İlk altı ay yalnız anne sütü

Açılış sahnesi

Kilis'te bir avlulu ev, temmuz öğleden sonrası. Termometre kırk dereceyi gösteriyor. Yirmi üç yaşındaki Nihal Hanım'ın oğlu Aras üç aylık; yalnız anne sütüyle besleniyor. Kayınvalidesi Sibel Hanım elinde küçük bir biberonla geliyor: biraz kaynatılmış su, içinde bir çay kaşığı şeker. «Bu sıcakta çocuk susuz kalır» diyor, «ben bütün çocuklarıma verdim.» Komşu kadın da başını sallıyor: «Su vermezsen bağırsakları kurur.» Nihal Hanım tereddüt ediyor; aile sağlığı merkezindeki ebe ona altı aya kadar sudan bile söz etmemişti. Aras huzursuzca kıpırdanıyor. Nihal Hanım biberonu almıyor, bebeğini memeye veriyor; ama aklında soru kalıyor: bu sıcakta gerçekten yeter mi?

Nihal Hanım, Aras, kayınvalide ve o yaz günü kurgudur. Sıcakta su ihtiyacı, altı ayın gerekçesi ve suyun nereden çıktığı ise üç ayrı yayından, PubMed'deki özetlerinden alındı.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste emzirenle mama verenin arasına çizgi çekmeden ikisinin kanıtına bakmıştık. Bu ders, bütün kılavuzların ilk aylar için önerdiği bir şeye odaklanıyor: ilk altı ay yalnız anne sütü. Akademinin açılış dersinde DSÖ'nün kaşığı altıncı aya yerleştirdiğini, Bakanlığın Demir Gibi Türkiye programının da ilk altı ay anne sütünü öncelikli saydığını görmüştük. Bu derste önce altı ay ile üç ya da dört ay yalnız anne sütünü karşılaştıran bir Cochrane derlemesini okuyacağız. Sonra en sık sorulan soruya geçeceğiz: yalnız anne sütüyle beslenen bir bebek, çok sıcak bir iklimde bile ek suya ihtiyaç duyar mı? Son olarak bebeğe su ya da şekerli su verme alışkanlığının nereden geldiğini gösteren bir çalışmaya bakacağız.

Sıfır noktası

Akademinin ilk dersinde tanımladığımız yalnız anne sütüyle beslenmede bebeğin ağzına memeden başka bir şey girmiyor; reçeteyle verilen damlalar ise sayılmıyor. Anne sütünün büyük kısmı su; bu yüzden yalnız memeden beslenen bir bebek, sütle birlikte suyunu da alıyor. Sorulan soru, bu suyun sıcak havada ve kuru iklimde de yetip yetmediği.

Bilim ne diyor

İlk altı ay yalnız anne sütü önerisinin en çok başvurulan dayanaklarından biri, bir Cochrane derlemesi. Derleme, altı ay yalnız anne sütüyle beslenen bebekleri, üç ya da dört ay yalnız anne sütünden sonra ağırlıklı ya da kısmi anne sütüne geçen bebeklerle karşılaştırdı.

Bu derlemenin dürüst mesajı, ilk altı ay yalnız anne sütünün bazı faydalarının kesin, bazılarının ise beklenenden daha sınırlı olduğu. Mide-bağırsak enfeksiyonlarında azalma tutarlı; büyümede bir açık yok. Ama alerjilerde, zihinsel gelişimde ve çocukluktaki kiloda belirgin bir fark gösterilmedi. Demir konusu ise önemli bir uyarı: demir depoları yetersiz olabilen bebeklerde bu dönemde demirin izlenmesi gerekiyor. Türkiye'de demir damlasının dördüncü ay kontrolünde başlatılması da bu uyarıya verilmiş bir cevap gibi okunabilir.

En sık sorulan soru ise su. Sıcak bir iklimde yalnız anne sütüyle beslenen bir bebeğin ek suya ihtiyacı olup olmadığını, Hindistan'da en sıcak ve en kuru mevsimde yapılan bir alan çalışması inceledi.

Usta katmanı

Bebeğe su verme alışkanlığı nereden geliyor? Bu soruya ilginç bir cevap, Lesotho'da anneler, nineler ve hemşirelerle yapılan bir çalışmadan geliyor.

Bu çalışmanın öğretisi, bir alışkanlığın kaynağının her zaman beklenen yer olmadığı. Lesotho'da bebeğe su verme bir gelenek değil, sağlık hizmetleriyle gelen bir uygulamaydı; nineler ise bu konuda yeni kılavuzlara daha yakındı. Türkiye'de bebeğe şekerli su ya da su verme alışkanlığının kaynağı bu çalışmanın konusu değil; ama bir öğüdün kimden geldiğini sormanın önemi aynı.

