İki kişilik yemek

Açılış sahnesi

Ordu'da bir köy evi, kasım akşamı. Yirmi altı yaşındaki Hatice Hanım yirminci haftasında; kayınvalidesi Fadime Hanım sofraya ikinci kez pilav koyuyor. «Ye kızım, artık iki kişisin» diyor. Hatice Hanım'ın karnı tok, ama hayır diyemiyor; bir tabak daha yiyor. Ertesi sabah kahvaltıda Fadime Hanım ona iki yumurta, bal, kaymak ve üç dilim ekmek hazırlıyor. Akşama doğru kayınvalidesi bir de helva getiriyor: «Bebeğin kemiği için.» Aynı gün aile sağlığı merkezindeki kontrolde ebe, Hatice Hanım'ın son bir ayda beklenenden hızlı kilo aldığını, ama demirinin düşük olduğunu söylüyor. Hatice Hanım şaşırıyor: bu kadar yediği hâlde neden eksik çıkıyor?

Hatice Hanım, Fadime Hanım ve o akşamki sofra kurgudur. Aktarılan ölçüm çalışmasının, derlemenin ve nitel çalışmanın bulguları ise gerçek; PubMed özetlerinden alındı.

Bu derste ne olacak

A09-M01-D01, bir gebelik önerisinin kılavuzdan, araştırmadan ya da gelenekten gelip gelmediğini ayırt etmeyi öğretti. Bu ders gelenekten gelen belki en yaygın öneriyi masaya yatırıyor: «artık iki kişilik ye.» Önce gebelikte enerji ihtiyacının gerçekte ne kadar ve hangi aylarda arttığını ölçen bir çalışmaya bakacağız. Sonra enerji ihtiyacının neden besin öğesi ihtiyacından çok daha az arttığını ve bunun tabak için ne anlama geldiğini konuşacağız. Son olarak gebelerin bu tür öneriler arasında neden kafasının karıştığını gösteren bir çalışmayı okuyacağız. Ders bir kalori hedefi vermiyor; kişinin ihtiyacı ebeyle, hekimle ve diyetisyenle belirlenir.

Sıfır noktası

«İki kişilik ye» sözünün arkasında doğru bir gözlem var: gebelikte vücut bir bebeği büyütüyor, plasentayı, rahmi, kanı ve memeleri hazırlıyor; bunun bir enerji ve besin bedeli var. Ama sözün yanıltıcı kısmı, bu bedeli iki katına çıkan bir yemek miktarı gibi düşünmek. Bebek bir yetişkin değil; ihtiyacı da bir yetişkinin ihtiyacı kadar değil.

M05-D02'de tanımladığımız bazal metabolizma hızı, gebelikte yavaş yavaş artar; ama aynı dönemde günlük hareket biraz azalabilir. Gebeliğin enerji bedeli, bu iki değişimin ve yeni dokularda biriken enerjinin toplamı.

Bilim ne diyor

Gebelikte enerji ihtiyacının ne kadar arttığını doğrudan ölçmek zor; bunun için ABD'de yapılan bir çalışma, gebe kadınları gebeliğin başından doğum sonrasına kadar izledi ve harcanan enerjiyi, M05-D04'te gördüğümüz çift işaretli su yöntemiyle ölçtü.

Bu sayıların anlamı şu: gebe bir kadının enerji ihtiyacı ilk üç ayda neredeyse hiç değişmiyor; ikinci ve üçüncü üç ayda artıyor, ama bu artış yetişkin bir kadının gündelik enerji ihtiyacının küçük bir kısmı kadar. «İki kişilik» sözünün ima ettiği iki katına çıkmanın yakınından bile geçmiyor. Üstelik artış kişiden kişiye ve gebelik öncesi kiloya göre değişiyor.

Enerji ihtiyacındaki bu sınırlı artışın yanında, bazı besin öğelerine olan ihtiyaç çok daha belirgin artıyor. Annenin kan hacmi genişliyor, bebeğin dokuları hızla büyüyor, sinir sistemi gelişiyor; bunların her biri demir, folat, iyot, protein ve başka besin öğeleri istiyor. Bu yüzden gebelikte asıl soru «ne kadar» değil, «ne» yeniyor.

Usta katmanı

Gebelik fizyolojisini inceleyen bir derleme, gebeliği bir dizi küçük ve sürekli uyumun toplamı olarak tarif ediyor. Vücut, besin öğelerinin kullanımını bebeğin ihtiyacını karşılamak üzere ayarlıyor: örneğin protein ve enerji metabolizması, bebeğe yeterli besin sağlamak için ikinci üç aydan itibaren değişiyor. Gebelik öncesi enerji depoları düşük olan kadınlarda bazal metabolizma hızı, enerjiyi korumak için daha az artıyor. Ama derleme önemli bir sınır da çiziyor: her besin öğesi için bu uyumun bir eşiği var ve alım bu eşiğin altına düştüğünde, bebeğin büyümesi ve gelişimi annenin sağlığından daha çok etkileniyor.

