İçeriğe geç

A22-M01-D01

Beslenme psikiyatrisi ne iddia eder

Beslenme psikiyatrisinin (nutritional psychiatry) iddialarını gözlemsel bulgu, deneme ve mekanizma düzeyinde ayırt eder.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Beslenme ve Ruh Sağlığı Akademisi — A22-M01, Tabak ve ruh hâli: kanıtın çerçevesi · 2.229 kelime · 15 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 15 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Beslenme psikiyatrisi bir tedavi yöntemi değil, bir araştırma alanı; iddiaları gözlemsel ilişki, deneme ve mekanizma düzeyinde ayrı ayrı sınanmalı.

Sağlıklı beslenme örüntüleri daha az depresyonla ilişkili, ama ilişki ters yönden de işleyebiliyor; kan şekeri, iltihap ve bağırsak yollarının nedensel rolü henüz kurulmadı.

Bin kişiyi aşan bir önleme denemesinde iki beslenme yaklaşımı depresyon ataklarını azaltmadı; beslenmenin ilacın yerini tuttuğunu gösteren bir deneme yok ve ilaç kararı hekimle verilir.

Açılış sahnesi

Trabzon, kasım. Hakan 46 yaşında, bir lojistik deposunda vardiya amiri. Sekiz ay önce depresyon tanısı aldı; o günden beri bir psikiyatristin önerdiği ilacı kullanıyor ve iki haftada bir terapiye gidiyor. Kendini baharda olduğundan daha iyi hissediyor, ama ilaca başladığından beri iştahı açıldı ve kilo aldı. Psikiyatristi onu hastanenin beslenme polikliniğine, diyetisyen Meral Hanım'a yönlendirdi. Hakan odaya kız kardeşi Derya'nın ona gönderdiği bir ses kaydıyla giriyor. Bir sağlık programından kesilmiş bir parça: «Depresyon aslında bir beslenme hastalığıdır. Bağırsağını düzelt, doğru yiyecekleri ye, ilaca gerek kalmaz.» Hakan telefonu masaya koyuyor: «Bu doğruysa, ben sekiz aydır boşuna mı ilaç içiyorum?» Meral Hanım kaydı bir kez daha dinliyor. «Önce şunu konuşalım: bu cümlenin hangi parçası araştırılmış, hangisi araştırılmamış.»

Hakan, Derya, Meral Hanım ve ses kaydı kurgudur. Alanın iddialarını sınıflandıran kanıt, 2020'de bir tıp dergisinin beslenme dizisinde yayımlanan bir derlemenin bütününden; önleme sorusunun kanıtı ise dört Avrupa ülkesinde yürütülmüş bir denemenin tam raporundan geliyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademi beslenme ile ruh sağlığının kesiştiği yeri okuyacak: depresyon ve diyet denemeleri, bağırsak ile beyin arasındaki ilişki, kafein ve alkol, psikiyatrik ilaçların iştaha etkisi ve daha fazlası. İlk ders, sonraki bütün derslerde kullanacağımız okuma çerçevesini kuruyor. Önce beslenme psikiyatrisinin ne olduğunu ve iddialarının hangi düzeylerde dile getirildiğini ayıracağız: bir ilişkinin görülmesi, bir denemede sınanması ve bir biyolojik yolun öne sürülmesi. Ardından 2020 tarihli derlemenin bu düzeylerin her birinde neyi gösterip neyi göstermediğini okuyacağız. Sonra beslenmeyle depresyonu önlemeyi deneyen büyük bir denemenin sonucuna bakacağız. En sonda Hakan'ın sorusuna, ilacın yerine yiyecek konup konamayacağına, bu çerçeveyle döneceğiz.

