Program yazmak

Açılış sahnesi

Toplantı bu kez Kestane'nin en büyük dersliğinde, çocukların sıralarında yapılıyor. Ilgın'ın dizleri sıranın altına sığmıyor; Selim ayakta duruyor. Nazife Öğretmen tahtaya iki sütun çizmiş: solda il müdürlüğünden gelen kâğıt, sağda boş. Kâğıtta bir satır var: «Yüz kırk öğrencilik, sekiz derslikli ilkokul; idare, öğretmenler odası, kütüphane, çok amaçlı salon.» Nazife Öğretmen sağ sütunu doldurmaya başlıyor: sabah servisle gelen çocuklar, öğlen yemeği yiyecekleri yer, kışın montlarını asacakları yer, köyün kadınlarının akşam dikiş kursu, düğünlerde okul bahçesine kurulan masalar. Emre bir çocuğun sırasına bırakılmış bir resme bakıyor; çocuk okulunu bir ağacın altına çizmiş. Ahu tuvaletlerin hangi katta olacağını soruyor. Ilgın iki sütuna uzun süre bakıyor. «Soldaki bir alan listesi» diyor. «Sağdaki bir gün. Program ikisini birbirine bağlamak.»

Bu derste ne olacak

Türü seçmeden önce bir yapının içinde yaşanacak hayatı bilmek gerekiyor; bu ders o hayatı, kimin ne zaman ne yaptığını, bir listeye dökmeyi öğretiyor. Önce Mimarlar Odası'nın 2011 tarihli mimarlık hizmetleri şartnamesinden, Türkiye'de bir mimarın bir ihtiyaç programını hangi iş aşamasında ve iş sahibiyle nasıl birlikte hazırladığını okuyoruz. Sonra İngiltere Kraliyet Mimarlar Enstitüsü'nün 2020 tarihli iş planından, iş sahibi ekibinin bir proje özetini, işlevsel gereksinimleri, bütçeyi ve hedefleri nasıl yazdığını alıyoruz. Ardından İngilizce Wikipedia'nın katılımcı tasarım maddesinden, kullanıcıların bir programa nasıl ve ne ölçüde katılabileceğini ekliyoruz. Sonunda Nazife Öğretmen'in iki sütununu Kestane'nin ilk ihtiyaç programına çeviriyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı Cherry'nin tasarım için program yazmak üzerine 1999 tarihli kitabı; kitaba ulaşamadık ve onun yöntemini aktarmıyoruz. Mimarlar Odası şartnamesini ve RIBA iş planını kütüphanemizdeki açık erişimli metinlerinden okuduk; ikisi de birer meslek belgesi, bir yasa değil. Katılımcı tasarım maddesini Ekim 2026 sürümünden okuduk. Kestane'ye gelen il müdürlüğü kâğıdı kurgu; bakanlığın okul standartlarını bu akademinin eğitim yapıları modülü ayrıca okuyacak ve bu derste bir standart sayısı vermiyoruz. Kümenin proje stüdyosu akademisi programı stüdyo projesinin ilk adımı olarak da işliyor.

Tahtadaki iki sütunun meslek belgesindeki yeri bu kartta beliriyor. İl müdürlüğünün kâğıdı bir başlangıç, ama şartnamenin dilinde bir ihtiyaç programı değil; ihtiyaç programı iş sahibi ile mimarın birlikte oluşturduğu ve tasarımdan önce kesinleşen bir belge. Kartın en önemli satırı belki de sıralamayla ilgili olanı: program ön projeden önce gelir. Ilgın'ın bu toplantıda plan çizmemesi bu yüzden; okulun planı, Nazife Öğretmen'in sağ sütunu bir listeye dönüşmeden başlamamalı. Kartın son satırı ise bir uyarı: programı mimarın yazması bir hizmet ve bir sözleşme konusu. Bir kamu okulunda bu programın kim tarafından ve hangi sınırlar içinde yazılacağı, bakanlığın kendi kurallarıyla belirleniyor.

