Sattva, rajas ve tamas

Açılış sahnesi

Eskişehir'de, bir üniversitenin kantininde öğle arası. Dört arkadaş bir masada oturmuş, telefonlarında aynı internet testini çözüyorlar: "Zihin tipini öğren: sāttvika mı, rājasa mı, tāmasa mı?" Sonuçlar ekrana düştükçe gülüşmeler yükseliyor.

İkisi sāttvika çıkıyor; testin sayfası onları "berrak, huzurlu, bilge" diye anlatıyor. Biri rājasa çıkıyor: "tutkulu, hırslı, öfkeli". Dördüncüsü, yirmi yaşında bir felsefe öğrencisi, ekrana bakıp susuyor. Onun sonucu tāmasa: "ağır, tembel, karanlıkta kalmış bir zihin".

Arkadaşları gülerken o telefonunu masaya ters çeviriyor. Akşam yurtta odasına dönünce sonucu tekrar okuyor. Son aylarda gerçekten yataktan kalkmakta zorlanıyor, derslere gitmiyor, hiçbir şeyden keyif almıyor. "Demek ki ben buyum," diye düşünüyor. Ertesi sabah üniversitenin psikolojik danışma merkezine giden yolda bir an duruyor, sonra yürümeye devam ediyor.

Bu derste ne olacak

Manas dersi, Caraka'nın zihne kendi doşalarını tanıdığı cümleyle bitmişti: rajas ve tamas. Sattva, rajas ve tamas Temel Kavramlar akademisinde zihnin üç büyük niteliği olarak tanıtılmıştı. Bu ders aynı üçlüye psikolojinin gözüyle bakıyor ve özellikle bir soruyu soruyor: bu üçlü bir kişiyi bir tipe yerleştirmek için mi, yoksa bir zihne nasıl bakılacağını anlamak için mi vardır?

Önce Caraka'nın zihni üç türe ve on altı alt türe ayırdığı pasaj okunuyor. Ardından bu sınıflamanın amacını açıkça söyleyen cümle, zihnin kalıcı yapısı ile geçici hâli arasındaki ayrım ve bugünkü kişilik araştırmalarının bu ayrıma ne söylediği ele alınıyor. Son bölüm, bir zihni etiketlemenin ruh sağlığı açısından nerede tehlikeli olduğunu tartışıyor.

Eskişehirli öğrenci, arkadaşları ve öbür adı geçen kişiler kurgudur.

Sıfır noktası

Sattva berraklık ve denge, rajas hareket ve tutku, tamas ağırlık ve durgunluk olarak özetlenir. Klasik metinlerde bu üç nitelik her zihinde bir arada bulunur; değişen, hangisinin ne ölçüde ağır bastığıdır. Rajas ve tamas zihnin dengesini bozabildiği için zihnin doşaları sayılır; sattva ise sağlıklı işleyişi anlatır.

Bu üçlü iki biçimde kullanılabilir. Birincisi, bir kişinin genel zihinsel eğilimini, yani bir tür zihinsel yapısını anlatmak için. İkincisi, bir kişinin belirli bir andaki ya da dönemdeki zihin hâlini anlatmak için: öfkeli bir saatte rajas, bitkin bir sabahta tamas ağır basabilir. Eskişehirli öğrencinin internet testi bu iki kullanımı birbirine karıştırıyordu: bir dönemlik hâli, değişmez bir kimlik gibi sunuyordu.

Mekanizma — üç tür, on altı alt tür

Caraka'nın Śārīrasthāna kısmının dördüncü bölümü, ana rahmindeki gelişimi anlatırken bedenin türlerinden sonra zihnin türlerine geçer. Zihin üç türdür: arı sāttvika, rājasa ve tāmasa. Sāttvika olan iyilikle donatıldığı için bozukluk yaratmaz; rājasa olan öfkeli yapıyı beslediği için, tāmasa olan da şaşkınlığa yol açtığı için arı sayılmaz.

Bölüm bu üç türün her birinin, oranlarına ve içinde bulunduğu bedene göre sayısız biçime ayrılabileceğini söyler; beden zihni, zihin de bedeni etkiler. Yine de bazı türleri tanınmış simgelere benzeterek kısaca anlatır. Sāttvika zihnin yedi türü Brahma, ṛṣi, Indra, Yama, Varuṇa, Kubera ve Gandharva'nın yaradılışına; rājasa zihnin altı türü asura, rākṣasa, piśāca, yılan, preta ve kuş benzetmelerine; tāmasa zihnin üç türü de hayvan, balık ve bitki yaşamına benzetilir.

Mekanizma — sınıflamanın amacı

Caraka'nın pasajında belki de en önemli cümle, sınıflamanın en sonunda gelir: bütün bu betimlemeler, zihne verilecek bakımın genel yolunu göstermek amacıyla yapılmıştır. Yani sınıflamanın amacı bir kişiyi yargılamak ya da onu bir kutuya koymak değil, onun zihnine nasıl yaklaşılacağını anlamaktır.

Bu cümle, klasik metnin kendi benzetmelerini nasıl okumamız gerektiğini söyler. Bitki yaşamına benzetilen bir zihin, bir aşağılama değil, ağırlığın ve durgunluğun ağır bastığı bir hâlin betimidir; o zihne verilecek bakım da onu canlandıracak, harekete geçirecek ve destekleyecek bir bakımdır. Bugün bu benzetmelerin bazıları aşağılayıcı bir etiket gibi duyulabilir; bu yüzden uygulamada sınıflamanın adlarından çok, amacı öne çıkarılır.

