A20-M01-D01
Kadın sağlığında beslenmenin yeri
Kadın yaşamının evrelerine bağlı beslenme sorularını ayırır ve gebeliğin A09’da, menopozun Menopoz Akademisi’nde işlendiğini gösterir.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Kadın Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A20-M01, Adet ve demir · 2.016 kelime · 15 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Kadınlar için tek bir doğru beslenme yok; ergenlik, doğurganlık çağı, gebelik ve emzirme, menopoz farklı beslenme soruları soruyor. Bu akademi adet ve demir, polikistik over sendromu, endometriozis, tiroit, kemik ve doğurganlığı işliyor; gebelik ve menopoz komşu akademilerde.
TÜBER 2022'ye göre Türkiye'de 15 yaş ve üzeri kadınların yüzde 84'ü demiri yeterli alım düzeyinin altında alıyor; bu bir alım verisi, bir eksiklik tanısı değil.
Dünyada gebe olmayan doğurganlık çağındaki kadınlarda anemi on dokuz yılda yüzde 31'den yüzde 30'a, neredeyse hiç değişmedi; ve her anemi demir eksikliğinden kaynaklanmıyor.
Açılış sahnesi
Eskişehir, ekim. Ece 28 yaşında, bir ilkokulda sınıf öğretmeni. Son aylarda merdiven çıkarken nefesi daralıyor, öğleden sonra derste gözleri kapanıyor. Aile sağlığı merkezindeki diyetisyen Aslı Hanım'ın kapısını çaldığında elinde bir dosya var: telefonundan çıkardığı ekran görüntüleri. «Hormon dengeleyen yirmi bir günlük program», «adet sancısını bitiren tohum karışımı», «kadınlar için detoks». Annesi Sevim Hanım 52 yaşında ve sıcak basmalarından yakınıyor; kuzeni Melis 17 yaşında, okul takımında voleybol oynuyor ve son yarım yıldır adet görmüyor. Ece'nin sorusu basit: «Kadınlar için doğru beslenme hangisi?» Aslı Hanım masadaki not kâğıdına soldan sağa uzanan bir zaman çizgisi çekip üzerine birkaç durak koyuyor. «Tek bir doğru yok. Melis'in sorusu bir yerde, sizinki başka yerde, annenizinki bambaşka bir yerde. Önce sizi bu çizginin neresine koyacağımızı bulalım.»
Ece, Sevim Hanım, Melis, Aslı Hanım ve aile sağlığı merkezindeki görüşme kurgudur. Türkiye'deki kadınların demir alımına dair oran Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi 2022'nin tam metninden, dünyadaki anemi sıklığı ise kadın ve çocuklarda 2000–2019 arası anemiyi tahmin eden bir çalışmanın tam metninden alındı.
Bu derste ne olacak
Kadın yaşamının beslenme sorularını işleyen bu akademi, işe bir harita çizerek başlıyor. Önce bir kadının yaşamındaki duraklara bakacağız: ergenlik, doğurganlık çağı, gebelik ve emzirme, menopoz. Her durağın beslenme sorusu farklı; bazıları bu akademide, bazıları komşu akademilerde işleniyor. Sonra bu akademinin konularını sıralayacağız: adet ve demir, polikistik over sendromu, endometriozis, tiroit, kemik ve doğurganlık. Ardından ilk modülün neden demirle başladığını iki sayıyla göreceğiz: Türkiye'de kadınların demiri hangi oranda yeterli alım düzeyinin altında aldığı ve dünyada doğurganlık çağındaki kadınların ne kadarının anemik olduğu. Son olarak Ece'nin dosyasına döneceğiz: «hormon dengeleyen» diye satılan programlar bu haritanın neresinde duruyor?
Sıfır noktası
Yaşam evresi M05-D08'de, doğurganlık çağı A09-M01-D04'te, anemi A08-M01-D05'te, ferritin M10-D01'de, yeterli alım ve ortalama gereksinim M03-D02'de açıklandı. Kadın bedeni yaşam boyunca birkaç büyük değişimden geçiyor ve her biri beslenme gereksinimini değiştiriyor. Ergenlikte büyüme hızlanıyor ve adet kanaması başlıyor; doğurganlık çağında her ay kan ve onunla birlikte demir kaybediliyor; gebelik ve emzirme dönemi bambaşka bir gereksinim tablosu açıyor; menopozla adet kanaması sona eriyor ve kemik ile kalp için yeni sorular başlıyor. Bu yüzden «kadınlar için beslenme» tek bir reçete değil, bir yol haritası. Bu akademi o haritanın bir bölümünü işliyor ve öteki bölümleri komşu akademilere gönderiyor.
Bilim ne diyor
Neden demirle başlıyoruz? Türkiye Beslenme Rehberi 2022, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017'nin verileriyle toplumdaki besin öğesi alımlarını referans değerlerle karşılaştırdı.
Bu sayıyı doğru okumak, bu modülün ilk dersi. Kadınların yüzde 84'ünün demiri yeterli alım düzeyinin altında alması, yüzde 84'ünde demir eksikliği olduğu anlamına gelmiyor. Yeterli alım, M03-D02'de görüldüğü gibi, toplumdaki hemen herkesin gereksinimini karşılayacak biçimde cömert tutulmuş bir referans; onun altında kalan birinin gereksinimi karşılanıyor olabilir. Rehberin kendisi de demir için bu tür hesapların sınırlı olduğunu yazıyor. Ama kadınlarla erkekler arasındaki fark açık: aynı sofradan yiyen iki kişiden kadın olanın, her ay adet kanamasıyla demir kaybettiği için, daha fazla demire ihtiyacı var ve bu ihtiyacı karşılamak daha zor.