Bu kart programın öbür yüzünü adlandırıyor: bir yapının bir yapı olarak gerekip gerekmediği sorusu. İş planının ilk görevi, iş sahibinin gereksinimlerini yazmak ve bir yapı projesinin onları karşılamanın en iyi yolu olup olmadığını düşünmek. Kestane için bu soru tuhaf görünebilir; yüz kırk çocuğun bir okula ihtiyacı açık. Ama Nazife Öğretmen'in sağ sütunundaki dikiş kursu ve düğün masaları, okulun bir okul yapısından fazlasını, bir köy merkezini, üstlendiğini gösteriyor. Kartın proje çıktıları satırı da bir ölçüt veriyor: programın içinde, yapı bittikten sonra neyin ölçüleceği de yazılmalı. Çocukların okulda ne kadar ısındığı, ne kadar aydınlıkta okuduğu, bir köylünün okul bahçesini ne sıklıkla kullandığı. Bu örnekler bizim; iş planı bir okulu anlatmıyor.

Bu kart toplantının neden çocukların sıralarında yapıldığını açıklıyor ve bir sınır çiziyor. Nazife Öğretmen'in sağ sütunu ve sıradaki resim, programa kullanıcıların sesini katıyor; ama kartın aktardığı uyarıya göre bu, okulu çocuklara çizdirmek demek değil. Çocuk okulunu bir ağacın altına çizmiş; bu bir plan değil, bir istek, belki gölge, belki bir bahçe, belki bir buluşma yeri. Mimarın işi o isteği programa bir satır olarak yazmak. Arnstein'ın merdiveni ise başka bir soru soruyor: Kestane'nin köylüleri ve çocukları bu programa yalnız bilgilendirilerek mi, yoksa bir karar ortağı olarak mı katılacak? Etiketi tartışmalı seçtik, çünkü katılımın hangi düzeyinin bir kamu okulunda mümkün olduğu bir bakanlığın kurallarına ve bir bütçeye bağlı.

Sahada

Ilgın tahtadaki iki sütunu bir tabloya çeviriyor: kullanıcı, etkinlik, zaman ve mekân. İlk satırlar il müdürlüğünün kâğıdından geliyor: yüz kırk öğrenci, ders, sabahtan öğleden sonraya, derslik. Ama Nazife Öğretmen'in sütunu tabloyu genişletiyor. Servisle gelen çocuklar sabah sekizden önce geliyor ve dersin başlamasını bekliyor; bu bir etkinlik ve bir mekân, rüzgârdan korunan bir bekleme yeri, istiyor. Öğlen yemeği okulda yeniyor; il müdürlüğünün kâğıdında yemekhane yok, ama çok amaçlı salon yazıyor. Kışın montlar, botlar ve ıslak eldivenler bir yere bırakılıyor. Emre her satırın yanına o etkinliğin hangi saatte olduğunu yazıyor ve bir şey fark ediyor: okulun günü il müdürlüğünün kâğıdından uzun.

Akşam satırları tabloyu ikiye bölüyor. Köyün kadınlarının dikiş kursu haftada iki akşam, okulun bir dersliğinde; düğünler yazın, okulun bahçesinde. Bu etkinliklerin kullanıcıları öğrenciler değil, köylüler; zamanı ders saatleri değil, akşamlar ve yazlar. Ilgın bunları ayrı bir renkle yazıyor ve bir soru not ediyor: bu etkinlikler resmî programda olacak mı, yoksa okulun gayriresmî bir kullanımı olarak mı kalacak? Bu bir bakanlık ve bir köy muhtarlığı arasında konuşulacak bir soru ve bu akademinin okul ve topluluk dersi onu ayrıca ele alıyor. Ahu akşam kullanımının bir girişi ve bir tuvaleti olması gerektiğini, okulun geri kalanının kilitli kalabilmesi için, not ediyor.

