyor, birkaçı pencerenin yanına oturmak istemiyor çünkü orası soğuk; sobanın yanındakiler ise terliyor. Ertesi gün Ilgın ile Gülay Hanım bir çantayla geliyor. Çantada beş alet var: bir termometre, bir nem ölçer, bir karbondioksit ölçer, bir ses düzeyi ölçer ve bir lüksmetre. Emre aletleri sırayla masaya diziyor. Ahu da onlarla; Ilgın'ın okuldan arkadaşı, tekerlekli sandalyesiyle sınıfın kapısından içeri giriyor ve ilk iş eşikteki tahtanın yüksekliğine bakıyor. Nazife Öğretmen aletlere şaşkınlıkla bakıyor. «Bunlar neyi ölçecek?» diye soruyor. Ilgın gülümsüyor. «Boğucu dediğin şeyi» diyor. «Ama beş ayrı parçaya bölerek.»

Bu derste ne olacak

Bu akademi bir odanın iyi ya da kötü hissettirmesinin arkasındaki ölçülebilir büyüklükleri öğretiyor. İlk ders o büyüklükleri beş akışa ayırıyor: ısı, nem, hava, ses ve ışık. Önce yapı fiziği denen alanın neyi kapsadığını ve bir odanın nasıl hissettirdiğinin neden yalnız ölçüyle anlaşılamayacağını bir ansiklopedi maddesinden okuyoruz. Sonra beş akışın her birini, ne olduğunu, nasıl hareket ettiğini ve hangi birimle ölçüldüğünü tek tek tanıyoruz. Ardından bu büyüklüklerin bir sınıfta neden önemli olduğunu iç hava kalitesi üzerine bir öneriler bildirisi ve sıcaklık ile okul başarısı üzerine bir derlemeyle gösteriyoruz. Sonunda Nazife Öğretmen'in «boğucu» sözcüğünü beş ölçüme çeviriyoruz.

Kanıt ne diyor

Bu dersin bilgileri yapı bilimi üzerine bir ansiklopedi maddesinden, bir öneriler bildirisinden ve bir sistematik derlemenin özetinden geliyor. Müfredatın önerdiği mimarlık bilimi kitabını okumadık.

Kartın iki cümlesi bu akademinin iki yüzünü gösteriyor. Birincisi bir liste: ısıl ortam, akustik ortam, ışık ortamı, hava kalitesi ve nem. Bunlar bu dersin beş akışı. İkincisi bir uyarı: aynı sınıfta pencerenin yanındaki çocuk üşürken sobanın yanındaki terleyebilir; aynı ses düzeyi birini rahatsız ederken öbürünü etkilemeyebilir. Ölçüm bir başlangıç, bir sonuç değil. Bu akademide her ölçümün yanına bir soru koyacağız: bu odadaki insanlar bunu nasıl yaşıyor?

Beş akışı tek tek tanıyalım. Isı, sıcaklık farkının olduğu her yerde sıcaktan soğuğa doğru akar; bir duvarın içinden, bir pencerenin camından, bir insanın derisinden. Isının akış hızı watt ile ölçülür; sıcaklık ise santigrat derece ile. İkisi aynı şey değil ve bunu bir sonraki derste ayıracağız. Nem, havada taşınan su buharıdır; havanın taşıyabileceği en çok buhara göre yüzdesini bağıl nem olarak okuruz, buharın kendi kısmi basıncını ise paskal ile. Hava, bir odaya pencereden, aralıklardan ve havalandırma sistemlerinden girer ve çıkar; bunu saatte metreküp ya da odanın havasının saatte kaç kez yenilendiği olarak ölçeriz. Havanın kaç kez yenilendiğini doğrudan görmek zor olduğu için, insanların soluğuyla biriken karbondioksiti, milyonda bir birimiyle, bir gösterge olarak kullanırız. Ses, havada yayılan küçük basınç dalgalanmalarıdır; sıklığını hertz, gücünü desibel ile ölçeriz ve desibel, bir sonraki derslerde göreceğimiz gibi, logaritmik bir ölçek. Işık, bir yüzeye düşen ışık akısı olarak metrekarede lümen, yani lüks ile ölçülür.

Bu kart Nazife Öğretmen'in gözlemlerini bir dile çeviriyor. Öğle yemeğinden sonraki esneme ve baş ağrısı, kalabalık ve az havalandırılan bir sınıfta biriken karbondioksitle uyumlu belirtiler. Kartın verdiği iki eşik, 1000 ve 1500 ppm, bu akademide sık karşılaşacağımız iki sayı; ama kartın kendisinin bir öneriler metni olduğunu ve sayıları başka çalışmalardan aktardığını unutmamak gerekiyor. Karbondioksitin kendisi bu derişimlerde bir zehir değil; bir göstergesi: odadaki insanların soluduğu havanın ne kadar yenilenmediğinin göstergesi.

