M01-D02
Ünsüzler
Türkçenin ünsüzlerini çıkış yerine ve ötümlülüğüne göre tanıtır ve oyuncunun en sık yuttuğu ünsüzleri gösterir.
Diksiyon ve Türkçe Söyleyiş Akademisi — M01, Türkçenin ses düzeni · 1.894 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme
Dayanak: Araştırma bulgusu: Dursunoğlu 2017 (Türkiye Türkçesinde ünsüzlerin sınıflandırılması); Arslan ve Uzun 2025 (ünlülerarası /h/ akustiği)
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Türkçenin yirmi bir ünsüzü iki ana ölçütle tanınır: ses tellerinin titreşip titreşmediği (ötümlü ve ötümsüz) ve ağızda nerede oluştukları (dudak, diş, damak, gırtlak). Dursunoğlu'nun karşılaştırdığı 33 kitap ötümsüz ünsüzlerin ç, f, h, k, p, s, ş, t olduğunda birleşti, ama onlara farklı adlar verdi; terim değişse de gösterdiği ses aynı kalır. Arslan ve Uzun'un ölçümünde ünlüler arasındaki «h» özellikle ardından gelen ünlüyü etkiledi; alanyazın «h»yi komşu ünlülerin biçimini taşıyan zayıf bir sürtünmeli olarak tarif eder. Bu yüzden «h» gürültüde kolay kaybolur. Hangi ünsüzleri yuttuğunu kendi kaydında bul ve yalnız onlara dikkat et; ölçülebilir hedef, sözcüğün sahnenin koşullarında anlaşılmasıdır.
Açılış sahnesi
Sarnıç Sokağı'nın çekiminde Onur'un karakteri, annesi bir şey sorunca kapıdan dönüp «Hayır!» diye bağırıyor. Sahne bitiyor, ses kayıtçısı kulaklığını çıkarıp yönetmene bir şey söylüyor. Yönetmen sahneyi yeniden istiyor. «Ayır mı dedin?» diye soruyor Onur'a, gülerek. Kayıtta, arkadaki trafik gürültüsünün içinde, sözcüğün başındaki «h» kaybolmuş. Geriye kalan «ayır», annesinin sorusuna hiç uymayan bir cevap.
Kemal Bey kahvesini bırakıp Onur'un yanına geliyor. «Ünlü bağırır,» diyor, «ünsüz fısıldar. Sen bağırırken fısıltıyı yuttun.» Onur bir sonraki çekimde sözcüğün başına biraz daha nefes veriyor. «Hayır» bu kez kapıdan dönen bir oğulun sesi oluyor.
Bu derste ne olacak
Önceki ders sekiz ünlüyü üç ikili seçimle ayırdı. Bu derste sözcüğün iskeletini kuran ünsüzlere geçiyoruz. Türkçenin yirmi bir ünsüzünü iki ana ölçüte göre tanıyacağız: ses tellerinin titreşip titreşmediğine göre ötümlü ve ötümsüz, ağızda nerede oluştuklarına göre dudak, diş, damak ve gırtlak ünsüzleri. Bir üçüncü ölçüte, havanın akıp akmadığına göre sürekli ve süreksiz ayrımına da değineceğiz. Sonra oyuncunun en sık yuttuğu ünsüzlerden birine, «h»ye yakından bakacağız. İki kaynak okuyacağız. Birincisi otuz üç dilbilgisi ve ders kitabının ünsüzleri nasıl adlandırıp sınıfladığını karşılaştırıyor. İkincisi ünlüler arasındaki «h»nin komşu ünlüleri nasıl etkilediğini ölçen akustik bir çalışma. Bitirdiğinde bir ünsüzü ötümlülüğü ve çıkış yeriyle tanımlayabilecek ve kendi kaydında hangi ünsüzleri yuttuğunu bulabileceksin.
Kanıt ne diyor
Kemal Bey'in «ünsüz fısıldar» sözü bir benzetme. Birinci kart Türkçe dilbilgisi kitaplarının ünsüzleri hangi ölçütlerle ayırdığını ve nerede birleştiğini gösteriyor.
Bu kart iki şey gösteriyor. Ötümlülükte ve ana çıkış yerlerinde kitaplar aynı sesleri aynı gruba koyuyor; yani bu sınıflama sağlam bir temel. Ama terimler kitaptan kitaba değişiyor: bir yönetmenin «sert ünsüz» dediği şeyi bir dilbilgisi kitabı «ötümsüz» ya da «tonsuz» diye adlandırıyor olabilir.
Bu kart «h»nin neden kolay kaybolduğunu anlamaya yardım ediyor: kendine ait sabit bir ağız biçimi yok, komşu ünlülerin biçimini ödünç alıyor ve zayıf bir sürtünmeyle duyuluyor. Onur'un «hayır»ında gürültü bu zayıf sürtünmeyi örttü ve geriye ünlüler kaldı.