Selim çocukların resimlerini topluyor. Nazife Öğretmen bir önceki hafta her sınıfa okulunu çizmelerini söylemiş. Resimlerin çoğunda bir bahçe ve bir ağaç var; birkaçında bir pencereden dağlar görünüyor; bir çocuk okulun önüne bir köpek çizmiş. Ilgın resimleri bir plan olarak değil, bir istek listesi olarak okuyor: gölge, dışarısı, manzara, hayvanlar. Katılımcı tasarım maddesinin uyarısı burada işe yarıyor; çocuklar okulu çizmiyor, okulun nasıl bir yer olmasını istediklerini anlatıyor. Emre resimlerden çıkan istekleri tabloya «kullanıcı isteği» başlığıyla ayrı bir satır olarak ekliyor.

Toplantının sonunda tablo bir ihtiyaç programının ilk taslağına dönüşüyor. Ilgın onu Mimarlar Odası şartnamesinin dediği gibi Nazife Öğretmen'le birlikte imzalamayı öneriyor; ama Nazife Öğretmen gülümseyerek iş sahibinin kendisi olmadığını, il müdürlüğü olduğunu hatırlatıyor. Ilgın bunu tablonun başına yazıyor: iş sahibi il müdürlüğü, kullanıcı temsilcisi Nazife Öğretmen, program her ikisinin onayıyla kesinleşecek. Her satırın yanına bir boş sütun açıyor: bu ihtiyaç hangi mekânla karşılanacak? O sütunu bir sonraki dersin alan çizelgesi dolduracak. Selim sıradan kalkıp tahtaya bir son satır yazıyor: «Okul köyün meydanı.»

Gri alan

Bir ihtiyaç programının kim tarafından, kimlerle ve ne ayrıntıda yazılması gerektiği tek bir cevaba bağlanamıyor ve bu tartışmalı. Mimarlar Odası şartnamesi programın iş sahibi ve mimar tarafından birlikte oluşturulmasını öngörüyor, ama bir kamu okulunda iş sahibinin bir bakanlık ya da bir il müdürlüğü olduğu ve standart programların merkezden geldiği bir düzende mimarın ve kullanıcının payı belirsiz; bu derste bakanlığın kurallarını okumadık. RIBA iş planı İngiltere'nin pratiği için yazılmış ve oradaki iş sahibi ile proje özeti düzeni Türkiye'ye doğrudan taşınmıyor. Katılımcı tasarımın sonucu iyileştirip iyileştirmediği de tartışmalı: katılım bir bilgilendirmeden ortak karar vermeye kadar uzanıyor ve hangi düzeyin bir okul için uygun olduğu, bir bütçeye, bir zamana ve bir yönetime bağlı. Çocukların isteklerinin bir programa nasıl çevrileceği de açık değil; bir resmin neyi anlattığı bir yorum ve bu yorum mimarın. Son olarak, okulun akşam ve yaz kullanımları resmî programa girmezse, tasarımda onlara yer açmanın bir bütçe gerekçesi olmayabilir.

Senin işinde

Bir kamu yapısının programına başlarken iş sahibinin gönderdiği listeyi bir başlangıç olarak al, bir program olarak değil. Yapının bir gününü, sabahın erken saatinden akşamın son kullanımına kadar, kullanıcılarıyla birlikte yaz: kim, ne yapıyor, ne zaman ve nerede. Ders saatleri dışındaki kullanımları, bir okulda servis beklemesini, öğlen yemeğini, akşam kursunu ve yaz düğününü, ayrı bir renkle göster ve bunların resmî programa girip girmeyeceğini iş sahibine açıkça sor. Kullanıcıların isteklerini toplarken onlardan bir plan değil, bir yer tarifi iste; bir çocuğun resmini bir istek listesi olarak oku ve programa ayrı bir satır olarak yaz. Katılımın hangi düzeyde olacağını, bilgilendirme mi, danışma mı, ortak karar mı, baştan belirle ve buna uy. Programın başına iş sahibini ve kullanıcı temsilcisini ayrı ayrı yaz ve programın kimin onayıyla kesinleşeceğini belirle. Her ihtiyacın yanına onu karşılayacak mekânı yazacağın bir sütun bırak ve o sütunu doldurmadan plan çizmeye başlama.