Bu kart sıcaklığın da bir öğrenme koşulu olduğunu söylüyor ve bir eşitsizliğe dikkat çekiyor: daha kırılgan topluluklardan çocuklar sıcaklıktan daha çok etkilenebiliyor. Bir köy okulunun eski binası tam da yatırımın en az ulaştığı yerlerden biri. Kartın sınırı da açık: bu çalışmalar bir ilişki gösteriyor ve özet ne kadar büyük olduğunu söylemiyor. Ama bir sınıfın sıcaklığının değiştirilebilir bir koşul olduğu, yapı fiziğinin varlık nedeni.

Sahada

Gülay Hanım beş aleti sınıfın beş noktasına yerleştiriyor: tahtanın önüne, pencerenin dibine, sobanın yanına, sınıfın ortasına ve kapının yanına. Emre her yarım saatte bir değerleri bir tabloya yazıyor. Öğleden sonraya doğru tablo bir hikâye anlatmaya başlıyor. Karbondioksit sabah dersin başında düşükken öğle yemeğinden sonra hızla yükseliyor ve bir süre kartın verdiği ilk eşiğin üstünde kalıyor; teneffüste pencere açılınca düşüyor, ders başlayınca yeniden yükseliyor. Sıcaklık sınıfın içinde birkaç derece değişiyor: sobanın yanı sıcak, pencerenin dibi soğuk. Nem sabah düşük, gün ilerledikçe artıyor. Ses düzeyi teneffüs zilinde ve sandalyeler sürüklendiğinde sıçrıyor. Aydınlık pencerenin yanında yüksek, sınıfın arka köşesinde çok düşük.

Ahu tabloya bir satır ekletiyor. Tekerlekli sandalyede otururken başının yüksekliği çocukların başlarına yakın; ayakta duran bir yetişkinin başından aşağıda. «Termometreyi benim yüksekliğime de koyun» diyor. Pencerenin dibinde, alçak yükseklikte ölçülen sıcaklık ayakta ölçülenden biraz daha düşük çıkıyor. Ölçümün nerede ve hangi yükseklikte yapıldığı, kimin konforunu ölçtüğümüzü de belirliyor.

Nazife Öğretmen'in «boğucu» sözcüğü sonunda beş satıra dönüşüyor: hava yenilenmiyor, sıcaklık dengesiz dağılıyor, nem gün boyu artıyor, ses sıçramaları var ve sınıfın arkası karanlık. Bu beş satırın her biri bu akademinin bir modülü olacak.

Gri alan

Bir odanın iyi ya da kötü olduğunu ölçümle ne kadar söyleyebileceğimiz yoruma açık. Building science maddesi nesnel ölçümlerin tek başına kullanıcıların konforunu ve tercihlerini pek temsil edemediğini söylüyor; ölçülen bir sıcaklık ya da bir karbondioksit düzeyi, birinin onu nasıl yaşadığını tam anlatmıyor. Öte yandan sınıflarla ilgili kaynaklar ölçülebilir koşullarla öğrenme arasında ilişkiler gösteriyor. Bu ikisini bir arada tutmak, bu akademinin sürekli yürüteceği bir denge. Eşik değerleri de tartışmalı: 1000 ve 1500 ppm gibi karbondioksit eşikleri farklı kaynaklarda farklı gerekçelerle veriliyor ve bu derste okuduğumuz öneriler bildirisi onları başka çalışmalardan aktarıyor; sıcaklık derlemesinin ilişkileri ise gözlemsel ve etki büyüklüklerini özetinde vermiyor. Bir de ölçümün kendisi: ucuz bir karbondioksit ölçer ya da bir telefon uygulaması ne kadar doğru ölçer, ölçüm nerede ve hangi yükseklikte yapılmalı? Bu soruları bu modülün ölçüm araçları dersi ayrıca ele alacak. Kanıtlarımızın sınırları da açık: yapı biliminin tanımı bir ansiklopedi maddesinden; müfredatın önerdiği temel kitabı okumadık.

