Anlatmak ve göstermek

Açılış sahnesi

Hülya Hanım toplantı odasına dört sayfalık bir metinle geliyor: Kestaneyaka Belediyesi'nin gelecek yıl bütçesinin meclise sunulacak özeti. Metin düzgün yazılmış; her paragraf bir harcama kalemini ve geçen yıla göre değişimini anlatıyor.

«Meclis üyeleri bunu okumuyor,» diyor. «İlk sayfada bırakıyorlar. Bir grafik istiyorum.»

Selin metni alıp hızlıca tarıyor. Parklar, ulaşım, temizlik, sosyal yardım, personel: on iki kalem, her biri için iki yılın rakamı.

Arda hemen bir pasta grafik çizmeyi öneriyor. Selin elini kaldırıyor: «Önce şunu soralım: meclis üyesi bu sayfaya bakınca ne yapmak istiyor?»

Bu derste ne olacak

Bir bilgiyi yazıyla anlatmak ile bir görselle göstermek aynı işi görmez. Görsel bazı şeyleri bir bakışta görünür kılar, bazı şeyleri ise gizleyebilir ya da bozabilir. Bu derste bir bilgiyi görselleştirmenin metne ve sayı tablosuna göre neyi kolaylaştırdığını ve neyi zorlaştırabildiğini göreceğiz. Özet istatistikleri ikiz, grafikleri bambaşka dört veri kümesini ansiklopedideki maddesinden tanıyacağız. Bilgi tasarımının en çok anılan isimlerinden birinin süsleme ve veri mürekkebi üzerine görüşlerini ve bu görüşlere yöneltilen itirazları iki maddeden öğreneceğiz. Dört veri kümesinden ikisinin özet istatistiklerini kendimiz hesaplayacağız.

Kanıt ne diyor

Göstermenin gücünü bir istatistikçinin dört veri kümesi, sınırını ise bir tasarım kuramcısının ilkeleri ve onlara yöneltilen eleştiri anlatıyor.

Sahada

Gri alan

Göstermenin ne zaman anlatmaktan iyi olduğu sorusu tartışmaya ve yoruma açık. Anscombe dörtlüsü grafiğin özet istatistiklerin gizlediğini gösterebildiğini çarpıcı biçimde gösteriyor, ama bu dört küme bunu göstermek için kurulmuş; gerçek bir bütçe verisinin hangi yapıyı gizlediği her seferinde ayrıca bakmayı gerektiriyor. Tufte'nin görüşlerini kitabından değil, ansiklopedi maddelerinden okuduk; grafik çöpü ve veri mürekkebi kavramlarının nasıl uygulanacağı tasarımcılar arasında hâlâ tartışmalı ve maddeler de yalınlığa yöneltilen itirazları aktarıyor. Bir dilimin üzerindeki resmin dikkati dağıtıp dağıtmadığı ya da tanımayı kolaylaştırıp kolaylaştırmadığı bir varsayımla değil, okurla sınanarak bilinebilir; süslemenin okura etkisini ölçen bir deney burada elimizde yok. Bir sayfanın hem eğilimi hem kesin değeri taşıması, iki işi birbirine bağlayan bir denge kararı. Hangi bilginin metinde, hangisinin grafikte kalacağı okurun görevine bağlı ve bu görevi okurla konuşmadan bilmek zor.