Kendin dene

Aklında kalsın

İhtiyaç programı bir yapının kullanıcılarını, etkinliklerini ve zamanlarını tasarımdan önce yazan belgedir. Mimarlar Odası'nın 2011 şartnamesine göre program iş sahibi ve mimar tarafından birlikte oluşturulur ve ön projeden önce kesinleşmelidir. RIBA iş planına göre proje özeti iş sahibinin belgesidir ve işlevsel gereksinimleri, bütçeyi ve çıktıları içerir. Katılımcı tasarım kullanıcıyı sürece katar ama tasarımcının sorumluluğunu kaldırmaz; Arnstein'ın merdiveni katılımın bir bilgilendirmeden yurttaş denetimine kadar düzeyleri olduğunu hatırlatır. Program bir alan listesiyle bir günü birbirine bağlar.

Sonraki derse köprü

Bu derste Kestane'nin bir gününü bir ihtiyaç programına çevirdik ve her ihtiyacın yanına bir boş sütun bıraktık. O sütun nasıl dolar? Bir dersliğe, bir yemek yerine, bir bekleme yerine kaç metrekare gerekir, bu alanların toplamı bir binanın ne kadarını tutar ve koridorlar, merdivenler ve duvarlar bu toplama ne ekler? M01-D03 alan çizelgesini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

İhtiyaç programı nedir?

• A) Bir binanın renk ve malzeme listesi.
• B) Bir yapının kullanıcılarını, etkinliklerini ve bu etkinliklerin gerektirdiği mekânları tasarımdan önce yazılı olarak ortaya koyan ve iş sahibi ile mimar tarafından birlikte oluşturulan belge.
• C) Bir binanın inşaat takvimi.
• D) Bir binanın maliyet hesabı.

Cevap: B. Program kullanıcıları ve etkinlikleri yazar; alan listesi onun bir sonucudur.

Soru 2 · Kanıt

Mimarlar Odası'nın 2011 şartnamesine göre ihtiyaç programı hangi aşamada ve nasıl ele alınır?

• A) Uygulama projesinden sonra, yalnız mimar tarafından.
• B) Hiçbir aşamada ele alınmaz.
• C) Yalnız yapı bittikten sonra.
• D) Hazırlık ve ön etüt aşamasında, iş sahibi ve mimar tarafından birlikte oluşturulan ihtiyaç programı irdelenir ve ön projeye geçilmeden önce kesinleşmiş olmalıdır.

Cevap: D. Program tasarımdan önce gelir ve iki tarafın ortak belgesidir.

Soru 3 · Senaryo

Bir dağ köyündeki ilkokul için il müdürlüğünden yalnız «yüz kırk öğrencilik, sekiz derslikli okul» yazan bir kâğıt geliyor; ama okulda servis beklemesi, öğlen yemeği, akşam kursu ve yaz düğünleri de oluyor. Mimar ne yapmalı?

• A) Kâğıdı başlangıç sayıp okulun bir gününü kullanıcılarla birlikte saat saat yazmak, ders dışı kullanımları ayrı işaretleyip resmî programa girip girmeyeceğini iş sahibine sormak, çocukların isteklerini bir satır olarak eklemek, iş sahibini ve kullanıcı temsilcisini ayrı ayrı yazmak ve program kesinleşmeden plan çizmemek.
• B) Yalnız sekiz derslik çizmek.
• C) Programı çocuklara çizdirmek.
• D) Ders dışı kullanımları yok saymak.

Cevap: A. Program bir alan listesini bir günle bağlar ve iş sahibinin onayıyla kesinleşir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Katılımcı tasarımda kullanıcılar ne isterse o yapılır» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Katılımcı tasarımın hiç kullanıcıya sormadığını.
• B) Kullanıcıların hiçbir zaman istek bildirmediğini.
• C) Katılımcı tasarımda tasarımcıların sorumluluklarını bırakmadığını, kullanıcıların neye katkıda bulunup bulunamayacağını düşündüklerini ve katılımın bir bilgilendirmeden ortak karar vermeye kadar farklı düzeyleri olduğunu.
• D) Katılımın yasak olduğunu.

Cevap: C. Katılım kullanıcının isteğini programa girdi yapar; kararı ve sorumluluğu ortadan kaldırmaz.