Senin işinde

Bir kullanıcı bir odanın «boğucu», «soğuk», «gürültülü» ya da «karanlık» olduğunu söylediğinde o sözcüğü beş akışa çevir: ısı, nem, hava, ses, ışık. Her biri için bir ölçüm planla ve ölçümü odanın birkaç noktasında ve o odayı kullananların yüksekliğinde yap; bir sınıfta çocukların, tekerlekli sandalye kullanan birinin oturma yüksekliğini de hesaba kat. Ölçümleri gün boyunca tekrarla; bir odanın tek bir anı onun hikâyesini anlatmaz. Karbondioksiti bir zehir olarak değil, havanın yenilenmesinin bir göstergesi olarak oku. Ölçüm sonuçlarını kullanıcıların söyledikleriyle yan yana koy ve ikisinin uyuşmadığı yerlerde her ikisini de ciddiye al. Bir eşik değeri kullandığında onun hangi kaynaktan ve hangi gerekçeyle geldiğini yaz. Ölçüm aletinin türünü, yerini ve okuma saatini de tabloya koy; bir yıl sonra aynı odayı yeniden ölçen biri sonuçlarını seninkilerle ancak böyle karşılaştırabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yapı fiziği bir binada beş akışın nasıl davrandığını inceler: ısı, nem, hava, ses ve ışık. Isının akışı watt ile, sıcaklık santigrat derece ile ölçülür; nem bağıl nem yüzdesiyle ya da buharın kısmi basıncıyla; havanın yenilenmesi saatte metreküp ya da hava değişimiyle ve çoğu zaman karbondioksitin bir göstergesiyle; ses desibel ve hertz ile; ışık lüks ile. Ölçümler bir odayı anlamanın başlangıcıdır ama tek başına yetmez; aynı ortam iki kişiye farklı gelebilir. Kalabalık ve az havalandırılan sınıflarda karbondioksit yükselir ve bu baş ağrısı ve dikkat sorunlarıyla ilişkilendirilir; daha sıcak sınıflar genellikle daha kötü akademik çıktılarla ilişkilidir. Ölçüm odayı kullananların yüksekliğinde de yapılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Sınıfın sobasının yanı sıcaktı, pencerenin dibi soğuk; ama «sıcak» dediğimiz şey ısı mıydı, sıcaklık mı? Isı ile sıcaklık arasındaki farkı ve ısının iletim, taşınım ve ışınımla nasıl geçtiğini gündelik örneklerle M01-D02 açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Yapı fiziğinin bir odada incelediği beş akış hangileridir?

• A) Yalnız sıcaklık ve nem.
• B) Isı, nem, hava, ses ve ışık; her biri kendi birimleriyle ölçülür ve kullanıcının sağlığı ve konforuyla ilişkilendirilir.
• C) Yalnız enerji ve maliyet.
• D) Renk, biçim ve malzeme.

Cevap: B. Bir odanın nasıl hissettirdiği bu beş akışın birlikte davranışından doğar ve her biri ayrı ölçülebilir.

Soru 2 · Kanıt

Pulimeno ve arkadaşlarının öneriler bildirisi sınıflarda karbondioksit hakkında ne aktarır?

• A) Karbondioksitin sınıflarda hiç birikmediğini.
• B) Karbondioksitin yalnız dış havadan geldiğini.
• C) Karbondioksitin öğrencilerin başarısını hiç etkilemediğini.
• D) Kalabalık, aşırı ısıtılmış ve az havalandırılan sınıflarda karbondioksitin 1500 ppm'yi, hatta daha düşük düzeylerde 1000 ppm'yi aştığında sorunlara yol açabildiğini ve kötü iç hava kalitesine maruz kalan öğrencilerin okuma ve matematik testlerinde daha kötü sonuçlar aldığını.

Cevap: D. Bildiri bu sayıları başka çalışmalardan aktarıyor; kendisi bir ölçüm değil, bir öneriler metni.

Soru 3 · Senaryo

Bir öğretmen öğleden sonraları sınıfın boğucu olduğunu, çocukların esnediğini ve pencere yanındakilerin üşüdüğünü söylüyor. Bir mimar ilk adım olarak ne yapmalı?

• A) Hemen yeni bir ısıtma sistemi önermek.
• B) Sınıfın gün boyunca birkaç noktasında ve çocukların oturma yüksekliğinde sıcaklığı, nemi, karbondioksiti, ses düzeyini ve aydınlığı ölçmek, sonuçları çocukların ve öğretmenin söyledikleriyle yan yana koymak.
• C) Yalnız pencereleri değiştirmek.
• D) Hiçbir şey yapmamak, çünkü konfor kişiden kişiye değişir.

Cevap: B. «Boğucu» sözcüğü beş akışa ayrıştırılmadan nedeni bulunamaz; ölçüm kullananların yüksekliğinde yapılmalı.

Soru 4 · Tuzak

Bir danışman «sınıfın ortasına bir termometre koyduk, 21 derece gösteriyor; demek ki sınıf konforlu» diyor. Bu düşüncede ne eksik?

• A) Termometrelerin hiçbir zaman doğru ölçmemesi.
• B) 21 derecenin her zaman çok sıcak olması.
• C) Tek bir noktadaki tek bir ölçümün bir odanın beş akışını ve sıcaklığın dağılımını göstermemesi; ansiklopedi maddesine göre aynı ortamda bile ısıl duyum kişiden kişiye değişir ve nesnel ölçümler tek başına konforu pek temsil edemez.
• D) Sınıfların konfor gerektirmemesi.

Cevap: C. Bir oda beş akışla ve birçok noktada yaşanır; ölçüm ile kullanıcıların söyledikleri birlikte okunmalıdır.