Uyku evreleri bebekte ve çocukta

Açılış sahnesi

Muş'a bağlı köyde gece yarısını biraz geçiyor. Sobanın közü sönmüş, Rojda Aslan yer yatağında yarı uykulu. Dokuz aylık Dilan yanındaki beşikte kıpırdanıyor, bir iki kez inliyor, sonra sesi kesiliyor. Rojda başını kaldırmadan bekliyor. Bir saat kadar sonra aynı ses yeniden geliyor, bu kez biraz daha uzun; Rojda beşiği iki kez sallıyor, Dilan dalıyor.

Sabah Şiyar ahırdan dönünce Rojda ona soruyor: «Bu kız neden hep aynı aralıkla uyanıyor? Sanki içinde bir saat kurulu.» Şiyar omuz silkiyor; onun hatırladığı kadarıyla Berivan da bebekken böyleydi. Rojda o gece yastığının yanına bir kâğıt ve kalem koyuyor.

Bu derste ne olacak

Rojda'nın sezgisi yanlış değil: bebeğin uykusunun içinde gerçekten dönüp duran bir düzen var. Bu ders o düzene bakıyor. Uykunun iki ana türünü, bebekte bu iki türün payını, bir uyku döngüsünün yaşla nasıl uzadığını ve bebeğin gecede birkaç kez uyanmasının neden çoğu zaman beklenen bir şey olduğunu ele alıyoruz. Uyku evrelerinin yetişkindeki beyin dalgası ayrıntısı sağlık okuryazarlığı bölümündeki uykunun evreleri dersinde (31.1) var; burada bebeğin ve küçük çocuğun uykusunu ölçen iki çalışmaya dayanacağız. Biri bebekleri dört gece boyunca evlerinde kamerayla izledi, öteki yüz elliden fazla bebeğin uykusundaki hareketi on gün kaydetti.

Kanıt ne diyor

Uyku tek parça değildir; iki ana türü vardır.

Yenidoğanda bu iki tür yetişkindeki hâliyle ayırt edilmez; gözlemciler davranışa bakar.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin çocuk görev grubu 2007'de bebek ve çocukta uyku kayıtlarının nasıl okunacağını derledi. Derlemenin özetine göre doğum zamanında doğmuş bir bebeğin uykusu zaten iki türe ayrılabiliyor. Uyku iğcikleri denen kısa beyin dalgası kümeleri doğumdan iki üç ay sonra beliriyor; derin uykunun yavaş dalgaları ilk kez iki üç ayda görülüp çoğunlukla dört dört buçuk ayda yerleşiyor. Yetişkin uykusunun basamaklarını bebek kaydında aramak bu yüzden ancak dördüncü aydan sonra anlam kazanıyor.

Bebekte bu tur yetişkindekinden kısadır, ama ne kadar kısa olduğu son yıllara kadar küçük örneklemlerle biliniyordu.

Döngünün kısa olması bir gecede daha çok tur demek. Bu turların ne kadarının bir uyanmaya dönüştüğünü ise kamera gösterdi.

Rojda'nın kâğıdına bu iki çalışmanın gözüyle bakalım. Dilan'ın uykusu büyük olasılıkla bir saate yakın turlarla dönüyor. Turdan tura geçerken uykunun hafiflediği düşüncesi yetişkin uykusundan biliniyor; bu iki çalışma onu bebekte doğrudan ölçmedi, ama Rojda'nın kâğıdına uyuyor. Bazı turlarda Dilan kıpırdanıp kendi dalıyor; bazılarında ses yükseliyor ve beşiği sallayan bir el gerekiyor. Dokuz aylık bir bebek için ikisi de kamera kayıtlarında sık görülen tablolar.