İkinci ince nokta, «iki kişilik» sözünün tam tersi bir uca kaymamak. Uzman derlemesi, gebelik öncesi BKİ'nin düşük olmasının ve gebelikte yetersiz kilo alımının da olumsuz gebelik sonuçlarıyla ilişkili olduğunu yazıyor. Gebelik bir kilo verme dönemi değil. Amaç az yemek değil, ihtiyacın kadar ve iyi yemek.

Üçüncü nokta, gebelerin bu öneriler arasında yaşadığı karışıklık. Fransa'da gebe kadınlarla yapılan bir nitel çalışma, bu karışıklığın kaynağını gösteriyor. A06-M02-D04'te tanımladığımız nitel araştırma, kişilerin deneyimini kendi sözleriyle anlamaya çalışıyor.

Kanıtın sınırı

Gebelikte enerji ihtiyacını ölçen çalışma yalnız altmış üç ABD'li kadını kapsıyor; kişiler arası farklar büyüktü ve sonuçlar bir ortalamayı anlatıyor, bir kişinin hedefini değil. Uzman derlemesi ABD beslenmesine göre yazıldı ve büyük ölçüde izlem çalışmalarına yaslanıyor; «daha çok değil, daha iyi ye» mesajı bir kura çalışmasıyla sınanmış bir öneri değil, kanıtın bir özeti. Gebelik fizyolojisi derlemesi uyumların kişiden kişiye çok değiştiğini vurguluyor ve bu uyumların eşiklerini sayıyla vermiyor. Fransız gebelerle yapılan nitel çalışma kırk kişiyle sınırlı ve bir sıklık ölçmüyor. Türkiye'de «iki kişilik ye» öğüdünün ne kadar yaygın olduğuna ve gebelerin yeme düzenini nasıl etkilediğini bu kaynakların hiçbiri ölçmüyor. Gebeliğin hangi döneminde hangi besin öğesine ne kadar ihtiyaç olduğu, bu akademinin ikinci modülünde ayrı ayrı ele alınacak.

Ne zaman uzmana

Gebelikte kilo alımının çok hızlı ya da çok yavaş olduğu düşünülüyorsa, ebeyle ya da hekimle konuşulmalıdır; kişiye uygun kilo alımı gebelik öncesi kiloya göre belirlenir. Gebelikte öğün atlayan, kilo almaktan aşırı korkan, yedikten sonra kusmaya çalışan ya da kendini aç bırakan biri bunu ebesiyle ya da hekimiyle konuşmalıdır; böyle bir tablonun ardında bir yeme bozukluğu olabilir. Şiddetli ve geçmeyen bulantı ya da kusma nedeniyle hiçbir şey yiyemeyen, sıvı tutamayan ya da kilo kaybeden bir gebe beklemeden hekime başvurmalıdır. Gebelikte demir, folik asit, D vitamini ya da başka bir takviyenin kullanımı, dozu ve süresi hekim tarafından ve Sağlık Bakanlığı programına göre belirlenir; kendi başına başlanmamalı, bırakılmamalı ya da artırılmamalıdır. Diyabet, tiroit hastalığı ya da başka bir süreğen hastalığı olan gebeler beslenme planlarını hekim ve diyetisyenle birlikte yapmalıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

«İki kişilik ye» sözü, gebeliğin bir enerji ve besin bedeli olduğunu doğru biçimde hatırlatıyor; ama miktara dair söyledikleri yanıltıcı. Doğrudan ölçüm yapan bir çalışmada normal BKİ'li gebelerde enerji ihtiyacı ilk üç ayda neredeyse hiç artmadı, ikinci ve üçüncü üç ayda ise yetişkin bir kadının gündelik ihtiyacının küçük bir kısmı kadar arttı.

Enerji ihtiyacındaki bu sınırlı artışın yanında demir, folat, iyot ve protein gibi bazı besin öğelerine ihtiyaç çok daha belirgin artıyor. Bu yüzden uzmanlar gebelere «daha çok değil, daha iyi ye» mesajını öneriyor. Ama gebelik bir kilo verme dönemi de değil; yetersiz kilo alımı da risk taşıyor.

Gebeler birbiriyle çelişen önerilerle kolayca kafa karışıklığı yaşayabilir. Aileyi suçlamadan, sofradaki sevgi dilini değiştirmeden tabağın içeriğini değiştirmek mümkün.

Sonraki derse köprü

Bu derste gebelikte enerji ihtiyacının sınırlı, besin öğesi ihtiyacının ise belirgin arttığını gördük. Ama bazı besin öğeleri için hazırlığın gebelik başladığında değil, çok daha önce başlaması gerekiyor. Bir sonraki ders gebelikten önce yapılan hazırlığa bakıyor: gebelik öncesi folik asit kullanımının kanıtına ve gebe kalmadan önceki aylarda beslenmenin neden önemli olduğuna.