Dil, konuşma, iletişim

Açılış sahnesi

Bursa, pazar sabahı. Selma Aydemir kahvaltı masasında altı yaşındaki Eslem'in anlattığını dinliyor. Eslem dün okulda olanları sırayla, ayrıntısıyla anlatıyor: kimin kime ne dediğini, öğretmenin neden güldüğünü, ertesi gün ne yapacaklarını. Cümleleri uzun, sözcükleri yerinde. Ama sesleri zorlanarak çıkıyor; bazı sözcükleri iki kez tekrarlaması gerekiyor ve masaya yeni oturan komşu kızı ne dediğinin yarısını anlamıyor.

Aynı masada on iki yaşındaki Eyüp, kız kardeşini bir solukta tercüme ediyor. Komşu kızı Selma'ya dönüp yumuşak bir sesle soruyor: «Eslem'in konuşmasında bir sorun mu var?» Selma bir an duraksıyor. Kızının söyleyecek çok şeyi var; sorun bunu söyleyişinde mi, yoksa başka bir yerde mi?

Bu derste ne olacak

Komşu kızının sorusu, gündelik dilde birbirinin yerine kullanılan üç kelimeyi karıştırıyor: dil, konuşma ve iletişim. Bu ders üçünü ayırıyor. Her birinin neyi anlattığını, birinde güçlük yaşayan bir çocuğun ötekilerde neden güçlü olabileceğini ve bu ayrımın neden ebeveynin kime başvuracağını da değiştirdiğini göreceğiz. Dayanaklarımız, Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin uzmanlığıyla hazırlanan halk bilgilendirme sayfaları ve İngiltere'de okula yeni başlayan binlerce çocuğun dilini ölçen bir nüfus çalışması. Örnekler Bursa'dan Muş'a beş evden geliyor; ikisinde evde Türkçeden başka bir dil konuşuluyor.

Kanıt ne diyor

Önce üç kelime.

Bu üç kavram iç içe halkalar gibidir. İletişim en geniş halkadır; dil onun içinde bir araçtır; konuşma ise dili ifade etmenin yollarından biridir. Bir çocuk konuşmadan iletişim kurabilir, konuşmadan dil kullanabilir; akıcı konuşup dilde güçlük de yaşayabilir.

Konuşmayan çocuğun da iletişim kurduğunu gösteren bir çalışma, bu ayrımın neden önemli olduğunu gösteriyor. Iverson ve Goldin-Meadow, tek sözcükten iki sözcüklü cümleye geçen on çocuğu izledi. Çocukların ilk kez jestle anlattığı şeylerin çoğu sonradan sözcük dağarcıklarına girdi; bir kuşu gösterip «uyu» diyen, yani jest ve sözcüğü birleştirip iki öğeli bir düşünce kuran çocuklar, iki sözcüklü cümleleri de ilk kuranlar oldu. Yazarlar jestteki değişimin dildeki değişimden önce geldiğini ve onu öngördüğünü yazıyor. Elimizdeki tek metin çalışmanın özeti ve örneklem küçük; ama bir çocuğun parmağıyla gösterdiğinin, henüz söyleyemediği bir şey olabileceğini anlatıyor.

Akıcı konuşan bir çocuğun dil güçlüğü yaşayabileceğini ise başka bir çalışma ölçtü.

Bu çalışmanın ebeveyn için anlamı şu: bir çocuk konuşkan ve sesleri açık olsa bile anladığı ya da cümle kurduğu düzeyde güçlük yaşayabilir ve bu güçlük çoğu zaman gözden kaçar. Dil gelişim bozukluğunun nasıl adlandırıldığına ve okulda neden fark edilmediğine, geç konuşma ve söyleyiş modülünde döneceğiz.

