Görsel değişkenler

Açılış sahnesi

Arda bütçe şemasının yeni sürümünü ekrana yansıtıyor. Gelir kalemleri artık üç ayrı biçimde: vergi gelirleri daireler, devletten gelen paylar kareler, öbür gelirler üçgenler. Çizgilerin her biri farklı bir kırmızı tonunda; koyu kırmızı büyük tutarlar, açık pembe küçükler.

Emre ekrana bakıp en büyük para akışını bulmaya çalışıyor. Önce en koyu çizgiyi arıyor, sonra iki koyu çizgiden hangisinin daha koyu olduğuna karar veremiyor.

«Bu ikisi aynı mı?» diye soruyor.

Arda tabloya bakıyor: biri ötekinin neredeyse iki katı.

Selin ekranın önüne geçiyor. «Doğru bilgiyi koymuşsun,» diyor. «Ama belki yanlış değişkenle.»

Bu derste ne olacak

Bir grafikte bir bilgi bir görsel özelliğe yüklenir: bir öğenin yerine, büyüklüğüne, açıklığına, rengine, biçimine ya da yönüne. Bu görsel özelliklerin her biri her bilgiyi aynı iyilikte taşımaz; biri bir miktarı, bir başkası bir türü daha iyi taşır. Bu derste görsel değişkenleri, onları ilk sistemli biçimde sınıflayan haritacının ölçütleriyle ve hangi tür veriye uygun olduklarıyla göreceğiz. Görsel değişkenler üzerine bir ansiklopedi maddesinden değişkenlerin listesini, Bertin'in onları ayırdığı özellikleri ve büyüklük tahmininin sınırlarını okuyacağız. Bir dairenin yarıçapını mı yoksa alanını mı ölçeklemek gerektiğini kendimiz hesaplayacağız.

Kanıt ne diyor

Okuduğumuz maddenin bir yarısı bir sınıflama, öbür yarısı o sınıflamanın sınırları; hesabımız da sınırlardan birini sayıyla gösteriyor.

Sahada

Gri alan

Görsel değişkenlerin sınıflaması yaygın kabul görmüş bir çerçeve, ama tartışmaya ve yoruma açık yanları var. Madde Bertin'in sınıflamasının kendi pratiğinden çıkarılmış bir özet olduğunu, erken çalışmalarının kaynak göstermediğini ve kavramın doğruluğunun büyük ölçüde yaygın kabulle kurulduğunu açıkça yazıyor; bilimsel desteği sonradan başka araştırmacılar bir araya getirmiş. Değerin, yani açıklığın, nicel bir değişken sayılıp sayılmayacağı tartışmalı. Daire alanı farklarının ne kadar küçümsendiği ve bunun kişiden kişiye ne kadar değiştiği maddede bir sayıyla verilmiyor. Bir bilgiyi pekiştirmek için iki değişken kullanmanın ne zaman yardım edip ne zaman karışıklık getirdiği bir yorum ve okurla sınanması gereken bir soru. Deniz'in uygulamasında dairenin bir görünüş tercihi olarak kalıp kalmayacağı da bir karar: doğruluk ile tanıdık bir görünüş arasındaki dengeyi kullanıcıyla birlikte kurmak gerekiyor.

