İçeriğe geç

M01-D01

Sekiz ünlü

Türkçenin sekiz ünlüsünü kalın-ince, düz-yuvarlak ve geniş-dar özelliklerine göre ayırır ve her birini ağızda bulmayı gösterir.

Diksiyon ve Türkçe Söyleyiş Akademisi — M01, Türkçenin ses düzeni · 1.935 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme

Dayanak: Araştırma bulgusu: Malkoç 2009 (Türkçe ünlü formant değerleri); Güven ve Friedmann 2021 (Türkçe ünlü dizgesi ve ünlü uyumu)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Türkçenin sekiz ünlüsü üç ikili seçimin birleşimidir: kalın ya da ince (dil arkada mı önde mi), düz ya da yuvarlak (dudaklar yayık mı yuvarlak mı), geniş ya da dar (ağız açık mı, dil yukarıda mı). Malkoç'un ölçümünde birinci formant dilin yüksekliğini, ikinci formant dilin ön-arka konumunu ve dudak yuvarlaklığını izledi. Güven ve Friedmann'ın tablosu sekiz ünlüyü bu üç özelliğe göre dizer ve ünlü uyumunun iki kümesini gösterir. Bir ünlüyü kaybetmek için tek bir hareketi kaybetmek yeter; Serkan'ın «kül»ü dudak yuvarlaklığıyla birlikte gitti. Ölçünlü söyleyiş bir başvuru noktasıdır, yöre ağızları ise yanlış değil, başka seçimlerdir.

Açılış sahnesi

Tınaz Ses'in kabininde Tülay Hanım kaydı üçüncü kez durduruyor. Ekrandaki çizgi filmde bir kahraman köprünün üstünden «Kül oldu!» diye bağırıyor; Serkan'ın ağzından ise her seferinde «Kul oldu!» gibi bir şey çıkıyor. Serkan şaşırıyor, kendi kulağına doğru geliyor. Tülay Hanım kaydı hoparlörden çalıyor. Bu kez Serkan da duyuyor: karakterin geniş, sırıtan ağzını taklit ederken dudaklarını gerili tutmuş ve «ü»nün dudak yuvarlaklığı kaybolmuş, geriye «u»ya yakın bir ses kalmış.

«Ses telin değil, dudağın,» diyor Tülay Hanım. «Bir ünlüyü kaybetmek için bir dudak hareketini kaybetmek yetiyor.» Serkan sırıtmayı bırakmadan dudaklarının ortasını hafifçe öne çıkarmayı deniyor. Dördüncü kayıtta kahramanın sözü yeniden kül oluyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersinde Türkçenin sekiz ünlüsünü tanıyacağız; dördü kalın (a, ı, o, u), dördü ince (e, i, ö, ü). Her birini üç özelliğe göre ayıracağız. Kalın ya da ince (dilin ağzın arkasında mı önünde mi olduğu), düz ya da yuvarlak (dudakların yayılıp yayılmadığı ya da yuvarlanıp yuvarlanmadığı), geniş ya da dar (ağzın ne kadar açıldığı ve dilin ne kadar alçaldığı). Sonra her ünlüyü kendi ağzında bulmayı çalışacağız. İki araştırma okuyacağız. Birincisi Türkçe konuşan kadın ve erkeklerin ünlülerini ölçüp ağız içindeki yerlerini bir haritaya döken akustik bir çalışma. İkincisi okuma güçlüğü yaşayan çocuklarla yapılmış ve Türkçe ünlülerin dizgesini, ünlü uyumunu ve yazıyla sesin ilişkisini açıkça tarif eden bir araştırma. Bitirdiğinde sekiz ünlüyü üç özelliğiyle ayırabilecek ve ağzında hangi hareketin hangi ünlüyü değiştirdiğini fark edebileceksin.

Kanıt ne diyor

Serkan'ın «ü»sü dudak yuvarlaklığı kaybolunca «u»ya kaydı. Birinci kart dudakların ve dilin ünlüleri nasıl ayırdığını ölçüyor.

Bu kart ünlülerin yalnız kulakla değil ölçüyle de ayrıldığını gösteriyor: dilin yüksekliği, dilin önde ya da arkada olması ve dudakların yuvarlaklığı her ünlüye ayrı bir akustik imza veriyor. Serkan'ın sorunu tam bu üçüncü boyuttaydı; dudaklar yayılınca yuvarlak bir ünlünün imzası düz bir ünlününkine kaydı.

Bu kart sekiz ünlüyü bir tabloya oturtuyor ve aralarındaki ilişkiyi gösteriyor: her ünlü üç ikili seçimin bir birleşimi. Araştırmanın asıl konusu da oyuncuyu ilgilendiren bir uyarı içeriyor. Harfle sesin bu kadar tutarlı olduğu bir yazıda bile ünlüleri sesli okurken hata yapılabiliyor.