Sıfır noktası

Kanıt etiketlerini M01-D03 tanıtmıştı; gözlemsel bir ilişki ile bir denemenin farklı şeyler söylediğini oradan biliyoruz. Bu akademide aynı ayrımı bir adım öteye taşıyacağız, çünkü ruh sağlığı alanında iddialar çoğu zaman üç farklı türden kanıtı tek cümlede birleştirir. Birincisi, nüfusta görülen bir ilişki: belli bir biçimde beslenenler arasında depresyon daha az görülüyor. İkincisi, bir deneme: insanlar rastgele gruplara ayrılıyor ve beslenmesi değiştirilen grupta belirtilerin değişip değişmediğine bakılıyor. Üçüncüsü, bir mekanizma: bir yiyeceğin beyni nasıl etkileyebileceğine dair, çoğu zaman hayvan deneylerine ya da kan ölçümlerine dayanan bir açıklama. Bir mekanizma ne kadar ikna edici görünürse görünsün, bir denemenin yerini tutmaz.

Bilim ne diyor

Firth ve arkadaşları 2020'de, yemek ile ruh hâli arasındaki bağı açıklamak için öne sürülen yolları ve bunların ne kadar sınandığını gözden geçirdi.

Bu derleme, Derya'nın kaydındaki üç parçayı tek tek sınamamıza yarıyor. Nüfus düzeyindeki ilişki gerçek: sağlıklı beslenenlerde depresyon daha az görülüyor. Ama aynı derleme bu ilişkinin iki yönlü okunabileceğini ilk sayfada söylüyor; morali bozuk biri teselli veren yiyeceklere yönelebilir, stres iştahı değiştirebilir, psikiyatrik ilaçlar iştahı açabilir. Mekanizma düzeyinde üç yol öne sürülüyor ve her birinin kanıtı farklı ağırlıkta. Tedavi düzeyinde ise tablo en zayıf: büyük bir önleme denemesi sonuç vermemiş, küçük tedavi denemeleri umut verici ama beklenti etkisinden ayrıştırılması zor. Kayıttaki «ilaca gerek kalmaz» cümlesini taşıyacak bir deneme bu derlemede yok.

Yaygın yanlış"Depresyon aslında bir beslenme hastalığıdır."
Doğrusu

Firth ve arkadaşlarının 2020 derlemesi ruhsal hastalığın nedenlerinin çok çeşitli olduğunu ve çoğu zaman beslenmeden bağımsız ortaya çıkıp sürdüğünü vurguluyor; beslenme ile ruh hâli arasındaki bağın anlaşılmasının, bir kişinin yiyecek seçimleri ve ruh sağlığı hakkında otomatik varsayımlara ya da damgalamaya dayanak yapılmaması gerektiğini ekliyor.

Yaygın yanlış"Farelerde bağırsak bakterileri ruh hâlini değiştirdiyse, insanlarda da değiştirir."
Doğrusu

BMJ derlemesinin aktardığına göre bağırsak-beyin bulgularının önemli bir kısmı kemirgenlerden geliyor ve belirli mikroplar ya da onların ürünleri ile karmaşık insan duyguları arasında nedensel bir ilişki şimdiye kadar kurulmadı.

Usta katmanı

Bir mekanizmanın ikna ediciliğini sınamanın yolu bir deneme. Bot ve arkadaşları 2019'da, beslenmeye dayalı iki yaklaşımın depresyonu önleyip önleyemeyeceğini dört Avrupa ülkesinde bir yıl boyunca sınadı.

Bu deneme, Derya'nın kaydındaki güçlü cümleye karşı tutulabilecek en büyük çalışmalardan biri ve sonucu açık: bin kişiyi aşan bir grupta, bir yıl boyunca uygulanan iki beslenme yaklaşımı yeni depresyon ataklarını azaltmadı. Mutlak sayılarla bakmak tabloyu netleştiriyor: takviye alan yaklaşık her on kişiden birinde, plasebo alan yaklaşık her on kişiden birinde atak gelişti. Ama bu deneme bir önleme denemesiydi; katılımcılar depresyon tanısı almamış, yalnız belirti taşıyan kişilerdi. Hakan gibi zaten depresyonu olan ve tedavi gören biri için soru farklı: beslenme değişikliği, tedaviye eklendiğinde bir şey katar mı? O soruyu sınayan denemeler daha küçük ve onları M02'de ayrıca okuyacağız. Şimdilik elimizdeki sonuç şu: beslenmenin depresyonu önlediğini ya da ilacın yerini tuttuğunu gösteren bir deneme bu iki kaynakta yok.