Eslem'in kahvaltı masasına dönelim. Eslem'in dili güçlü: olayları sıraya koyuyor, uzun cümleler kuruyor, sözcükleri yerinde seçiyor. Zorlandığı yer konuşma: serebral palsi, bazı çocuklarda ağız ve dil kaslarının denetimini etkileyebiliyor. Selma'nın komşu kızına cevabı bu yüzden «evet» de değil, «hayır» da değil: Eslem'in konuşmasında bir güçlük var, dilinde yok. Bu ayrım, Eslem için hangi desteğin aranacağını da belirliyor.

Evde ve okulda

Sözsüz anlatmak

Konuşma ile dil ayrıldığında

Akıcı ama zorlanan

Gri alan

Bu derste tanımlar bir meslek örgütünden geliyor; tanımlar alanlar arasında küçük farklarla kullanılıyor ve aynı güçlüğe farklı ülkelerde farklı adlar veriliyor. Norbury ekibinin çalışması bir İngiliz ilçesinde, yalnız İngilizce konuşulan evlerden gelen çocuklarla yapıldı; çok dilli bir ülkede, evde Arapça ya da Kürtçe konuşulan bir çocuğun dil güçlüğünü ölçmek çok daha zordur, çünkü testlerin çoğu tek bir dil için hazırlanmıştır. Yaygınlık sayıları da dil bozukluğunun nerede çizildiğine bağlı: aynı çalışmada Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasının daha katı ölçütü (ICD-10) kullanıldığında yaygınlık yüzde birin biraz üstüne iniyordu. Jest çalışması on çocukla yapıldı ve tam metnine erişemedik, bu yüzden kanıtı belirsiz kalan yanları da var; jestin dili öngördüğünü söylüyor, ama jesti çoğaltmanın dili hızlandırdığını söylemiyor. Son olarak, konuşma ile dil her çocukta bu kadar temiz ayrılmaz; bazı çocuklarda ikisi birlikte zorlanır ve bunu ayırmak bir uzmanın değerlendirmesini gerektirir.

Senin evinde

Çocuğunun bir gününden yarım saat seç ve üç ayrı sütunla not al. İlkine, çocuğun sözcük kullanmadan anlattıklarını yaz: gösterdiklerini, getirdiklerini, baktıklarını, yüz ifadelerini. İkincisine, söylediğin bir şeyi anlayıp anlamadığını gösteren anları: bir yönergeyi yerine getirmesi, bir soruya uygun cevap vermesi. Üçüncüsüne, kendi söylediklerini ve ne kadar anlaşılır olduklarını. Yarım saatin sonunda hangi sütunun dolu, hangisinin boş kaldığına bak.

Evde Türkçeden başka bir dil konuşuluyorsa, aynı gözlemi çocuğun en rahat konuştuğu dilde de yap. Çocuğun dilini değerlendiren biri, onun yalnız okulun dilindeki hâlini değil, bütün dillerindeki hâlini görmelidir.

Ne zaman uzmana

Çocuk bir yaşına yaklaşırken ismine dönmüyor, bakışını seninle bir nesne arasında paylaşmıyor ya da göstermek için parmağını kullanmıyorsa; iki yaşında anladığı basit yönergeler çok azsa; okul çağında konuşkan olduğu hâlde yönergeleri sık kaçırıyor, hikâyeyi sıraya koyamıyorsa; ya da çocuk önceden kullandığı sözcükleri ve becerileri kaybediyorsa, çocuk doktorundan ve çocuklarla çalışan bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme iste. İşitmenin de kontrol edilmesini iste. Çocuğun konuşması ailesi dışındakiler tarafından anlaşılmıyorsa, söyleyişi bir dil ve konuşma terapisti değerlendirebilir. İki dilli bir çocukta güçlük bütün dillerinde görülüyorsa, bu da bir başvuru nedenidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

İletişim, anlam aktarmanın bütün yollarıdır; dil, düşünceyi paylaşmak için kullanılan sözcükler, işaretler ve kurallardır; konuşma ise sesleri ve sözcükleri ağızla üretmektir. Bir çocuk konuşmadan iletişim kurabilir, konuşması zorlanırken dili güçlü olabilir ve akıcı konuşurken dilde güçlük yaşayabilir. Okula başlayan her otuz çocuktan yaklaşık ikisinde okul ilerlemesini engelleyecek düzeyde dil güçlüğü var ve bu güçlük çoğu zaman gözden kaçıyor. Dil güçlüğü çocuğun bütün dillerinde görünür; yalnız ikinci dilde görülen sessizlik öğrenmenin bir evresi olabilir.