Senin işinde

Bir bilgiyi görselleştirmeden önce okurunu ve okurun yapmak istediği işi yaz: kim bakacak, neyi bulmak ya da karşılaştırmak istiyor, ne kadar vakti var? Görselin bir metnin yerine geçmesini değil, okurun bir işi daha kolay yapmasını hedefle. Metnin nedeni, grafiğin örüntüyü taşıdığını hatırla ve gerekiyorsa ikisini aynı sayfada birlikte kullan. Bir veriyi yalnız ortalama, toplam ya da korelasyonla özetlemeden önce onu grafiğe dök ve dağılımına bak; aynı özetin altında bambaşka yapılar olabilir. Grafikteki her öğenin okurun işine yardım edip etmediğini sor; süs ile yardım arasındaki ayrımı bir varsayımla değil, okurla sınayarak yap. Grafiğin gizleyebileceğini de düşün: kesin bir değer gerekiyorsa onu grafiğin kenarında ya da bir tabloda ver. Son olarak sayfanın neyi çözdüğünü tek bir cümleyle yazabildiğinden emin ol.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir bilgiyi anlatmak ile göstermek farklı işler görür: metin nedeni, grafik örüntüyü taşır. Anscombe dörtlüsü, neredeyse aynı özet istatistiklere sahip dört veri kümesinin grafikte bambaşka göründüğünü gösterir. Bizim hesabımıza göre iki kümenin özetleri ikiz, dağılımları değildir. Tufte grafik çöpü ve veri mürekkebi kavramlarıyla aşırı süslemeye karşı çıktı; başka araştırmacılar yalınlığın da nesnel olmadığını savundu. Görselleştirmeden önce okuru ve görevini yaz, veriyi grafiğe dök ve süsü okurla sına.

Sonraki derse köprü

Selin bütçe sayfasının yanında bir şey daha çiziyor: paranın belediyenin gelir kalemlerinden harcama kalemlerine nasıl aktığını gösteren basit bir şema. Hülya Hanım şemaya bakar bakmaz bir kalemi gösteriyor: «Bunu metinde üç kez okudum, şimdi gördüm.» Bir diyagram aranan bilgiyi neden daha kolay bulunur kılar ve bir çıkarımı nasıl kolaylaştırır? M01-D02 diyagramın bu gücünü araştırmayla açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Anscombe dörtlüsü maddesine göre dört veri kümesinin ortak özelliği nedir?

• A) Grafikleri aynı görünür.
• B) Özet istatistikleri neredeyse aynıdır.
• C) Hepsi doğrusal bir ilişki gösterir.
• D) Hepsinde tek bir aykırı nokta vardır ve bu nokta en üsttedir.

Cevap: B. Madde dört kümenin neredeyse aynı ortalama, varyans, korelasyon ve regresyon çizgisine sahip olduğunu, ama grafiğe dökülünce çok farklı göründüğünü yazıyor.

Soru 2 · Kavram

Grafik çöpü maddesine göre Tufte'nin yalınlık ilkelerine hangi itiraz yöneltilmiştir?

• A) Yalınlık da nesnel değildir.
• B) Grafikler hiç kullanılmamalıdır.
• C) Süs her zaman bilgiyi artırır.
• D) Yalnız pasta grafikler yalın olabilir, öbür grafik türleri olamaz.

Cevap: A. Madde başka araştırmacıların yalınlığın nesnel olmadığını, kendi söylemini ve önyargı olasılığını taşıdığını ileri sürdüğünü aktarıyor.

Soru 3 · Hesap

Anscombe'un dördüncü veri kümesinde on bir noktanın kaçı aynı x değerinde, x = 8'de durur?

• A) Bir.
• B) Beş.
• C) On bir.
• D) On.

Cevap: D. Dördüncü kümede on noktanın hepsi x = 8'de, yalnız bir nokta x = 19'dadır; kümenin bütün korelasyonu bu tek noktadan gelir.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Dört saksının ortalama nemi aynı; demek ki dört bitki de aynı koşulda yaşıyor» diyor. Bu söz neyi gözden kaçırıyor?

• A) Nem ölçülemez.
• B) Saksılar hep aynıdır.
• C) Aynı ortalama farklı dağılımları gizleyebilir.
• D) Ortalama her zaman en küçük değere eşittir, bu yüzden yanıltıcıdır.

Cevap: C. Anscombe dörtlüsünün gösterdiği gibi aynı özet istatistiklerin altında bambaşka dağılımlar olabilir; bir saksı her gün aynı nemde, bir başkası günler boyunca sırılsıklam ve kupkuru olabilir.