Yaygın yanlış"Beslenmeni düzeltirsen ilaca gerek kalmaz."
Doğrusu

Bot ve arkadaşlarının 2019 denemesinde iki beslenme yaklaşımı eşik altı belirtisi olan 1025 yetişkinde depresyonun başlangıcını önlemedi; Firth ve arkadaşlarının 2020 derlemesi de beslenmenin ruhsal hastalığı ne zaman ve nasıl önleyebileceği ya da azaltabileceği için daha fazla deneme gerektiğini söylüyor. Beslenmenin ilacın yerini tuttuğunu sınayan bir deneme bu iki kaynakta yok.

Kanıtın sınırı

Firth ve arkadaşlarının derlemesi alanın açıklamalarını iyi özetliyor, ama bir anlatı derlemesi: çalışmaları sistematik bir aramayla toplamıyor ve hangi bulgunun ne kadar güçlü olduğunu sayılarla tartmıyor. Yazarlardan birinin mikrobiyota şirketleriyle bağları beyan edilmiş. Bot ve arkadaşlarının denemesi büyük ve iyi tasarlanmış, ama yalnız fazla kilolu ya da obez Avrupalı yetişkinleri, yalnız önlemeyi ve yalnız bir yıllık bir süreyi kapsıyor; grup oturumlarına katılım düşüktü ve tedavi almayan gruba ilgi gösteren bir karşılaştırma yoktu. Türkiye'den katılımcı içeren bir deneme ikisinde de geçmiyor. Beslenme değişikliğinin, tedavi gören depresyon hastalarında tedaviye eklendiğinde ne kattığı ayrı bir soru; onu M02'nin deneme dersleri okuyacak.

Ne zaman uzmana

Depresyon için ilaç kullanan biri, beslenmesini değiştirmeye karar verdiğinde ilacını kendi başına bırakmamalı ya da azaltmamalı; ilaçla ilgili her karar ilacı yazan hekimle birlikte verilir. İlaca başladıktan sonra iştahı belirgin biçimde artan ya da kilo alan biri, bunu psikiyatristine söylemeli; Hakan'ın durumunda olduğu gibi bir diyetisyene yönlendirilebilir. İştahı kaybolan, haftalardır neredeyse hiçbir şey yiyemeyen ya da hızla kilo veren biri bir hekime görünmeli. Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşünceleri olan biri, beslenme değişikliği aramak yerine hemen acil sağlık hizmetlerine ya da en yakın acil servise başvurmalı. Bu akademi beslenmeyi anlatıyor; ruhsal tedavinin yerini almıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Beslenme psikiyatrisi bir tedavi yöntemi değil, bir araştırma alanı; iddiaları gözlemsel ilişki, deneme ve mekanizma düzeyinde ayrı ayrı sınanmalı.

Sağlıklı beslenme örüntüleri daha az depresyonla ilişkili, ama ilişki ters yönden de işleyebiliyor; kan şekeri, iltihap ve bağırsak yollarının nedensel rolü henüz kurulmadı.

Bin kişiyi aşan bir önleme denemesinde iki beslenme yaklaşımı depresyon ataklarını azaltmadı; beslenmenin ilacın yerini tuttuğunu gösteren bir deneme yok ve ilaç kararı hekimle verilir.

Sonraki derse köprü

Hakan kaydı kapatırken bir şey hatırlıyor: «Hastalığın en ağır olduğu aylarda gece yarısı kalkıp ekmek arası bir şeyler yiyordum. Sebze yüzüne bakmıyordum. Derya diyor ki kötü beslendiğin için depresyona girdin. Ama bana öyle gelmiyor; önce moralim çöktü, sonra mutfağa gitmeye başladım.» Meral Hanım not defterine iki ok çiziyor, biri sağa, biri sola. Sonraki ders, A22-M01-D02 Ters yönlü ilişki, depresyonun iştahı ve yiyecek seçimini değiştirmesinin, beslenme ile ruh hâli arasındaki gözlemsel ilişkiyi nasıl ters yönden açıklayabildiğini anlatıyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?