İçeriğe geç

M01-D03

Uzun ünlü ve düzeltme işareti

Alıntı kelimelerdeki uzun ünlüyü ve düzeltme işaretinin söyleyişte neyi gösterdiğini sözlük kaynağıyla açıklar.

Diksiyon ve Türkçe Söyleyiş Akademisi — M01, Türkçenin ses düzeni · 1.807 kelime · 6 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Dayanak: Birincil metin: Türk Dil Kurumu 2019, Yazım Kuralları: Düzeltme İşareti; Araştırma bulgusu: Altun 2010 (düzeltme işareti ve yazıldığı gibi okunmayan kelimeler)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Düzeltme işareti tek bir iş yapmaz. Türk Dil Kurumunun kuralına göre yazılışı aynı sözcüklerde uzun okunan ünlüyü (hâlâ, âdet), alıntı sözcüklerde ince g, k, l'den sonraki a ve u'yu (dükkân, hikâye) ve nispet ekini (resmî) gösterir. Her uzun ünlü işaretlenmez: «katil», «misafir», «hakaret» işaretsiz yazılır ama uzun ünlüyle okunur. Altun'un incelemesine göre imlada korunmayan uzunluklar söyleyişte kısalabiliyor, bazı kısa ünlüler ise fazladan uzatılabiliyor. Emin olmadığın bir sözcüğün okunuşunu sözlükte ara. Sözlüğün okunuşu ölçünlü söyleyişi gösterir; bir karakterin ya da kuşağın farklı söyleyişi ise bir seçimdir.

Açılış sahnesi

Ardıçlı Sahne'nin masa okumasında Sevda'nın elindeki metin hızlı yazılmış, üstünde tek bir düzeltme işareti yok. Karakteri kapıyı açıyor, içeri bakıyor ve «Hala burada» diyor. Masadaki herkes ona dönüyor. Rejisör gülümsüyor: «Kimin halası?» Sevda metne bakıyor. Sahnede hiç hala yok; karakter, gitmesini beklediği bir adamın hâlâ evde olduğunu söylüyor.

Sevda sözcüğü bir daha söylüyor, bu kez ilk «a»yı uzatarak, ikinciyi de uzun tutarak: «Hâlâ burada.» Cümle bir anda başka bir sahneye dönüşüyor. Masa okumasından sonra rejisör yardımcısı bütün metni yeniden tarıyor ve işareti eksik sözcüklerin altını çiziyor. Yirmi üç sözcük çıkıyor.

Bu derste ne olacak

Önceki iki derste Türkçenin ünlülerini ve ünsüzlerini tanıdık. Bu derste yazıda çoğu zaman görünmeyen bir ses özelliğine bakacağız: Arapça ve Farsçadan giren bazı sözcüklerdeki uzun ünlüye ve onu bazen gösteren, bazen göstermeyen düzeltme işaretine. Önce Türk Dil Kurumunun düzeltme işaretini hangi üç durumda kullandığını öğreneceğiz. Sonra bu işaretin her uzun ünlüyü göstermediğini, her zaman da uzunluk göstermediğini göreceğiz. İki kaynak okuyacağız. Birincisi Türk Dil Kurumunun yazım kuralının kendisi. İkincisi düzeltme işaretinin yazımını ve alıntı sözcüklerin söyleyişini köşe yazılarından bir tarama ve sözlük gösterimleriyle inceleyen bir makale. Bitirdiğinde bir metinde uzun okunması gereken ünlüleri bulabilecek, düzeltme işaretinin orada neyi gösterdiğini ayırabilecek ve emin olmadığın bir sözcüğün okunuşunu sözlükte nasıl arayacağını bileceksin.

Kanıt ne diyor

Sevda'nın «hala»sı bir düzeltme işaretinin eksikliğinden doğdu. Birinci kart Türk Dil Kurumunun bu işareti nerede kullandığını gösteriyor.

Bu kart düzeltme işaretinin tek bir iş yapmadığını gösteriyor. «Hâlâ»da bir uzunluğu, «dükkân»da önceki «k»nin inceliğini, «askerî»de bir eki gösteriyor. Ve kuralın kendisi işaretin her uzun ünlüye konmadığını açıkça söylüyor.

Bu kart yazının söyleyişi her zaman taşımadığını ve bunun iki yönde sapmaya yol açtığını gösteriyor: işaretsiz kalan uzunluklar kısalabiliyor, «doğru» söylemeye çalışan biri de kısa bir ünlüyü uzatabiliyor. Emin olunmayan yerde sözlüğün okunuş gösterimine bakmak gerekiyor.