Mekanizma — yapı ile hâl

Klasik düşüncede sattva, rajas ve tamas hem bir kişinin genel zihinsel yapısını hem de değişen zihin hâllerini anlatabilir. Bir kişinin doğuştan ya da uzun süreli eğilimi sāttvika olabilir; ama ağır bir kayıp, uykusuzluk, ağır bir hastalık ya da yoğun bir stres döneminde tamas ya da rajas ağır basabilir. Caraka'nın beden ile zihnin birbirini etkilediğini söylemesi de bu değişkenliğe kapı açar: beden değiştikçe zihin hâli de değişir.

Bu ayrım uygulamada çok önemlidir. Bir kişinin bir dönemlik hâlini onun kalıcı yapısı sanmak, hem o kişinin değişme olanağını görmezden gelir hem de hâlin arkasındaki nedeni, bir hastalığı ya da bir yaşam olayını gözden kaçırabilir. Eskişehirli öğrencinin aylardır süren ağırlığı, bir zihin tipi değil, değerlendirilmesi gereken bir depresyon olabilirdi.

Mekanizma — bugünkü bilgi: kişilik ve değişim

Bugünkü kişilik psikolojisi de kalıcı eğilimler ile değişen hâlleri birbirinden ayırır. Uzun süreli izlem çalışmalarını birleştiren bir analiz, kişilik özelliklerindeki güvenilir farklılığın büyük bölümünün kalıcı etkenlerden geldiğini bulmuştur. Buna karşılık yaşam doyumu, özsaygı ve duygu durumu gibi ölçümlerde değişen etkenlerin payı çok daha yüksektir. Bireyler arasındaki farkların kalıcılığı da yaşla birlikte artmaktadır.

Bu bulgu klasik ayrımla ilginç bir biçimde örtüşür: bir kişinin genel eğilimi görece kalıcıyken, ruh hâli ve esenliği koşullara göre çok daha fazla değişir. Bugünkü psikoloji ayrıca, belirsiz ve genel kişilik betimlemelerinin insanlara kendilerine özgüymüş gibi görünebildiğini, bu yüzden internetteki kişilik testlerinin sonuçlarına temkinle yaklaşılması gerektiğini de vurgular.

Usta katmanı — üçlüyü bir bakım dili olarak kullanmak

Eskişehirli öğrencinin telefonundaki test, Caraka'nın sınıflamasının ilk cümlesini almış ama son cümlesini atlamıştı. Caraka zihinleri üç türe ve on altı alt türe ayırır; ama bunun bir yargı için değil, bakımın yolunu göstermek için yapıldığını söyler. Bir uygulayıcı için sattva, rajas ve tamas, bir kişiyi etiketlemenin değil, onun o andaki zihin hâline nasıl eşlik edileceğini düşünmenin bir dilidir.

Bu dil iki sınırla birlikte kullanılır. Birincisi, hâl ile yapı ayrılır: bir dönemin ağırlığı ya da huzursuzluğu bir kişilik sanılmaz. İkincisi, bir nitelik adı bir tanının yerine geçmez: haftalar süren isteksizlik, umutsuzluk, uykusuzluk, aşırı coşku ya da gerçeklikle bağın kopması, bir psikiyatrist ya da psikoloğun bakması gereken şeylerdir.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste sattva, rajas ve tamas üçlüsü psikolojinin gözüyle ele alındı. Caraka'nın zihni sāttvika, rājasa ve tāmasa olarak üç türe ve on altı alt türe ayırdığı, her türün sayısız biçim alabileceğini, beden ile zihnin birbirini etkilediğini ve sınıflamanın bakımın yolunu göstermek için yapıldığını söylediği aktarıldı. Zihnin kalıcı yapısı ile geçici hâli arasındaki ayrım ve bu ayrımın uygulamadaki önemi gösterildi.

Bugünkü kişilik araştırmalarının kişilik özelliklerini görece kalıcı, duygu durumunu ve esenliği daha değişken bulduğu ve genel kişilik betimlemelerinin Barnum etkisi nedeniyle yanıltıcı olabildiği anlatıldı.

Haftalar süren isteksizlik, aşırı coşku, uykusuzluk ve kendine zarar verme düşünceleri bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirilir; yaşamına son verme düşüncesi dile geldiğinde vakit kaybetmeden 112 aranır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Sattva, rajas ve tamas her zihinde bir aradadır; değişen, hangisinin ne ölçüde ağır bastığıdır.

Caraka zihni üç türe ve on altı alt türe ayırır ve bunun zihne verilecek bakımın yolunu göstermek için yapıldığını söyler.

Bir kişinin kalıcı zihinsel yapısı ile bir dönemlik zihin hâli birbirinden ayrılır.

Bugünkü araştırmalar kişiliği görece kalıcı, ruh hâlini ve esenliği daha değişken bulur; internet testleri Barnum etkisiyle yanıltabilir.

Haftalar süren isteksizlik, aşırı coşku ya da kendine zarar verme düşünceleri bir tip değil, değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

Eskişehirli öğrenci danışma merkezinin kapısından girdi; telefonundaki sonuç bir tip söylüyordu, ama onun gereksinimi bir yardımdı.

Sonraki derse köprü

Sattva, rajas ve tamas zihnin hâllerini anlatır. Ama klasik metinler zihni bir boşlukta düşünmez; bedenin kanalları gibi zihnin de taşındığı, beslendiği ve tıkanabildiği bir kanalı olduğunu söyler.

Bir sonraki ders Manovaha srotas.

Zihni taşıyan kanalın klasik metinlerde nasıl anlatıldığı, bedenin hangi bölgeleriyle ilişkilendirildiği ve bu kanalın tıkanmasının ya da bozulmasının hangi zihinsel yakınmalarla anıldığı orada açılıyor. Bu klasik kavramın bugünkü sinir sistemi bilgisiyle neden birebir eşlenemeyeceği de aynı dersin konusu.