Evde ve okulda

Gecenin haritası

Uyanmak ile çağırmak

Uyanmanın başka nedenleri

Gri alan

İki çalışmanın aileleri birbirine benziyor ve Türkiye'deki çoğu evden farklı: biri büyük ölçüde orta ve üst orta gelirli Amerikalı ailelerden, öteki çoğu üniversite mezunu İsviçreli ailelerden oluşuyor. Kamera çalışması aile yatağında uyumayı planlayan aileleri baştan dışarıda bıraktı; Rojda'nın yer yatağı ile beşiğin yan yana durduğu bir odada uyanmaların nasıl göründüğünü bu çalışma söylemez. Bir boşluk daha var: kısa döngünün bebeğin sık uyanmasını açıkladığı düşüncesi iki bulgunun birleşiminden doğuyor, ama hiçbir çalışma bu ikisini aynı bebekte birlikte ölçmedi. Üstelik kamera çalışmasında döngünün uzadığı yaşlarda uyanma sayısı düzenli bir azalma göstermedi; dokuz aylıklar üç aylıklardan daha sık uyanıyordu. Demek ki döngü hikâyenin yalnız bir parçası; açlık, diş, hastalık, oda ve ebeveynin gece alışkanlıkları da işin içinde. Kendi kendine yatışmanın neyle arttığı ise tartışmalı bir alan; kesitsel bir çalışma bunu söyleyemez, sonraki modüller bu soruya geri dönecek.

Senin evinde

Üç gece boyunca bebeğin ya da çocuğun her uyanmasını kısa bir notla yaz: saat, ne kadar sürdüğü, ses çıkarıp çıkarmadığı ve kendi mi dalıp dalmadığı ya da senin ne yaptığın. Kâğıda baktığında uyanmalar arasında kabaca bir saatlik ya da daha uzun aralıklar görüyorsan, bunlar büyük olasılıkla döngülerin sonu. İlk sesle kalkmak yerine kısa bir süre beklemeyi dene; bebeğin gözleri kapalıysa ve ses azalıyorsa çoğu zaman kendi dalar. Ses yükseliyor ya da ağlamaya dönüşüyorsa git; beklemek bebeği yalnız bırakmak değil, ona bir an tanımaktır. Beklemek sana iyi gelmiyorsa ya da bebek çok küçükse hemen gitmek de geçerli bir seçimdir.

Evde birden fazla kişi geceye bakıyorsa aynı kâğıdı birlikte kullanın. Anneanne her sese koşuyor, anne bekliyorsa bebek iki ayrı geceyle karşılaşır; hangi sese gidileceğini birlikte kararlaştırmak iki tarafın da yükünü hafifletir.

Ne zaman uzmana

Bebek ya da çocuk uykuda düzenli horluyorsa, nefesinde duraklamalar fark ediyorsan, uyandığında saatlerce yatışmayan bir ağlaması varsa, beslenmeyi reddediyorsa ya da daha önce yaptığı şeyleri yapmaz olduysa, birkaç gecelik kaydını alıp çocuğu izleyen hekime, aile hekimi olsun çocuk doktoru olsun, götür; hekim gerekli görürse çocuğu gece kaydı yapılan bir uyku laboratuvarına sevk eder. Hareket ya da pozisyon gereksinimi olan bir çocukta gece uyanmalarını çocuğun fizyoterapistiyle ve izleyen çocuk nöroloğuyla konuş. Uykuda morarma, nefes durması ya da uyandırılamama beklemez: 112 aranır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Uykunun iki türü var: hızlı göz hareketli ve hızlı göz hareketsiz uyku. Yenidoğanda bunlar aktif uyku ve sessiz uyku olarak görülür ve ilk aylarda aktif uykunun payı yarıdan fazladır; ilk yıl içinde sessiz uyku artar. Bebeğin uyku döngüsü bir saate yakındır ve ilk yıl içinde on dakika kadar uzar; yetişkinin turu bunun yaklaşık bir buçuk katıdır. Kamera kayıtlarında bebeklerin çoğu her yaşta gece uyandı ve bir yaşında bile yarısı yeniden dalmak için yardıma ihtiyaç duydu. Her ses bir uyanma, her uyanma bir sorun değildir; kısa bir bekleyiş çoğu zaman neyin ne olduğunu gösterir.