Yaygın yanlış"Türkiye'de kadınların yüzde 84'ünde demir eksikliği var."
TÜBER 2022'ye göre 15 yaş ve üzeri kadınların yüzde 84,0'ü demiri yeterli alım düzeyinin altında alıyordu; rehber, demir gereksiniminin normal dağılmadığını ve bu tür alım hesaplarının eksiklik riskini belirlemede sınırlı olduğunu belirtiyor. Eksiklik tanısı kan tahliliyle konuyor.
Usta katmanı
Dünyada durum ne? Stevens ve arkadaşları 2022'de, 2000 ile 2019 arasında dünyadaki kadın ve çocuklarda anemi sıklığını ülke, bölge ve dünya düzeyinde tahmin eden bir çalışma yayımladı.
Bu çalışmanın en çarpıcı bulgusu bir sayı değil, bir durgunluk: çocuklarda ve gebe kadınlarda anemi on dokuz yılda azalırken, gebe olmayan kadınlarda neredeyse yerinde saydı. Doğurganlık çağındaki kadın, gebe olmadığı sürece, halk sağlığı programlarının en az görünen grubu olabiliyor. Yazarlar ayrıca hatırlatıyor: kansızlığın arkasında her zaman demir yok. Enfeksiyonlar, iltihaplı hastalıklar ve kalıtsal hemoglobin bozuklukları da kansızlığa yol açabiliyor. Bu yüzden bir kadın «kansızım» dediğinde ilk soru «ne yemeli» değil, «nedeni ne» olmalı.
Yaygın yanlış"Kansızlık her zaman demir eksikliğidir; demir hapı alınca geçer."
Stevens ve arkadaşlarının 2022 çalışmasına göre aneminin yaygın nedenleri arasında beslenme eksikliklerinin yanında enfeksiyonlar, iltihaplı hastalıklar ve kalıtsal hemoglobin bozuklukları da var; nedeni bilinmeden başlanan demir, sorunu çözmeyebilir.
Yaygın yanlış"Kadınlar için tek bir doğru beslenme programı vardır."
Bu dersin iki kaynağı bile farklı yaşam evrelerine farklı sayılar veriyor: Stevens ve arkadaşlarının çalışmasında 2019'da anemi gebe olmayan kadınlarda yüzde 30, gebe kadınlarda yüzde 36'ydı; TÜBER 2022 alım verilerini yaş ve cinsiyete göre ayrı veriyor.
Kanıtın sınırı
TÜBER 2022 tam metin olarak okundu; ama demir için verdiği oran, kan tahliliyle değil, beslenme anketiyle ölçülen alıma dayanıyor ve rehberin kendisi bu tür hesapların demirde sınırlı olduğunu yazıyor. Verilerin toplandığı Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 yılına ait. Stevens ve arkadaşlarının çalışması tam metin olarak okundu; ama bir tahmin çalışması: Okyanusya ile Avrupa'nın orta ve doğusunda ülke başına düşen veri kaynağı birden azdı ve tahminler geniş belirsizlik aralıkları taşıyor. Türkiye'deki kadınlarda anemi sıklığına dair güncel bir sayı bu iki kaynaktan doğrudan çıkarılamıyor. Bu ders bir giriş dersi: akademinin altı başlığından her biri kendi kılavuzuyla, ilgili derste okunacak.
Ne zaman uzmana
Merdiven çıkarken nefes darlığı, olağandışı yorgunluk, baş dönmesi ya da çarpıntı yaşayan biri, bunları beslenmesiyle açıklamaya çalışmadan önce aile hekimine gidip kan sayımı ve ferritin istemeli. Adetleri üç aydan uzun süre kesilen, adetleri çok ağır ya da çok sık gelen, ya da adet dışında kanama yaşayan bir kadın, bir kadın doğum uzmanına başvurmalı; bunlar beslenmeyle düzelmesi beklenecek durumlar değil. Melis gibi düzenli spor yapan ve adetleri duran bir genç, hem hekimden hem de spor beslenmesi bilen bir diyetisyenden destek almalı. Yemek her öğün bir sınav gibi geliyorsa, yasaklar ve suçluluk sofrayı ele geçirdiyse, yeme bozuklukları konusunda deneyimli bir uzmana gitmek bir zayıflık değil, bir adımdır.
Kendin dene
Aklında kalsın
Kadınlar için tek bir doğru beslenme yok; ergenlik, doğurganlık çağı, gebelik ve emzirme, menopoz farklı beslenme soruları soruyor. Bu akademi adet ve demir, polikistik over sendromu, endometriozis, tiroit, kemik ve doğurganlığı işliyor; gebelik ve menopoz komşu akademilerde.
TÜBER 2022'ye göre Türkiye'de 15 yaş ve üzeri kadınların yüzde 84'ü demiri yeterli alım düzeyinin altında alıyor; bu bir alım verisi, bir eksiklik tanısı değil.
Dünyada gebe olmayan doğurganlık çağındaki kadınlarda anemi on dokuz yılda yüzde 31'den yüzde 30'a, neredeyse hiç değişmedi; ve her anemi demir eksikliğinden kaynaklanmıyor.
Sonraki derse köprü
Aslı Hanım, Ece'ye bir soru soruyor: «Adetleriniz kaç gün sürüyor, bir günde kaç ped değiştiriyorsunuz?» Ece duraksıyor; bunu hiç saymamış. «Normal, herkes gibi» diyor. Aslı Hanım bir form uzatıyor. Sonraki ders, A20-M01-D02 Ağır adet kanaması, ağır adet kanamasını tanıma ölçütlerini ve onun neden demir eksikliğinin sık bir nedeni olduğunu açıklıyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.