Sahnede ve sette

İşaret neyi gösteriyor?

Bu iki durumda işaret iki farklı şey gösterdi. Ilgın'da bir ünsüzün inceliğini, Tülay Hanım'ın metninde iki sözcüğü ayıran bir uzunluğu. İşareti görmek yetmiyor; orada ne iş gördüğünü bilmek gerekiyor.

Yaygın yanlış«Düzeltme işareti her zaman bir ünlünün uzun okunacağını gösterir.»
Doğrusu

Türk Dil Kurumunun kuralına göre işaret «dükkân», «hikâye», «kâğıt» gibi sözcüklerde ince g, k ve l'den sonra gelen a ve u'yu, «askerî», «resmî» gibi sözcüklerde nispet ekini gösterir. Ilgın'ın «dükkân»daki işareti bir uzunluk sanması, ünlüyü gereksiz yere uzatıp «k»nin inceliğini kaçırmasına yol açtı.

İşaretsiz uzunluklar

Yaygın yanlış«Bir ünlü uzun okunuyorsa üstünde mutlaka düzeltme işareti vardır.»
Doğrusu

Türk Dil Kurumunun kuralı işareti yazılışı aynı sözcükleri ayırmak için koyduğunu söyler ve «katil», «kadir» gibi sözcüklerin ilk ünlüsü uzun okunduğu hâlde işaretsiz yazıldığını belirtir. Altun'un aktardığı sözlük gösterimlerinde de «misafir», «hakaret», «gayet» işaretsiz yazılır ama uzun ünlüyle okunur. Serkan'ın belgeselindeki sözcükler buna örnekti.

Fazla uzatmak

Yaygın yanlış«Alıntı bir sözcükte ünlüyü ne kadar uzatırsan o kadar doğru ve kibar konuşmuş olursun.»
Doğrusu

Altun halk söyleyişinde bazı kısa ünlülerin de uzatıldığını yazar ve örnek olarak «tarikat»ın ilk, «alfabe»nin ikinci, «laik»in «a»sının uzun okunmasını verir. Fazladan uzatma, ölçünlü söyleyişe uymaz. Onur'un sahnesinde bu bir karakter seçimi olabilir; oyuncunun kendi konuşmasında ise kaçınılacak bir sapmadır.

Gri alan

Altun Türkiye Türkçesinde uzun ünlü bulunmadığını, uzunlukların yalnız bazı alıntı sözcüklerde korunduğunu yazar. Bu, ses bilgisi alanında tartışılan bir görüştür; Türkçe kökenli sözcüklerde de uzunluk bulunup bulunmadığı ayrıca tartışılır ve bu derste o tartışmanın kanıtlarını okumadık. Altun'un söyleyiş gözlemleri bir ses ölçümüne değil yazarın gözlemine dayanıyor; köşe yazısı taraması da yazımı ölçüyor, söyleyişi değil. Uzun ünlünün süresi ve konuşma hızıyla nasıl değiştiği de buradaki iki kaynağın konusu değil. Hangi alıntı sözcüklerde uzunluğun korunacağı da zamanla değişiyor; Altun'un örneğindeki «rahat»ta uzunluk çoktan kısalmış. Bu yüzden bu akademide Türk Dil Kurumunun sözlük gösterimini ölçünlü söyleyişin ölçütü sayıyoruz; bir karakterin, bir yörenin ya da bir kuşağın farklı söyleyişini ise yanlış değil, bir seçim olarak ele alıyoruz.

Senin çalışmanda

Yeni bir metin aldığında onu düzeltme işaretine göre ayrıca tara. Önce yazılışı aynı, okunuşu farklı sözcükleri bul: hala ve hâlâ, adet ve âdet, alem ve âlem, hal ve hâl. Metinde işaret yoksa bağlamdan hangisinin kastedildiğini anla ve işareti kendin koy. Sonra işaretli sözcüklere bak ve işaretin orada ne gösterdiğini sor: bir uzunluk mu, «dükkân»daki gibi ince bir «k» mi, yoksa «resmî»deki gibi bir ek mi? Üçüncü olarak işaretsiz ama alıntı olduğunu bildiğin sözcükleri Türk Dil Kurumunun sözlüğünde ara; okunuşta iki nokta varsa ünlünün yanına sen de iki nokta yaz. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında uzunluğu ortaya çıkan sözcüklere, «zaman»dan «zamanı»na geçerken olduğu gibi, ayrıca dikkat et. Emin olmadığın bir alıntı sözcüğü uzatma; fazladan uzatma da bir sapmadır. Karakterin bir kuşağa ya da bir çevreye özgü uzatmaları varsa onları bilerek, ayrı bir katman olarak çalış.