Sahnede ve sette

Üç ikili seçim

Bu iki durumda bir ünlüyü değiştiren şey tek bir hareketti. Ilgın'da dudak ya da dil, Sevda'da çenenin açıklığı. Üç seçimi ayrı ayrı denetleyebilen oyuncu bir ünlüyü düzeltirken komşusunu bozmaz.

Yaygın yanlış«Ünlüler yalnız ağız açıklığıyla ayrılır; dudakları ve dili düşünmeye gerek yok.»
Doğrusu

Malkoç'un ölçümünde ikinci formant hem dilin ön-arka konumunu hem dudak yuvarlaklığını yansıttı; [u]'nun ikinci formantı dudak yuvarlaklığı nedeniyle [a]'nınkinden bile düşük çıktı. Güven ve Friedmann'ın tablosunda da her ünlü üç ayrı özelliğin birleşimidir. Serkan'ın «kül»ü ağız açıklığı yüzünden değil, dudak yuvarlaklığı kaybolduğu için «kul»a kaydı.

Ünlüyü ağızda bulmak

Yaygın yanlış«Ölçünlü söyleyişten farklı her ünlü bir hatadır.»
Doğrusu

Malkoç'un ölçümü ölçünlü Türkçe konuşuculardan alındı ve bir başvuru noktası verir; ama yöre ağızlarının ünlüleri bir yanlış değil, başka bir söyleyiştir. Bu akademide ölçünlü söyleyişi bir araç olarak öğreniyoruz. Bir rolün hangi söyleyişi gerektirdiği ise sahnenin, karakterin ve yönetmenin kararıdır; Kemal Bey'in bakkalı ve anonsu iki ayrı seçimdir.

Okurken kaybolan ünlüler

Yaygın yanlış«Türkçe yazıldığı gibi okunur; sesli okurken ünlülerde yanlış olmaz.»
Doğrusu

Güven ve Friedmann harfle ses arasındaki karşılığın Türkçede büyük ölçüde tutarlı olduğunu yazar, ama araştırmalarındaki çocuklar bu saydam yazıda bile yaşıtlarından anlamlı biçimde daha çok ünlü hatası yaptı. O bulgu okuma güçlüğü yaşayan çocuklarla ilgilidir; yine de saydam bir yazının sesli okumayı kendiliğinden kusursuz kılmadığını hatırlatır. Onur'un masa okumasındaki takılma da bir yetenek eksikliği değildi, ilk okumanın olağan bir parçasıydı.

Gri alan

Bu derste kullandığımız ölçümler ve tarifler sınırlı. Malkoç'un ünlü değerleri yirmi kişinin okuduğu hecelerden ölçüldü; akan konuşmada, hızlı bir replikte ya da bağırırken ünlülerin nasıl değiştiğini bu ölçüm söylemez. Konuşucuların hangi yöreden geldiği de ayrıca çözümlenmedi; farklı yörelerden konuşucularla yapılacak ölçümler başka değerler verebilir. Güven ve Friedmann'ın ünlü tablosu dilbilimde yaygın bir sınıflamadır, ama araştırmanın kendisi okuma güçlüğü üzerinedir ve oyunculara doğrudan aktarılamaz. Ünlülerin tam olarak kaç özellikle sınıflanacağı, örneğin «geniş» ile «yüksek-alçak» terimlerinin birebir örtüşüp örtüşmediği, dilbilimciler arasında tartışılır; bu derste Türkçe dilbilgisi geleneğinin kalın-ince, düz-yuvarlak, geniş-dar terimlerini kullanıyoruz. Ölçünlü söyleyiş ile yöre ağızları arasındaki ilişki de yalnız dilbilimsel değil, toplumsal bir konudur ve hangi söyleyişin «doğru» sayıldığı tartışmalıdır. Bu akademide ölçünlü söyleyişi bir araç olarak öğretiyoruz, bir değer yargısı olarak değil.

