Roga kavramı

Açılış sahnesi

Kastamonu'da bir semt pazarı. Altmışlı yaşlardaki iki komşu, domates tezgâhının başında dizlerinden yakınıyor.

Birincisi yıllardır pazarda ayakta duruyor. Geçen ay çektirdiği röntgende dizinde belirgin bir kireçlenme çıkmış; ama dizi ara sıra sızlıyor, işini aksatmıyor. Ertesi gün yine tezgâhı kuruyor.

İkincisinin röntgeni neredeyse temiz çıkmış. Hekim ona dizindeki değişikliğin hafif olduğunu söylemiş. Ama kadın geceleri ağrıdan uyuyamıyor, merdiven çıkmakta zorlanıyor ve artık pazara bile güçlükle geliyor.

İki kadın birbirine bakıp aynı soruyu soruyor: hangimiz daha hasta? Röntgene bakılırsa biri, yaşanana bakılırsa öteki. Bu ders "hastalık" sözcüğünün tek bir şeyi mi yoksa birkaç ayrı şeyi mi adlandırdığını soruyor.

Bu derste ne olacak

İlk ders sağlığın ne olduğunu ve nasıl tanındığını sormuştu. Bu ders karşı yüze geçiyor: klasik metinler hastalığı nasıl tanımlar?

Önce Caraka'nın hastalığı iki yüzle, dokuların dengesinin bozulması ve acı olarak tanımlayan kısa cümlesi açılacak. Ardından klasik metinlerin hastalık için kullandığı eş adlar ve bu adların taşıdığı farklı vurgular ele alınacak.

Sonra klasik tanımın hastalığı bedene giren bir şey olarak mı, yoksa zamanla ilerleyen bir bozulma olarak mı düşündürdüğü tartışılacak. En sonda bugünkü tıbbın bir hastalık ile o hastalığın yaşanışı arasında yaptığı ayrım Caraka'nın iki yüzlü tanımıyla karşılaştırılacak.

Usta katmanında bir hastalık cümlesinin hangi yüzden konuştuğunu ayıklamanın yolu gösterilecek. Buradaki kişiler kurmacadır.

Sıfır noktası

Giriş fakültesinde sāmya ve vaiṣamya, yani dengenin korunması ve bozulması, tanıtılmıştı. İlk derste de sağlıklı kişinin tanımı açılmıştı. Hastalığın klasik tanımı bu iki kavramın üzerine kurulur.

Caraka, tedavinin dört ayağını anlattığı bölümün hemen başında, sağlık ile hastalığı tek bir dizede karşı karşıya koyar. Bu dizeye göre dokuların dengesinin bozulması hastalıktır, dengesi ise doğal hâldir. Aynı dizenin ikinci yarısı bir adım daha atar: sağlık mutluluk, hastalık ise acı diye adlandırılır.

Bu kısa dizenin iki yüzü vardır. Birinci yüz bedendedir: dokuların, dolayısıyla doşaların ve onları taşıyan yapıların dengesinin bozulması. İkinci yüz kişinin yaşantısındadır: hastalık bir acıdır, bir sıkıntıdır.

Mekanizma — hastalığın eş adları

Klasik metinler hastalık için tek bir sözcük kullanmaz. Caraka, hastalığın nedenlerini tartıştığı kitabının ilk bölümünde bu sözcükleri art arda sayar ve hepsinin aynı anlama geldiğini söyler.

Bu liste vyādhi, āmaya, gada, ātaṅka, yakṣmā, jvara, vikāra ve roga sözcüklerinden oluşur. Caraka bunları anlamca birbirinden ayrılmayan sözcükler olarak verir.

Sözcükler aynı şeyi adlandırsa da her birinin kökü farklı bir yanı öne çıkarır. Roga kırılma ve sızı anlamlarıyla ilişkilendirilir; vyādhi, şerhlerin açıklamasıyla, kişiye türlü sıkıntılar getiren bir hâli; vikāra bir sapmayı; ātaṅka korku ve kaygıyı da çağrıştıran bir sıkıntıyı düşündürür.

Listede iki sözcük özellikle dikkat çeker: jvara ve yakṣmā. İkisi başka yerlerde belirli hastalıkların, sırasıyla ateşli hastalığın ve bir tür ilerleyici zayıflamanın adıdır. Burada ise genel olarak hastalık anlamında anılırlar.

