Diyagram neden işe yarar

Açılış sahnesi

Bir meclis üyesi Hülya Hanım'a kısa bir soru göndermiş: «Park bakımı hangi gelirden karşılanıyor?»

Hülya Hanım soruyu Emre'ye iletiyor; Emre de bütçe özetinin dört sayfasını önüne açıp aramaya başlıyor. Yanıt metinde var, ama üç ayrı yerde: gelirler ikinci sayfada, park bakımı üçüncüde, aralarındaki bağ dördüncü sayfadaki bir dipnotta.

Emre on dakika sonra başını kaldırıyor. «Buldum,» diyor. «Ama bir daha sorsalar yine on dakika.»

Selin masanın ucunda bir kâğıda kutular ve çizgiler çiziyor: solda gelir kalemleri, sağda harcama kalemleri, aralarında çizgiler. Kâğıdı Emre'ye uzatıyor ve aynı soruyu soruyor.

Bu derste ne olacak

Bir diyagram ile bir metin aynı bilgiyi taşıyabilir, ama aynı bilgiyi aynı kolaylıkla buldurmaz. Bu derste bir diyagramın neden kimi zaman bir sayfa metinden daha çabuk iş gördüğünü ve bunun neye bağlı olduğunu araştırmayla göreceğiz. Diyagramı ve metni bilgi işleme açısından karşılaştıran klasik bir bilişsel bilim makalesinin özetini okuyacağız. Görsel iletişimin sayfanın özelliklerini ve işaretlerini nasıl anlam için kullandığını özetleyen bir derlemenin özetine bakacağız. Diyagramlardaki okların nasıl anlaşıldığını ve nasıl çizildiğini inceleyen iki deneyin tam metnini okuyacağız. Bu deneyin sonuçlarını oranlara çevirip kendimiz karşılaştıracağız.

Kanıt ne diyor

Okuduğumuz üç kaynak aynı fikrin üç basamağı: diyagram bilgiyi yere koyar, yer bir anlam taşır, işaretler de anlamı daraltır.

Sahada

Gri alan

Diyagramın neden işe yaradığına dair araştırma güçlü bir açıklama sunuyor, ama sınırları tartışmaya açık. Larkin ve Simon'ın makalesinin yalnız özetini okuduk; matematik ve fizik problemleri üzerine yapılmış modellemenin bir bütçe şemasına uyup uymadığı ayrıca düşünülmeli. Tversky'nin derlemesinin de yalnız özetini okuduk; sayfadaki yerlerin hangi anlamları taşıdığı kültüre ve okuma yönüne göre değişebilir mi, özet bunu söylemiyor. Heiser ve Tversky'nin deneyleri psikoloji öğrencileri ve mekanik sistemlerle yapılmış; bir meclis üyesinin bir para akışı şemasındaki okları aynı biçimde okuyup okumayacağını bilmiyoruz. Diyagramın hangi soruya göre çizileceği de bir karar: park bakımını soran meclis üyesi için çizilen şema, ulaşımı soran biri için en iyisi olmayabilir. Bir diyagramın metinle ne kadar destekleneceği ve hangi bilginin metinde kalacağı her seferinde okurla birlikte düşünülmesi gereken bir denge.

