Solunum sistemi

Açılış sahnesi

Zonguldak'ta, Kozlu'da bir apartman dairesi, kasım sonu. Gökyüzü kurşuni, yağmur üç gündür dinmiyor. Otuz bir yaşında bir öğretmen gece yarısı yatağında doğruluyor; göğsü daralmış, nefes verirken ince bir ıslık sesi duyuluyor. Yatınca kötüleşiyor, oturunca biraz rahatlıyor. Komodinin üzerinde iki inhaler duruyor: biri mavi, biri kahverengi.

Kahverengi olanı iki aydır kullanmıyor. Bir Ayurveda kitabında astımın "kapha birikimi" olduğunu okumuş, sabahları zencefilli bir karışım içmeye başlamış ve "ilaçsız da olur" diye düşünmüş. Mavi inhaleri sıkıyor; nefesi biraz açılıyor. Sabaha kadar oturarak uyuyor.

Ertesi gün bir Ayurveda uygulayıcısına gidiyor ve geceyi anlatıyor. Uygulayıcı kitabı açıyor ve bir sayfayı gösteriyor. "Burada anlatılan hastalık," diyor, "sizinkine çok benziyor. Ama aynı sayfa onun yalnızca kontrol altında tutulabildiğini de söylüyor. Kahverengi inhaleri neden bıraktınız?"

Bu derste ne olacak

Sindirimden sonra sıra nefes yollarında. Kāyacikitsānın sistemler turu bu derste akciğerlere uğruyor. Klasik metnin beş soluk darlığı türü ve soluk yolunun aniden kapandığı acil tablolar Değerlendirme akademisinin kalp ve soluk acilleri dersinde işlendi. Bu ders başka bir tabloya bakıyor: tekrar tekrar gelen, uzun süreli bir soluk darlığına ve onun bugünkü karşılığına.

Ders önce Caraka'nın soluk darlığı türlerinden birini, gece karanlığında gelen ve bulutlu havada ağırlaşan tamaka śvāsayı anlattığı bölümü okuyor. Ardından bugünkü tıbbın astımı nasıl tanımladığını, neden "iyileştirilemez ama kontrol altına alınabilir" bir hastalık saydığını ve koruyucu tedavinin neden önemli olduğunu anlatıyor. Son olarak astımda yazılı bir eylem planıyla kendi kendini yönetmenin sonuçlarını inceleyen bir derleme üzerinden, bir uygulayıcının bu tabloda nerede durması gerektiğini tartışıyor.

Zonguldaklı öğretmen ve uygulayıcı kurgudur; durum kutularındaki herkes de öyle.

Sıfır noktası

Solunum sistemi, burun ve ağızdan başlayıp gırtlak, soluk borusu ve bronşlarla akciğerlerin derinlerindeki küçük hava keseciklerine kadar uzanır. Hava bu yoldan geçerek kana oksijen taşır ve karbondioksiti dışarı atar. Bu yolun herhangi bir yerinde bir daralma, bir iltihap ya da bir tıkanma soluk darlığına, öksürüğe ve hırıltıya yol açabilir.

Soluk darlığının nedenleri çok çeşitlidir: bir enfeksiyon, bir alerji, bir kalp yetmezliği, bir akciğer pıhtısı, uzun yıllar sigara içmenin bıraktığı hasar ya da astım. Bunların bir kısmı aniden gelir ve hayatı tehdit eder; bir kısmı ise yıllarca süren, iniş çıkışlı bir seyir izler. Bir uygulayıcı için ilk soru, karşısındaki soluk darlığının hangi türden olduğu ve şu anda bir acil durum olup olmadığıdır.

Mekanizma — karanlıkta gelen soluk darlığı

Caraka'nın Cikitsāsthānasında on yedinci bölüm hıçkırık ve soluk darlığını anlatır. Soluk darlığının beş türünden biri olan tamaka śvāsa, uzun ve ayrıntılı bir tarifle anlatılır.

Bu tarif, bugünkü astım anlatımına dikkat çekici biçimde yakındır. Nöbetlerin gelip gitmesi, hırıltı, yatınca artan ve oturunca azalan soluk darlığı, güç çıkan balgam ve hava değişiklikleriyle ağırlaşma, astımlı bir hastanın anlattıklarına çok benzer. Caraka Saṃhitā'nın çevrimiçi baskısı da bölümün anahtar sözcükleri arasında tamaka śvāsayı bronşiyal astımla birlikte anar.

Ama tarifin en önemli cümlesi, belki de son cümlesidir. Klasik metin bu hastalığı kontrol altında tutulabilen bir hastalık, yani Değerlendirme akademisinde anlatılan yāpya türünden bir hastalık sayar. Yani klasik sistemin kendisi de bu tablonun çoğu zaman tamamen iyileşmediğini, sürekli bir bakımla dengede tutulması gerektiğini söyler.

Mekanizma — kontrol altına alınan hastalık

Bugünkü tıp da astımı, klasik metnin söylediğine benzer biçimde, iyileştirilemeyen ama kontrol altına alınabilen bir hastalık olarak görür.

Açılış sahnesindeki öğretmenin iki inhaleri, bu iki kolu temsil ediyordu. Mavi olan rahatlatıcıydı; nöbette nefesi açıyordu. Kahverengi olan koruyucuydu; nöbetlerin gelmesini önlemeye çalışıyordu. Öğretmen iyi hissettiği için koruyucu inhaleri bırakmıştı. Bu, astımda en sık yapılan ve en tehlikeli hatalardan biridir: koruyucu tedavi bırakıldığında soluk yollarındaki iltihap sessizce artar ve bir gün ağır bir kriz gelebilir.