Sahnede ve sette
İki ölçüt: titreşim ve yer
Bu iki durumda ünsüzlerin iki ölçütü bedende bulundu. Ilgın titreşimi parmaklarıyla, Onur çıkış yerini aynada gördü. Bir ünsüzü tanımak için onun nerede oluştuğunu ve ses tellerinin ne yaptığını birlikte bilmek gerekir.
Yaygın yanlış«Ünsüzleri sınıflamanın tek bir doğru terim takımı vardır; başka terim kullanan yanılıyordur.»
Dursunoğlu'nun karşılaştırdığı 33 kitap ötümsüz ünsüzlerin hangileri olduğunda birleşti, ama onları sert, tonsuz, ötümsüz, sedasız gibi farklı adlarla andı. Yazar terim birliği sağlanmasını önerir, ama bugün bir yönetmenin, bir eğitmenin ve bir kitabın aynı şeye başka adlar vermesi olağandır. Önemli olan terim değil, terimin gösterdiği sestir.
Ötümlülük çiftleri
Yaygın yanlış«Ötümlü ile ötümsüz ünsüz arasındaki fark ağzın biçimindedir.»
Dursunoğlu'nun karşılaştırdığı kitapların hepsi bu ayrımı ses tellerinin titreşmesine bağlar. «z» ile «s», «v» ile «f», «d» ile «t» ağızda çoğunlukla aynı yerde oluşur; onları ayıran şey gırtlakta olur. Ilgın'ın parmakları ve Sevda'nın fısıltısı bunu iki ayrı yerden gösterdi.
Yutulan ünsüzler
Yaygın yanlış«Ünsüz yutmak her zaman bir tembelliktir ve her ünsüzü aynı güçle söylemek gerekir.»
Arslan ve Uzun'un aktardığı alanyazına göre «h» bazı ses ortamlarında söyleyişte düşebilir; gündelik konuşmada bazı ünsüzlerin zayıflaması olağandır ve yöre ağızlarında da görülür. Her ünsüzü aynı güçle söylemek konuşmayı yapay kılabilir. Ölçülebilir hedef şudur: sözcük, sahnenin koşullarında anlaşılıyor mu? Onur'un «hayır»ı trafik gürültüsünde anlaşılmadığı için bir sorundu.
Gri alan
Bu derste kullandığımız iki kaynak da sınırlı ve farklı türden. Dursunoğlu'nun çalışması bir ses ölçümü değil, kitapların karşılaştırması; kitapların bir konuda birleşmesi o konunun doğru olduğunu değil, yaygın kabul gördüğünü gösterir. «l» ve «r» gibi bazı ünsüzlerin çıkış yeri kitaptan kitaba değişiyor ve bu derste verdiğimiz dudak, diş, damak, gırtlak ayrımı kaba bir haritadır. Arslan ve Uzun'un ölçümü yalnız ünlüler arasındaki «h» üzerine ve okunan tümcelerle yapıldı; sözcük başındaki «h»nin gürültüde ne kadar kaybolduğunu doğrudan ölçmedi. «h»nin bazı ortamlarda düştüğü bilgisi de yazarların aktardığı bir önceki çalışmadan geliyor. Oyuncunun en sık yuttuğu ünsüzlerin hangileri olduğunu araştıran bir ölçüm burada yok; bu yüzden derste listeyi senin kendi kaydından çıkarmanı öneriyoruz. Hangi ünsüz zayıflamasının olağan, hangisinin anlaşılırlığı bozan bir sorun sayılacağı da tartışmalıdır ve sahneye, mekâna, karaktere göre değişir.
Senin çalışmanda
Ünsüzleri önce iki ölçütle tanı. Parmaklarını gırtlağına koyup ötümlülük çiftlerini uzun uzun söyle: z-s, v-f, j-ş; sonra süreksiz çiftleri kısa hecelerle dene: ba-pa, da-ta, ga-ka, ca-ça. Ardından bir aynanın karşısında dudak, diş ve damak ünsüzlerini ayrı ayrı söyle ve ağzında neyin değdiğini izle. Bunları bildiğinde kendi kayıtlarına dön. Bir hafta boyunca provalarının ya da okumalarının kaydında yuttuğun ünsüzleri bir listeye yaz; hangi konumda, sözcük başında mı sonunda mı, ve hangi koşulda, hızlı mı, gürültüde mi, fısıltıda mı. Listende bir düzen gördüğünde yalnız o ünsüzlere dikkat et; her ünsüzü abartmak konuşmayı yapay kılar. Gürültülü bir mekânda «h» gibi zayıf ünsüzlere ondan sonraki ünlüye girmeden biraz daha nefes ver. Fısıltıda ötümlülük çiftlerinin zor ayrılacağını bil ve anlamı bağlama ya da cümlenin geri kalanına yasla. Bir yönetmen ya da eğitmen ünsüzler için senin bilmediğin bir terim kullanırsa neyi kastettiğini bir örnekle sor.