Bu liste bir okuma uyarısı da taşır. Klasik bir metinde jvara sözcüğünü gören biri onu her zaman "ateş" diye okursa, sözcüğün bazı yerlerde genel olarak hastalık anlamına geldiğini kaçırabilir.

Mekanizma — nesne mi süreç mi

Bugünkü gündelik dilde hastalıktan çoğu zaman bir nesne gibi söz edilir: birine bir hastalık "bulaşır", bir hastalık "yakalanır", bir hastalık "taşınır". Bu dil, hastalığı bedenin içine yerleşmiş bir şey gibi düşündürür.

Caraka'nın tanımı ise başka bir yönü gösterir. Hastalık, dokuların dengesinin bozulmasıdır; yani bir şeyin eklenmesi değil, var olan bir düzenin ölçüsünden çıkmasıdır. Bu tanım hastalığı bir nesneden çok bir durum ve bir süreç olarak düşündürür.

Değerlendirme fakültesinin ilerleyen modülleri bu süreç düşüncesini ayrıntılandıracak. Hastalığın nedenlerden belirtilere uzanan oluşumu ve evreleri ayrı ayrı ele alınacak.

Bu anlayış bir sınır da taşır. Klasik metinler dışarıdan gelen etkenleri, örneğin bir yaralanmayı ya da bir zehri, tanır. Ama bu etkenlerin de bedende bir dengesizlik doğurarak hastalığa dönüştüğünü anlatır.

Mekanizma — bozulma ve yaşantı

Açılıştaki iki komşu, bugünkü tıbbın da üzerinde uzun süredir düşündüğü bir sorunu gösterir. Bir hastalığın bedende ölçülen yüzü ile kişinin yaşadığı yüzü her zaman aynı büyüklükte değildir.

İngilizce yazan tıp yazarları bu ayrımı üç sözcükle kurmuştur. Birinci sözcük, hekimin ölçtüğü ve adlandırdığı biyolojik bozukluğu anlatır. İkincisi, kişinin bu bozukluğu nasıl yaşadığını, ağrısını, kaygısını ve kısıtlanmasını anlatır. Üçüncüsü ise toplumun kişiyi hasta olarak tanıması, örneğin ona rapor vermesi ya da ondan beklentilerini değiştirmesidir.

Açılıştaki iki kadın bu ayrımın canlı bir örneğidir. Birincisinin röntgendeki bozukluğu büyük, yaşadığı rahatsızlık küçüktür. İkincisinde ise tersi geçerlidir.

Diz kireçlenmesinde röntgendeki görüntü ile kişinin hissettiği ağrının birbirini her zaman tutmadığı, birçok araştırmada gösterilmiş bir bulgudur. Hekimler bu yüzden tedaviye karar verirken yalnızca görüntüye değil, kişinin ağrısına ve günlük yaşamındaki kısıtlanmaya da bakar.

Mekanizma — iki yüzlü tanım ve üç yüzlü ayrım

Caraka'nın iki yarımlı tanımı ile bugünkü üç yüzlü ayrım birlikte okunduğunda dikkat çekici bir ortaklık görülür. İkisi de hastalığı tek bir yüze indirmez.

Caraka, dokuların dengesinin bozulmasını bugünkü ayrımın bozukluk yüzüne yakın bir yerde, acıyı ise rahatsızlık yüzüne yakın bir yerde anar. İki gelenek de bir değerlendirmenin bedendeki değişikliğe olduğu kadar kişinin yaşadığı sıkıntıya da bakması gerektiğini söyler.

Ama iki anlatım bu yüzleri farklı biçimde kurar. Caraka'nın tanımında iki yüz tek bir dizede ve birbirinden ayrılmadan durur; bozulma ile acı aynı şeyin iki adıdır. Bugünkü ayrım ise iki yüzü bilerek birbirinden ayırır ve aralarındaki uyumsuzluğu, yani ağır bir bozukluğun hafif, hafif bir bozukluğun ağır yaşanabildiğini, incelemenin konusu yapar.