Burada klasik metin ile bugünkü bilgi arasında bir yakınlık daha görülür. Caraka'nın saydığı bulut, yağmur, soğuk hava ve doğu rüzgârı, bugünkü tıbbın tanıdığı soğuk ve nemli hava tetikleyicilerine benzer. Ama Caraka'nın kaphayı artıran yiyecekler dediği şeyin bugünkü karşılığı daha karmaşıktır: astımda yiyecekler bazı kişilerde, özellikle bir yiyecek alerjisi olanlarda tetikleyici olabilir, ama herkes için geçerli bir yiyecek yasağı listesi yoktur.

Mekanizma — eylem planıyla kendini yönetmek

Astım gibi kontrol altına alınması gereken bir hastalıkta, hastanın kendisi tedavinin önemli bir parçasıdır. Hasta yakınmalarını izler, tetikleyicileri tanır ve ilacını gerektiğinde bir plana göre ayarlar. Bu yaklaşımın ne kadar işe yaradığı, kontrollü çalışmalarla sınanmıştır.

Bu bulgu, bir uygulayıcının astımlı bir danışanla çalışırken nerede durması gerektiğini gösterir. Astımın tedavisi bir hekimin hazırladığı plana ve ilaçlara dayanır. Bir uygulayıcı bu planın yerine kendi önerilerini koyamaz; ama danışanın tetikleyicilerini tanımasına, günlük düzenini kurmasına ve hekiminin planına sadık kalmasına destek olabilir.

Usta katmanı — astımlı bir danışanla çalışmak

Bir uygulayıcı astımlı bir danışanla çalışırken önce birkaç şeyi bilmelidir. Danışanın bir hekim tarafından konmuş bir tanısı ve bir tedavi planı var mı? Koruyucu ilacını düzenli kullanıyor mu? Son haftalarda gece uyanmaları, rahatlatıcı inhaleri sık kullanma ya da acil başvurusu oldu mu? Bunlar astımın kontrol altında olmadığının işaretleridir ve danışan önce hekimine yönlendirilir.

Astımı kontrol altında olan bir danışanla uygulayıcı, hekimin planıyla çelişmeyen birkaç alanda destek olabilir: tetikleyicileri bir günlükle izlemek, uyku ve günlük düzeni kurmak, sigara dumanından uzak durmayı desteklemek ve bir soluk egzersizinin hekim tarafından uygun bulunup bulunmadığını sormak. Bir bitki ya da bir beslenme önerisi, koruyucu ilacın yerine geçirilmemelidir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste kāyacikitsānın solunum sistemine bakışı, uzun süreli ve nöbetler hâlinde gelen bir soluk darlığı üzerinden ele alındı. Caraka'nın tamaka śvāsayı yatınca artan, oturunca azalan, hırıltılı ve bulutlu, yağmurlu ve soğuk havada ağırlaşan bir tablo olarak anlattığı ve onu kontrol altında tutulabilen bir hastalık saydığı gösterildi. Bu tarifin bugünkü astım anlatımına yakın olduğu, ama bir tarifin bir tanı olmadığı vurgulandı.

Bugünkü tıbbın astımı iyileştirilemez ama kontrol altına alınabilir bir hastalık saydığı, koruyucu ve rahatlatıcı tedavinin farkı ve koruyucu tedaviyi bırakmanın tehlikesi anlatıldı. Yazılı bir eylem planıyla kendi kendini yönetmenin hastaneye yatışları ve acil başvurularını azalttığı ve bir uygulayıcının bu planın yerine değil, yanında durması gerektiği gösterildi.

Astımda koruyucu ilaçlar hekimin bilgisi olmadan bırakılmaz; konuşamayacak kadar soluk darlığı ya da morarma varsa 112 aranır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Caraka'nın tamaka śvāsası nöbetlerle gelen, yatınca artan, hırıltılı ve havayla ağırlaşan bir soluk darlığıdır; tarif bugünkü astıma yakındır.

Klasik metin bu hastalığı kontrol altında tutulabilen bir hastalık sayar; bugünkü tıp da astımı iyileştirilemez ama kontrol altına alınabilir bir hastalık olarak görür.

Astım tedavisinin iki kolu vardır: nöbette soluk yolunu açan rahatlatıcı tedavi ve iltihabı baskılayan koruyucu tedavi.

Koruyucu tedaviyi kendini iyi hissedince bırakmak en tehlikeli hatalardan biridir.

Yazılı bir eylem planıyla kendi kendini yönetmek hastaneye yatışları ve acil başvurularını azaltır.

Zonguldaklı öğretmen kahverengi inhaleri bırakmıştı; gece nöbeti ona neden bırakmaması gerektiğini gösterdi.

Sonraki derse köprü

Bu derste kāyacikitsānın solunum sistemine bakışı ve uzun süreli bir hastalığın kontrol altında tutulması ele alındı. Akciğerlerin taşıdığı oksijeni bedenin her yerine ulaştıran sistem, kāyacikitsānın sistemler turunun bir sonraki durağıdır.

Bir sonraki ders Dolaşım sistemi.

O derste üç soru bekliyor: klasik sistem kalbi hangi kavramlarla anlatır, yüksek tansiyon gibi yıllarca ses vermeyen durumlarda uygulayıcı nereye kadar eşlik edebilir, ve göğüste hangi ağrı, hangi çarpıntı vakit kaybetmeden 112'yi aratır?