Sonraki derse köprü

İzmir'de Tuğçe, Elanur'un uygulamasındaki «derin uyku» satırını bırakıp başka bir sayıya takılıyor: kızı hafta içi gecede sekiz buçuk saat uyuyor, okulun gönderdiği broşür ise «çocuklar en az on saat uyumalı» diyor. Bu sayı nereden geliyor, on yaşında bir çocuk için gerçekten kaç saat öneriliyor ve önerilen şey bir alt sınır mı, bir aralık mı? Sonraki ders yaşa göre ne kadar uyku önerildiğini kılavuzların kendisinden okuyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bebeklik uykusunda «aktif uyku» hangisini anlatır?

• A) Bebeğin gözleri açık, sessizce etrafına baktığı uyanıklık hâlini.
• B) Gecenin ilk saatlerinde görülen, bebeğin kolunu bacağını hiç oynatmadan, hareketsiz ve düzenli bir nefesle uzun süre yattığı derin uyku dilimini.
• C) Bebeğin seğirdiği, düzensiz nefes aldığı ve sonradan hızlı göz hareketli uykuya dönüşen hâli.
• D) Bebeğin uykuya dalmadan önce kucakta sallanarak geçirdiği zamanı.

Cevap: C. Aktif uyku bebeklikte hızlı göz hareketli uykunun karşılığıdır; hareketsiz ve düzenli nefesli hâl sessiz uykudur.

Soru 2 · Uygulama

Dokuz aylık bir bebek gece kabaca saatte bir kıpırdanıp inliyor, çoğu zaman da kendi susuyor. Ebeveyn önce ne yapabilir?

• A) Birkaç gece uyanmaları yazıp ilk seste kısa bir süre beklemek, ses yükselirse gitmek.
• B) Her inlemede hemen ışığı yakıp bebeği kucağa almak ve tamamen uyandığından emin olmak.
• C) Uyanmalar sürdüğü için hemen bir uyku eğitimi yöntemine başlamak ve bebeğin ne kadar ağlarsa ağlasın odaya hiç girmemek.
• D) Akşam yemeğini artırıp bebeğin artık hiç uyanmayacağını beklemek.

Cevap: A. Saatte bir gelen kısa uyanmalar döngü sonlarıyla uyumludur ve çoğu kendiliğinden geçer; önce kaydı görmek, sonra kısa bir bekleyişle neyin geçtiğini, neyin yardım istediğini ayırmak gerekir.

Soru 3 · Tuzak

Goodlin-Jones ve arkadaşlarının 2001 kamera çalışmasına göre hangisi doğrudur?

• A) Bir yaşındaki bebeklerin hemen hepsi uyandıktan sonra kendi kendine uyuyordu.
• B) Üç aylık bebekler gece neredeyse hiç uyanmıyordu.
• C) Gece uyanma sayısı yaş arttıkça düzenli biçimde azalıyor, bir yaşına gelen bebekler geceyi neredeyse hiç uyanmadan geçiriyordu.
• D) On iki aylıkların yarısı yeniden dalmak için çoğunlukla yardım alıyordu.

Cevap: D. Çalışmada bebeklerin çoğu her yaşta uyandı, uyanma sayısı yaşa göre anlamlı biçimde değişmedi ve on iki aylıkların yarısı yardım aldı.

Soru 4 · Senaryo

Bir anne on yaşındaki kızının akıllı saatinde «derin uyku» süresini kısa görüp endişeleniyor. Ona en doğru bilgi hangisi?

• A) Saatin gösterdiği süre kesindir; kızının derin uykusu gerçekten eksiktir.
• B) Cihaz hareketten tahmin yapar; evreyi ayırmak beyin dalgası kaydı ister, gündüz dinçliği daha iyi bir göstergedir.
• C) Derin uyku yalnız bebeklerde vardır, on yaşındaki çocukta ölçülmez.
• D) Çocuğu gece birkaç kez uyandırıp ne kadar zor uyandığına bakmak, derin uykuda olup olmadığını anlamanın en güvenilir yoludur.

Cevap: B. Hareket ölçerler uyku evrelerini doğrudan ölçmez; Hammad ekibi de döngüyü hareketten çıkarmış, evreleri ölçmediğini belirtmiştir.