Bugünkü ayrımın üçüncü yüzü, hasta rolü, Caraka'nın dizesinde yer almaz. Ama Caraka'nın tedavinin dört ayağı arasında bakıcıyı ve hastanın kendisini sayması, hastalığın bir toplumsal ilişki içinde yaşandığını başka bir yerden kabul eder.

Usta katmanı — roga cümlesi sınaması

Gündelik dilde ve sağlık yazılarında "hastasın" ya da "hasta değilsin" cümleleri çoğu zaman hangi yüzden konuştuğunu söylemeden kurulur. Değerlendirme fakültesi boyunca sık kullanılacak bir alışkanlık, bu cümlelerin hangi yüze dayandığını sormaktır.

Gündelik konuşmadaki hataların çoğu ikinci adımda ortaya çıkar. "Tahlillerin temiz, demek ki bir şeyin yok" cümlesi bozukluk yüzünden rahatsızlık yüzüne izinsiz geçer. "Hiçbir şey hissetmiyorum, demek ki hasta değilim" cümlesi de rahatsızlık yüzünden bozukluk yüzüne geçer.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu dersin sorusu, klasik metinlerin hastalığı nasıl tanımladığıydı. Caraka'nın tedavinin dört ayağını anlattığı bölümün başındaki dizenin hastalığı hem dokuların dengesinin bozulması hem de acı olarak adlandırdığı, sağlığı ise denge ve mutlulukla eşleştirdiği gösterildi.

Vikāra sözcüğünün bir sapmayı, duḥkha sözcüğünün ise yalnızca bedensel ağrıyı değil geniş bir sıkıntıyı anlattığı açıklandı. Caraka'nın Nidānasthāna'nın başında hastalık için saydığı eş adların, vyādhiden roga kadar, anlamca ayrılmadığı ama köklerinin farklı yanları öne çıkardığı belirtildi.

Klasik tanımın hastalığı bir nesneden çok bir dengenin bozulması ve bir süreç olarak düşündürdüğü anlatıldı. Bugünkü tıbbın bozukluk, rahatsızlık ve hasta rolü ayrımı açılan iki komşunun diziyle örneklendi ve Caraka'nın iki yarımlı tanımıyla karşılaştırıldı; iki anlatımın hastalığı tek bir yüze indirmediği, ama bu yüzleri farklı biçimde kurduğu ayrıldı.

Kendi yakınmalarını bu kavramlarla tartmak bir tanı yerine geçmez. Haftalarca süren ağrı, açıklanamayan bir yakınma ya da hiçbir şey hissedilmediği hâlde yüksek çıkan bir ölçüm, hangi yüzden bakılırsa bakılsın bir hekimle konuşulmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Caraka hastalığı iki yüzle tanımlar: dokuların dengesinin bozulması ve acı. Denge doğal hâl ve mutluluk, dengesizlik hastalık ve acıdır.

Vikāra bir sapmayı, duḥkha geniş bir sıkıntıyı anlatır.

Vyādhi, āmaya, gada, ātaṅka, yakṣmā, jvara, vikāra ve roga anlamca ayrılmayan eş adlardır; kökleri farklı yanları öne çıkarır.

Klasik tanım hastalığı bir nesneden çok bir dengenin bozulması ve bir süreç olarak düşündürür.

Bugünkü tıp bir hastalığın bozukluk, rahatsızlık ve hasta rolü yüzlerini ayırır; bu yüzler her zaman aynı büyüklükte değildir. Bir değerlendirme bu yüzlerden yalnızca birine bakarsa öteki yüzde olanı kaçırabilir. Kastamonulu iki komşudan birinin röntgeni, ötekinin geceleri daha ağırdı; ikisi de kendi yüzünden hastaydı.

Sonraki derse köprü

Bu derste hastalığın dokuların dengesinin bozulması olarak tanımlandığı görüldü. Ama dengesi bozulan nedir ve onu bozan nedir?

Modülün üçüncü dersinin adı Doşa–duşya ilişkisi.

O derste klasik metinlerin bozan doşalar ile bozulan dokuları ve atıkları neden iki ayrı grup olarak düşündüğü, bir hastalığın adlandırılmasında bu iki grubun nasıl birlikte anıldığı ve bu ayrımın değerlendirmeye ne kattığı açılacak.