Mahreç işareti

Açılış sahnesi

Bir hafta sonra Necdet Bey kooperatife yeniden geliyor; elinde, Saniye Hanım'la birlikte çizdikleri aşamalar tablosunun temiz bir kopyası var. Tablonun en üst satırı, dutların toplanması, sarıya boyanmış. Altındaki satırlar, kaynatma ve dinlendirme, yeşil. Kavanozlama satırı yarı yarıya.

Saniye Hanım tabloya bakıp yüzünü buruşturuyor. «Geçen hafta ‹ikinci bir yol var› dediniz,» diyor. «Ama ben bunu duyunca ikinci sınıf bir yol diye anladım. Menşe adı alamazsak, pekmezimiz daha az mı korunur?» Necdet Bey tabloyu masaya koyuyor ve kanunun metnini açıyor. «Önce iki şeyi ayıralım,» diyor. «Neyin korunacağını ve korumanın ne kadar güçlü olduğunu.»

Bu derste ne olacak

Bu ders coğrafi işaretin ikinci türünü, mahreç işaretini tanıtıyor. M01-D01'deki menşe adı, üretimin bütün aşamalarının belirlenmiş alanın içinde gerçekleşmesini ister. Mahreç işareti ise üretimin, işlenmesinin ve diğer işlemlerinin en az birinin o alanda yapılmasını ve ürünün belirgin bir niteliği, ünü ya da başka özellikleri bakımından o alanla özdeşleşmesini yeterli sayar. Kanun başvuruda hangi türün seçildiğinin yazılmasını ve ürünün alanla bağlantısının kanıtlanmasını ister; tescilden doğan haklar ise iki tür için aynı maddede düzenlenir. Ardından iki çalışma, tüketicilerin bu iki türü ve onların işaretlerini ne kadar tanıdığına bakacak. Sahada Saniye Hanım'ın «ikinci sınıf» kaygısını, ün dosyasını ve hangi aşamaların alanın içinde tutulacağı kararını inceleyeceğiz.

Kural ne diyor

Mahreç işaretinin tanımı, menşe adıyla aynı maddede, hemen arkasından gelir.

Başvuruda hangi türün seçildiği ve neyin kanıtlanacağı ayrı bir maddede sayılır.

Tescilden sonra hak sahiplerinin neyi önleyebileceğini düzenleyen 44 üncü madde ise «coğrafi işaret» der ve menşe adı ile mahreç işaretini bu bakımdan birbirinden ayırmaz.

İki türün tüketici gözünde ne kadar ayrıştığını soran araştırmalar, ilginç bir tablo çizer.

İki çalışmanın Saniye Hanım'a söylediği şu: tüketicinin iki tür arasındaki farkı ne kadar bildiği belirsizdir ve ülkeden ülkeye değişir. Bir türün ötekinden «daha değerli» olduğu, tüketici gözünde kendiliğinden doğru değildir.

Sahada

Necdet Bey kanun metnini masada açık bırakıyor. Saniye Hanım'ın kaygısını iki soruya ayırıyor: ne korunacak, nasıl korunacak?

Gri alan

Mahreç işaretinin şartları menşe adından daha geniştir, ama bu genişlik bazı soruları açık bırakır. Aşamalardan yalnız biri alanda yapılıyorsa, ürün hâlâ o yerle «özdeşleşmiş» sayılır mı? Bir ürünün ünü ne zaman yeterince köklüdür ve bunun ölçüsü nedir? Kanun bağlantının kanıtlanmasını ister, ama hangi kanıtın yeterli olacağını tek tek saymaz. Tüketici tarafında kanıt sınırlıdır: Avrupa çapındaki veriler logo tanınırlığının düşük olduğunu gösterir, İtalya'daki küçük bir anket iki türün farklı ölçüde tanındığını gösterir; ama Türkiye'deki tüketiciler hakkında doğrudan bir şey söylemezler. Bir başka tartışma, esnekliğin bedelidir. Hammaddenin alan dışından gelmesine izin veren bir tanım, yarın ürünün yerel bağını zayıflatabilir; çok sıkı bir tanım ise kurak bir yılda üyeleri işaretsiz bırakabilir. Bu dengeyi kurmak, kanunun değil kooperatifin kararıdır.

Senin markanda

Ürünün için coğrafi işaret düşünüyorsan, menşe adı ile mahreç işaretini bir sıralama olarak değil, iki farklı şart kümesi olarak ele al. Üretimin aşamalarını yaz ve hangilerinin bugün alanın içinde yapıldığını işaretle. Sonra bir karar ver: başvuruda hangi aşamaların alanın içinde yapılması şart olacak? Ne kadar az aşama yazarsan o kadar esnek, ne kadar çok yazarsan o kadar sıkı olur. Ürününün alanla bağı bir nitelikse onu ölçen belgeleri, bir ünse onu gösteren tarihli kayıtları topla: gazete haberleri, satış defterleri, fotoğraflar, tanık ifadeleri. Hammaddeyi alan dışından alıyorsan, ürün tanımında hammaddenin taşıması gereken koşulları yaz. Tür seçimini tüketicinin tahmin ettiğin tercihine göre değil, ürünün gerçek üretim yoluna göre yap. Kararı, iki seçeneğin şartlarını ve eksik belgelerini yan yana koyan kısa bir notla üyelere götür. Hukuki her ayrıntıyı bir vekille konuş.