Senin işinde

Bir bilgiyi diyagrama dökmeden önce okurun hangi soruyu soracağını yaz; diyagramı o soruya yanıt vermek için gereken bilgilerin bir arada, aynı yerde duracağı biçimde kur. Metinde örtük kalan bağları, örneğin neyin neye gittiğini ya da neyin neye bağlı olduğunu, diyagramda açık bir çizgi ya da konumla göster. Bir çizginin bir ilişkiyi mi, bir yönü mü anlattığına karar ver: bir süreç, bir akış ya da bir neden anlatıyorsan ok kullan, yalnız bir yapı ya da bir ilişki anlatıyorsan oksuz çizgiyle yetin. Sayfanın yerlerini de bir anlam için kullan: okuma yönüne uyan bir akış, benzer öğeler için yakınlık, bir grup için bir çerçeve. Diyagramın her şeyi göstermediğini kabul et; nedenleri ve istisnaları kısa notlarla metinde bırak. Diyagramı çizdikten sonra ona bakan biriyle aynı soruyu sına ve yanıtın kaç saniyede bulunduğunu kaydet.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir diyagram bir metinle aynı bilgiyi taşıyabilir ama onu farklı bir kolaylıkla buldurur. Larkin ve Simon'ın özetine göre diyagram bilgiyi konuma göre düzenler, bir çıkarım için gereken bilginin çoğunu tek bir yerde açık tutar ve aramayı azaltır; bu üstünlük «kimi zaman»dır. Tversky'nin özetine göre görsel iletişim sayfanın yerlerini ve işaretlerini anlam için kullanır. Heiser ve Tversky'nin deneyine göre oklar bir süreci ve yönü bildirir; bizim hesabımıza göre işleyişi anlatanlar oku yaklaşık 4,3 kat daha sık kullanır. Diyagramı soruya göre kur, oku anlamıyla kullan ve nedeni metinde bırak.

Sonraki derse köprü

Selin'in şeması işe yarıyor, ama Arda onu daha da güçlendirmek istiyor: büyük gelirlerin çizgilerini kalın, küçüklerin ince çizmek; vergiden gelenleri bir renkle, devletten gelenleri başka bir renkle göstermek. Selin bir soru soruyor: kalınlık bir miktarı, renk bir türü mü taşımalı, yoksa tersi mi? Konum, boyut, değer, renk, biçim ve yön gibi görsel değişkenler hangi tür veriyi taşımaya uygundur? M01-D03 görsel değişkenleri ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Larkin ve Simon'ın özetine göre diyagramlar bilgiyi neye göre düzenler?

• A) Sıraya göre.
• B) Alfabeye göre.
• C) Düzlemdeki konuma göre.
• D) Önem derecesine göre, en önemli bilgiyi her zaman en üste koyarak.

Cevap: C. Özete göre cümlesel gösterimler bir metindeki önermeler gibi sıralıdır, diyagramsal gösterimler ise düzlemdeki konuma göre dizinlenir.

Soru 2 · Kavram

Heiser ve Tversky'nin birinci deneyinde oklu diyagramlar çoğunlukla nasıl yorumlandı?

• A) İşleyişi anlatan diyagramlar olarak.
• B) Yapıyı anlatan diyagramlar olarak.
• C) Süs olarak.
• D) Hiç yorumlanmadı, katılımcılar okları görmezden geldi ve yalnız kutulara baktı.

Cevap: A. Katılımcılar oksuz diyagramları yapıyı, oklu diyagramları işleyişi, yani zamansal, dinamik ve nedensel süreçleri anlatan diyagramlar olarak yorumladı.

Soru 3 · Hesap

93 kişiden 62'si ok kullanıyorsa, oran yaklaşık yüzde kaçtır?

• A) Ancak yüzde 15,5.
• B) Ancak yüzde 93.
• C) Tam olarak yüzde 33,3.
• D) Yaklaşık yüzde 66,7.

Cevap: D. 62 bölü 93 yaklaşık 0,667, yani yüzde 66,7 eder; ok kullanmayanlar yüzde 33,3'tür.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Para akışı şemasındaki çizgilere ok koymayalım, sade dursun; okur zaten anlar» diyor. Bu öneri hangi bulguyla çelişir?

• A) Oklar yasaktır.
• B) Oksuz çizgi çoğu zaman yapı olarak okunur.
• C) Şemalar okunmaz.
• D) Okur her zaman soldan sağa okur, bu yüzden yön kendiliğinden anlaşılır ve okun hiçbir işlevi yoktur.

Cevap: B. Heiser ve Tversky'nin deneyinde oksuz diyagramlar çoğunlukla yapıyı, oklu diyagramlar işleyişi anlatan diyagramlar olarak yorumlandı; bir para akışının yönü ok olmadan bir ilişki gibi okunabilir.