Kendin dene

Aklında kalsın

Düzeltme işareti tek bir iş yapmaz. Türk Dil Kurumunun kuralına göre yazılışı aynı sözcüklerde uzun okunan ünlüyü (hâlâ, âdet), alıntı sözcüklerde ince g, k, l'den sonraki a ve u'yu (dükkân, hikâye) ve nispet ekini (resmî) gösterir. Her uzun ünlü işaretlenmez: «katil», «misafir», «hakaret» işaretsiz yazılır ama uzun ünlüyle okunur. Altun'un incelemesine göre imlada korunmayan uzunluklar söyleyişte kısalabiliyor, bazı kısa ünlüler ise fazladan uzatılabiliyor. Emin olmadığın bir sözcüğün okunuşunu sözlükte ara. Sözlüğün okunuşu ölçünlü söyleyişi gösterir; bir karakterin ya da kuşağın farklı söyleyişi ise bir seçimdir.

Sonraki derse köprü

Bu derste uzunluğun yazıda bir işaretle gösterildiğini, ya da hiç gösterilmediğini gördük. Türkçede bir harf daha var ki kendi başına bir ses olmaktan çok yanındaki ünlüye bir şey yapıyor: «dağ», «değil», «soğuk» sözcüklerindeki yumuşak g. Yumuşak g dersi, M01-D04, onun kendi başına bir ses olarak değil, komşu ünlüyü uzatan ya da birleştiren bir işaret olarak söyleyişini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

«Dükkân» sözcüğündeki düzeltme işareti Türk Dil Kurumunun kuralına göre ne gösterir?

  • A) «a»nın çok uzun okunacağını.
  • B) «k»nin ince okunacağını.
  • C) Bir nispet ekini.
  • D) Sözcüğün Türkçe kökenli olduğunu.

Cevap: B. Kural, Arapça ve Farsçadan giren sözcüklerde ince g ve k'den sonra gelen a ve u'nun üstüne işaret konduğunu söyler. Burada işaret önceki ünsüzün inceliğini gösterir.

Soru 2 · Uygulama

Bir oyuncuya gelen metinde hiç düzeltme işareti yok ve karakter «Hala gelmedi mi?» diyor; sahnede bir hala yok. Ne yapmalı?

  • A) Metni olduğu gibi, kısa ünlülerle okumak.
  • B) Sözcüğü atlamak.
  • C) Bağlamdan «hâlâ»nın kastedildiğini anlayıp işareti metne koymak ve uzun ünlüyle okumak.
  • D) Bütün «a»ları uzatmak.

Cevap: C. Kural yazılışı aynı, okunuşu farklı sözcükleri ayırmak için işareti uzun ünlüye koyar. İşaret metinde yoksa oyuncu onu bağlamdan geri getirebilir.

Soru 3 · Tuzak

Biri «Üstünde düzeltme işareti olmayan bir ünlü hiçbir zaman uzun okunmaz» diyor. Hangisi bu iddiayı çürütür?

  • A) «Dükkân»daki işaret ince k gösterir.
  • B) «Resmî»deki işaret bir ek gösterir.
  • C) Yazım kuralı yalnız Türkçe sözcükler içindir.
  • D) «Katil» ve «misafir» işaretsiz yazılır ama uzun ünlüyle okunur.

Cevap: D. Türk Dil Kurumunun kuralı «katil» ve «kadir»in işaretsiz yazıldığını açıkça belirtir; Altun'un aktardığı sözlük gösteriminde de «misafir» işaretsizdir ama okunuşu «misa:fir»dir.

Soru 4 · Senaryo

Bir oyuncu daha «kibar» görünmek için «alfabe» ve «laik» sözcüklerindeki «a»ları uzatıyor. Bu derse göre hangi yorum en isabetli?

  • A) Bu ölçünlü söyleyişe uymayan bir fazladan uzatmadır; bir karakter seçimi olarak bilerek kullanılabilir, ama oyuncunun kendi konuşmasında sapmadır.
  • B) Bu her zaman doğrudur, çünkü alıntı sözcükler uzun okunur.
  • C) Bu bir yazım hatasıdır.
  • D) Bu bir nispet ekidir.

Cevap: A. Altun bu sözcüklerdeki uzatmayı kısa seslerin uzatılmasına örnek olarak verir. Bir karakterin konuşma biçimi olarak seçilebilir, ama ölçünlü söyleyişin bir parçası değildir.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?