Senin çalışmanda

Sekiz ünlüyü dört çift olarak düşün: i-ü ve ı-u (dar çiftler, yalnız dudak değişir), e-ö ve a-o (geniş çiftler, yine yalnız dudak değişir). Sonra i-ı, ü-u, e-a ve ö-o çiftlerinde yalnız dilin ön-arka kaydığını fark et. Bir aynanın karşısında her çifti ağır ağır söyle ve hangi organın hareket ettiğini gör. Sekiz ünlüyü ayrı ayrı denetleyebildiğini hissettiğinde onları anlamı değiştiren sözcük çiftleriyle sına: kır-kir, kul-kül, ol-öl, kal-kel gibi. Bir arkadaşına gözlerini kapatıp dinlemesini ve hangi sözcüğü söylediğini tahmin etmesini iste. Rolün bir ağız biçimi istiyorsa, örneğin hep gülümseyen ya da dudak büzen bir karakter, o biçimde hangi ünlülerin tehlikede olduğunu önceden bul ve o cümleleri ayrıca çalış. Bir metni ilk kez okurken uzun sözcüklerin ünlülerini yavaşça, birer birer söyle. Rolün bir yöre ağzı gerektiriyorsa o ağzın ünlülerini ölçünlü söyleyişle karşılaştırarak çalış; ikisini birbirine karıştırmadan, hangisini seçtiğini bilerek kullan.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkçenin sekiz ünlüsü üç ikili seçimin birleşimidir: kalın ya da ince (dil arkada mı önde mi), düz ya da yuvarlak (dudaklar yayık mı yuvarlak mı), geniş ya da dar (ağız açık mı, dil yukarıda mı). Malkoç'un ölçümünde birinci formant dilin yüksekliğini, ikinci formant dilin ön-arka konumunu ve dudak yuvarlaklığını izledi. Güven ve Friedmann'ın tablosu sekiz ünlüyü bu üç özelliğe göre dizer ve ünlü uyumunun iki kümesini gösterir. Bir ünlüyü kaybetmek için tek bir hareketi kaybetmek yeter; Serkan'ın «kül»ü dudak yuvarlaklığıyla birlikte gitti. Ölçünlü söyleyiş bir başvuru noktasıdır, yöre ağızları ise yanlış değil, başka seçimlerdir.

Sonraki derse köprü

Ünlüler sesi taşır, ama sözcüğün iskeletini ünsüzler kurar: «kal» ile «kel»i ünlüler ayırır, «kar» ile «gar»ı ünsüzler. Ünsüzler dersi, M01-D02, Türkçenin ünsüzlerini çıkış yerine ve ötümlülüğüne göre tanıtıyor ve oyuncunun en sık yuttuğu ünsüzleri gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

«i» ile «ü» arasındaki fark hangi özellikte?

  • A) Kalın-ince.
  • B) Düz-yuvarlak.
  • C) Geniş-dar.
  • D) İkisi arasında hiçbir fark yoktur.

Cevap: B. İkisi de ince ve dar ünlüdür; «ü»de dudaklar öne yuvarlanır, «i»de yayık kalır. Güven ve Friedmann'ın tablosunda da bu iki ünlü yalnız yuvarlaklıkta ayrılır.

Soru 2 · Uygulama

Hep gülümseyen bir karakteri seslendiren bir oyuncunun «gül» sözcüğü «gil» gibi çıkıyor. Ne denemeli?

  • A) Daha yüksek sesle söylemek.
  • B) Çenesini daha çok açmak.
  • C) Dilini daha geriye çekmek.
  • D) Gülümsemeyi koruyup «ü»de dudaklarının ortasını hafifçe öne çıkarmak.

Cevap: D. «ü» ile «i»yi ayıran özellik dudak yuvarlaklığıdır. Gülümseme dudakları yayık tutar; yuvarlaklığı biraz geri getirmek karakterin ağzını bozmadan ünlüyü kurtarır.

Soru 3 · Tuzak

Biri «Malkoç'un ölçümünde ikinci formant yalnız dilin ön-arka konumunu gösterdi» diyor. Bu okuma neyi gözden kaçırıyor?

  • A) Dil [a]'da [u]'dan daha arkada olduğu hâlde [u]'nun ikinci formantı daha düşük çıktı ve yazar bunu dudak yuvarlaklığına bağladı.
  • B) Ölçümde ikinci formant hiç ölçülmedi.
  • C) Ölçüm yalnız kadınlarla yapıldı.
  • D) Birinci formant dudak yuvarlaklığını gösterdi.

Cevap: A. İkinci formant dilin ön-arka konumunu yansıtır, ama yalnız onu değil; dudakların yuvarlanması da ikinci formantı düşürür.

Soru 4 · Senaryo

Bir yönetmen bir karakterin kendi yöresinin ağzıyla konuşmasını istiyor; genç bir oyuncu bunun «yanlış Türkçe» olacağından endişe ediyor. Ona en sağlam yanıt hangisi olur?

  • A) Yöre ağzı her zaman yanlıştır, kullanılmamalı.
  • B) Ağız bir seçimdir; oyuncu ölçünlü söyleyişi de o ağzı da bilerek ve ayrı ayrı çalışabilir.
  • C) Oyuncu ağzı taklit etmek yerine ünlüleri hiç değiştirmemeli.
  • D) Yalnız ölçünlü söyleyiş kayda girebilir.

Cevap: B. Ölçünlü söyleyiş bir başvuru noktasıdır, bir değer yargısı değil. Hangi söyleyişin seçileceği sahnenin ve karakterin kararıdır; Kemal Bey de bakkal ve anons için iki ayrı söyleyiş çalıştı.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?