İkinci ince nokta, bu önerinin her bebek için aynı biçimde uygulanmayabileceği. Cochrane derlemesinin yazarları bebeklerin tek tek izlenmesi gerektiğini vurguluyor. Vaktinden önce ya da küçük doğanlar, bir hastalıkla boğuşanlar ve tartıda geride kalanlar için tablo farklı olabilir. Hasta bir bebekte, örneğin ishal ya da ateş sırasında, sıvı ihtiyacı farklı olabiliyor ve bu, hekimin kararı.

Kanıtın sınırı

İlk altı ay yalnız anne sütünü inceleyen Cochrane derlemesinde yalnız anne sütünün tanımı çalışmalar arasında çok farklıydı ve gelişmiş ülkelerden gelen bütün çalışmalar gözlemseldi; kura çalışmaları yalnız Honduras'ta yapıldı. Altı ay yalnız anne sütünün alerjilere, zihinsel gelişime ve çocukluktaki kiloya etkisi gösterilmedi; demir depoları yetersiz olabilen bebeklerde kan değerleri üzerindeki olası olumsuz etki ise bir uyarı olarak kalıyor. Sıcak iklimde su ihtiyacını inceleyen alan çalışması küçük ve yalnız sağlıklı bebekleri kapsıyor; hasta bebeklerin sıvı ihtiyacını göstermiyor. Su verme alışkanlığının kaynağını inceleyen çalışma tek bir ülkede ve 1990'ların başında yapıldı. Şekerli suyun bebekler üzerindeki etkisini ayrıca ölçen bir çalışma bu kaynaklar arasında bulunmuyor; Türkiye'de bebeklere su ya da şekerli su verme sıklığını da bu kaynakların hiçbiri ölçmüyor.

Ne zaman uzmana

Yalnız anne sütüyle beslenen bir bebekte bezlerin belirgin biçimde az ıslanması, idrarın koyu ve kokulu olması, ağız ve dudakların kuruması, bıngıldağın çökük görünmesi, aşırı uyku hali, emme isteğinde azalma ya da ateş fark edildiğinde beklemeden hekime başvurulmalıdır; bu belirtiler sıcak havada daha önemli. İshal, kusma ya da ateş geçiren bir bebeğin sıvı ihtiyacı hekim tarafından değerlendirilmelidir. Bebeğin büyümesi izlem kontrollerinde yetersiz ilerliyorsa bu hekimle konuşulmalıdır. Erken ya da küçük doğan, ya da sağlık sorunu bulunan bir bebeğin beslenme planı hekimle ayrıca yapılmalıdır. Emzirmede zorlanan ya da sütünün yetmediğini düşünen bir anne ebesinden ya da laktasyon hemşiresinden destek isteyebilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

İlk altı ay yalnız anne sütü, bebeğin anne sütü dışında hiçbir şey, su bile almaması demek; ilaç ve vitamin damlaları bunun dışında. Bir Cochrane derlemesinde altı ay yalnız anne sütüyle beslenen bebekler, üç ya da dört aydan sonra kısmi anne sütüne geçenlere göre daha az mide-bağırsak enfeksiyonu geçirdi ve büyümelerinde bir açık görülmedi; alerjilerde ve zihinsel gelişimde ise belirgin bir fark yoktu.

Hindistan'da kırk dereceye varan sıcaklıkta yapılan bir çalışmada sağlıklı ve yalnız anne sütüyle beslenen bebekler ek suya ihtiyaç duymadı; sıcakta bebeği daha sık emzirmek yeterli olabiliyor. Lesotho'daki bir çalışmada bebeğe su verme alışkanlığının kaynağı olarak hemşireler gösterildi; bir alışkanlığın geleneksel sanılması her zaman doğru değil.

Ortalamalar yol gösterir; ama vaktinden önce doğan, hastalanan ya da tartıda geride kalan bebek için karar hekimindir, hasta bebeğin suyu da öyle.

Sonraki derse köprü

Bu derste ilk altı ay yalnız anne sütü önerisinin gerekçesini gördük. Bu öneriyi uygulayan annelerin belki en sık sorduğu soru şu: «Sütüm yetiyor mu?» Bir sonraki ders bu soruya bakıyor: süt yetersizliği kaygısını, bez sayısı ve kilo izlemi gibi bebeğin gerçek beslenme işaretlerinden nasıl ayırt edebileceğimize.