Kendin dene
Aklında kalsın
Türkçenin yirmi bir ünsüzü iki ana ölçütle tanınır: ses tellerinin titreşip titreşmediği (ötümlü ve ötümsüz) ve ağızda nerede oluştukları (dudak, diş, damak, gırtlak). Dursunoğlu'nun karşılaştırdığı 33 kitap ötümsüz ünsüzlerin ç, f, h, k, p, s, ş, t olduğunda birleşti, ama onlara farklı adlar verdi; terim değişse de gösterdiği ses aynı kalır. Arslan ve Uzun'un ölçümünde ünlüler arasındaki «h» özellikle ardından gelen ünlüyü etkiledi; alanyazın «h»yi komşu ünlülerin biçimini taşıyan zayıf bir sürtünmeli olarak tarif eder. Bu yüzden «h» gürültüde kolay kaybolur. Hangi ünsüzleri yuttuğunu kendi kaydında bul ve yalnız onlara dikkat et; ölçülebilir hedef, sözcüğün sahnenin koşullarında anlaşılmasıdır.
Sonraki derse köprü
«Hâlâ» sözcüğünü yazarken «a»ların üstüne bir işaret koyarız ve bu işaret onu «hala» sözcüğünden ayırır. Peki o işaret söyleyişte ne gösterir? Uzun ünlü ve düzeltme işareti dersi, M01-D03, alıntı kelimelerdeki uzun ünlüyü ve düzeltme işaretinin söyleyişte neyi gösterdiğini sözlük kaynağıyla açıklıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
«z» ile «s» arasındaki fark nedir?
- A) Çıkış yerleri farklıdır; biri dudakta, öteki gırtlakta oluşur.
- B) Biri sürekli, öteki süreksizdir.
- C) Ağızda aynı yerde oluşurlar; «z»de ses telleri titreşir, «s»de titreşmez.
- D) İkisi de ötümsüzdür.
Cevap: C. «z» ötümlü, «s» ötümsüzdür ve ikisi de diş ünsüzüdür. Dursunoğlu'nun karşılaştırdığı kitapların hepsi «s»yi ötümsüzler, «z»yi ötümlüler arasında sayar.
Soru 2 · Uygulama
Bir oyuncunun gürültülü bir sette söylediği «Hayır!» kayıtta «Ayır!» gibi duyuluyor. Ne denemeli?
- A) «h»den sonraki ünlüye girmeden biraz daha nefes vermek.
- B) Sözcüğü fısıltıyla söylemek.
- C) Bütün ünsüzleri olabildiğince sert söylemek.
- D) Sözcüğü daha hızlı söylemek.
Cevap: A. «h» zayıf bir sürtünmeli olduğu için gürültüde kolay örtülür. Ondan sonraki ünlüye girmeden önce biraz daha nefes vermek sürtünmeyi duyulur kılar; her ünsüzü sertleştirmek ise konuşmayı yapay yapar.
Soru 3 · Tuzak
Biri «Dursunoğlu'nun çalışması kitapların ünsüzleri tamamen farklı gruplara koyduğunu gösterdi» diyor. Bu okumadaki hata ne?
- A) Çalışmada hiç kitap incelenmedi.
- B) Kitaplar ötümsüz ve ötümlü ünsüzlerin hangileri olduğunda birleşti; ayrıştıkları yer çoğunlukla terimler ve bazı sınıflamalardı.
- C) Çalışma yalnız ünlüleri inceledi.
- D) Kitapların hepsi aynı terimleri kullandı.
Cevap: B. Ötümlülükte ve ana çıkış yerlerinde büyük ölçüde birlik vardı. Ayrılık adlandırmada, temas derecesi ve hava akımının yolu gibi sınıflamalarda ve ünsüz tablolarındaydı.
Soru 4 · Senaryo
Bir yönetmen bir oyuncudan «bütün ünsüzlerini tek tek, aynı güçle» söylemesini istiyor; oyuncu bunun konuşmasını yapay kılacağından endişeli. En yerinde yaklaşım hangisi?
- A) Yönetmene uymamak.
- B) Bütün ünsüzleri abartarak söylemek.
- C) Ünsüzleri hiç önemsememek.
- D) Kendi kaydında anlaşılırlığı bozan ünsüzleri bulup onlara dikkat etmek ve yönetmenle neyin duyulmadığını konuşmak.
Cevap: D. Gündelik konuşmada bazı ünsüzlerin zayıflaması olağandır. Ölçülebilir hedef sözcüğün anlaşılmasıdır; sorunlu ünsüzleri kayıtta bulmak, her ünsüzü abartmaktan daha işe yarar.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.