Senin işinde

Bir görselleştirmeye başlamadan önce gösterdiğin her bilginin türünü yaz: bir miktar mı, bir sıra mı, bir tür mü? Sonra her bilgiyi ona uygun bir görsel değişkene yükle: miktar için konum ya da uzunluk ve boyut, sıra için açıklık ya da boyut, tür için renk tonu ya da biçim. Okurun bir türü öbürlerinin arasından hemen bulması gerekiyorsa seçici bir değişken, örneğin renk tonu kullan; biçim tek başına bunu yapmakta zorlanabilir. Bir miktarı daire ya da kare gibi bir alanla gösteriyorsan yarıçapı değil alanı ölçekle; ama alan farklarının küçümsendiğini bil ve mümkünse uzunluğu tercih et. Bir bilgiyi pekiştirmek için iki değişken kullanabilirsin, örneğin renk görme farkı olan okur için renk tonuna biçim ekleyerek; ama farklı bilgileri aynı değişkene yükleme. Hangi değişkenin hangi bilgiyi taşıdığını kısa bir göstergeyle yaz ve okurun göstergeye bakmadan anlayabildiği değişkenleri öne çıkar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir grafikte her bilgi bir görsel değişkene yüklenir: konum, boyut, değer, renk tonu, biçim ya da yön. Görsel değişkenler maddesine göre Bertin'in sınıflamasında renk tonu ve biçim türleri ayırmaya, boyut ve açıklık sıra kurmaya uygundur ve doğrudan nicel olan yalnız boyuttur; insanlar uzunluk farklarını alan farklarından daha iyi yargılar. Bizim hesabımıza göre yarıçapı dört katına çıkan bir daire on altı kat alan kaplar. Bilginin türünü yaz, ona uygun değişkeni seç, alanı doğru ölçekle ve her değişkene tek bir bilgi yükle.

Sonraki derse köprü

Şema bitince Hülya Hanım bir soru soruyor: rakamları mali işler verdi, metni basın bürosu yazdı, şemayı Selin çizdi; bir rakam yanlış çıkarsa ya da bir okur şemayı yanlış anlarsa kimin işi? Selin'in yanıtı bir iş tanımına dönüşüyor: veriden okura uzanan yolda hangi kararlar bir bilgi tasarımcısına aittir ve kiminle birlikte verilir? M01-D04 bilgi tasarımcısının işini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Görsel değişkenler maddesine göre Bertin hangi değişkeni doğrudan nicel saydı?

• A) Renk tonu.
• B) Biçim ve şekil.
• C) Yön ve açı.
• D) Boyut.

Cevap: D. Madde Bertin'in doğrudan ölçülebilen ve oran düzeyindeki nicelikleri en iyi temsil eden nicel değişken olarak yalnız boyutu saydığını aktarıyor.

Soru 2 · Kavram

Bir meclis üyesinin «devletten gelen paylar nerede?» sorusunu bir bakışta yanıtlatmak için hangi değişken daha uygundur?

• A) Biçim, çünkü her biçim farklıdır ve okur onları tek tek sayar.
• B) Renk tonu.
• C) Yön.
• D) Açıklık.

Cevap: B. Madde renk tonunun hem birleştirici hem seçici olduğunu, okurun bir değeri öbürlerinin arasından hemen ayırabildiğini; biçimin ise seçici olmadığını yazıyor.

Soru 3 · Hesap

Bir dairenin yarıçapı 3 katına çıkarılırsa alanı kaç katına çıkar?

• A) 9 katına.
• B) Yine 3 katına.
• C) Tam 6 katına.
• D) 1,7 katına, çünkü alan yarıçapın kareköküyle büyür.

Cevap: A. Dairenin alanı yarıçapın karesiyle büyür; 3'ün karesi 9 eder. Alanın 3 katına çıkması için yarıçap yalnız yaklaşık 1,73 katına çıkmalıdır.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Saksıların nemini daireyle gösterelim; nemi iki kat olan saksının dairesi iki kat yarıçaplı olsun» diyor. Bu öneri neyi gözden kaçırıyor?

• A) Nem ölçülemez.
• B) Daireler hiç kullanılmaz.
• C) Yarıçap iki katına çıkınca alan dört katına çıkar.
• D) Daireler yalnız haritalarda kullanılabilir, uygulama ekranlarında kullanılamaz.

Cevap: C. Bizim hesabımıza göre yarıçapı iki katına çıkan dairenin alanı dört katına çıkar ve fark abartılır; madde ayrıca daire alanı farklarının genellikle küçümsendiğini, uzunluk farklarının daha iyi yargılandığını yazar.