Kendin dene

Aklında kalsın

Mahreç işareti, belirgin bir niteliği, ünü ya da başka özellikleri bakımından bir coğrafi alanla özdeşleşen ve üretim, işleme ya da diğer işlemlerinden en az biri o alanda yapılan ürünün adıdır. Menşe adından farkı şartlardadır: aşamaların tümü değil en az biri yeterlidir ve özelliklerin doğal ve beşerî unsurlardan gelmesi aranmaz. Tescilden doğan haklar iki tür için aynı maddede, «coğrafi işaret» olarak düzenlenir. Başvuruda hangi türün seçildiği yazılır ve alanla bağlantı belgeyle kanıtlanır. Tüketicinin iki türü ne kadar ayırdığı belirsizdir; tür seçimi ürünün gerçeğine dayanmalıdır.

Sonraki derse köprü

Genel kurul notunu okuyan Levent Bey bir soru soruyor: «Peki ‹Sazakbeli› adını hiç geçirmesek? Kooperatifin kadınları bu pekmeze yıllardır kendi aralarında başka bir ad veriyor; kazanın ağzından alınan ilk pekmeze.» Necdet Bey not alıyor. Bir ürün bir yerle değil de bir yöntemle, bir tarifle tanınıyorsa, kanunun başka bir koruması var. O korumanın adı geleneksel ürün adı; M01-D03'ün konusu.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun 34 üncü maddesine göre mahreç işaretinin menşe adından farkı hangisidir?

• A) Mahreç işaretinde ürünün hiçbir aşaması alanda yapılmaz.
• B) Mahreç işaretinde üretim, işleme ya da diğer işlemlerden en az birinin alanda yapılması yeterlidir; menşe adı aşamaların tümünü ister.
• C) Mahreç işareti yalnız yabancı ürünler için kullanılır.
• D) Mahreç işareti tescil gerektirmez.

Cevap: B. Mahreç işareti için en az bir aşama yeterlidir ve alanla özdeşleşme bir nitelik, ün ya da başka bir özelliğe dayanabilir. Menşe adı ise aşamaların tümünü ve özelliklerin doğal ve beşerî unsurlardan gelmesini arar.

Soru 2 · Senaryo

Bir kooperatif mahreç işaretiyle başvurmaya karar veriyor ve ürünün ününe dayanmak istiyor. En isabetli hazırlık hangisidir?

• A) Ünün herkesçe bilindiğini başvuruda bir cümleyle yazmak.
• B) Yalnız ürünün fotoğrafını eklemek.
• C) Ünü belgelemekten vazgeçip yalnız fiyatı yazmak.
• D) Ünü gösteren tarihli belgeleri toplamak: gazete haberleri, satış kayıtları, fotoğraflar ve tanık ifadeleri; ürünün alandaki tarihsel geçmişini de belgelemek.

Cevap: D. 37 nci madde bağlantıyı kanıtlayan bilgi ve belgeleri ve ürünün tarihsel geçmişini ister. «Herkes biliyor» bir belge değildir.

Soru 3 · Tuzak

Bir üretici, «mahreç işareti menşe adından daha az korur; o yüzden ancak menşe adı alamazsak düşünürüz» diyor. Bu görüşün yanılgısı nedir?

• A) Mahreç işareti menşe adından daha çok korur.
• B) İki türün hiçbiri koruma sağlamaz.
• C) Tescilden doğan haklar 44 üncü maddede «coğrafi işaret» için düzenlenir ve iki türü bu bakımdan ayırmaz; fark tescilin şartlarındadır.
• D) Mahreç işareti yalnız yerel pazarlarda geçerlidir.

Cevap: C. İki tür şartlarda ayrılır, korumanın kapsamında değil. Tür seçimi ürünün gerçek üretim yoluna göre yapılmalıdır.

Soru 4 · Uygulama

Bir kooperatif mahreç işaretiyle başvuracak ve hammaddenin bir kısmını alan dışından alıyor. Ürünün niteliğini korumak için en isabetli adım hangisidir?

• A) Başvuruda ürünün ve hammaddesinin taşıması gereken koşulları yazmak ve hangi aşamaların alanın içinde yapılmasının şart olduğunu belirlemek.
• B) Hammaddenin nereden geldiğini gizlemek.
• C) Hiçbir koşul yazmamak; mahreç işareti zaten esnektir.
• D) Hammaddeyi yalnız alan dışından almak.

Cevap: A. 37 nci madde ürünün ve gerekiyorsa hammaddesinin özelliklerinin açıklanmasını ister. Esneklik, kuralı koymamak değil, kuralı ürünün gerçeğine göre yazmaktır.