Sonraki derse köprü

İstanbul'da Serpil, Alya'nın doğumuna aylar kala akşamları Bulut'a masal okurken bir şey düşünüyor: karnındaki bebek bu sesi duyuyor mu? Duyuyorsa, doğduğunda annesinin sesini ya da bu masalın ritmini tanıyacak mı? Sonraki ders bebeğin doğmadan önce neyi dinlediğine, annesinin sesini ve dilinin ritmini rahimde duyup duymadığını sınayan deneye bakıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

«Dil» ile «konuşma» arasındaki fark hangisidir?

• A) Dil yalnız yazılı anlatımdır, konuşma ise sözlü anlatımdır ve ikisi birbirinden tamamen bağımsız gelişir.
• B) Dil, düşünceyi paylaşmak için kullanılan sözcükler ve kurallardır; konuşma, sesleri ve sözcükleri ağızla üretmektir.
• C) İkisi aynı şeyi anlatır.
• D) Konuşma anlamayı, dil söyleyişi anlatır.

Cevap: B. Dil, sözcükleri ve onları bir araya getiren kuralları kapsar ve işaretle ya da yazıyla da kullanılabilir; konuşma, dilin ağızla söylenişidir.

Soru 2 · Uygulama

İki yaşındaki bir çocuk birkaç sözcük söylüyor ama istediklerini gösteriyor, eşyaları getiriyor, başını sallıyor. Ebeveyn bunu nasıl okuyabilir?

• A) Çocuk iletişim kurmuyor, çünkü konuşmuyor.
• B) Jestleri engellemek gerekir, yoksa hiç konuşmayacak.
• C) Çocuk sözcük az olsa da iletişim kuruyor; jestleri ve anladıkları da gözlenmeli.
• D) Bu yaşta jest kullanan her çocukta dil bozukluğu vardır ve hemen bir tanı konmalıdır.

Cevap: C. İletişim konuşmadan geniştir; jestler çoğu zaman sözcüklerin habercisidir ve çocuğun anladıkları da dilin bir parçasıdır.

Soru 3 · Tuzak

Norbury ve arkadaşlarının 2016 nüfus çalışmasına göre hangisi doğrudur?

• A) Bilinen bir nedeni olmayan dil bozukluğu, okula başlayan çocukların yaklaşık yüzde 7,6'sında görüldü.
• B) Dil bozukluğu olan çocukların hepsi okula başlamadan önce tanı almış ve terapiye başlamıştı.
• C) Çalışmaya evde birden çok dil konuşan çocuklar da alındı.
• D) Dil bozukluğu yalnız konuşması anlaşılmayan çocuklarda görüldü ve akıcı konuşan hiçbir çocukta rastlanmadı.

Cevap: A. Yaygınlık yüzde 7,58 bulundu; bu çocukların ancak yaklaşık yüzde 40'ı ek destek ya da terapi yönlendirmesi almıştı ve evde İngilizceden başka dil konuşan çocuklar örneklem dışındaydı.

Soru 4 · Senaryo

Evde Arapça konuşulan beş yaşındaki bir çocuk anaokulunda Türkçe neredeyse hiç konuşmuyor; evde ise Arapça uzun hikâyeler anlatıyor. Hangisi en yerinde yorumdur?

• A) Çocukta kesin olarak dil bozukluğu vardır ve evde Arapça konuşmak hemen bırakılmalıdır.
• B) Çocuğun Türkçe konuşmaması işitme kaybını gösterir.
• C) Çocuk hiçbir dilde gelişmiyordur.
• D) Güçlük yalnız ikinci dilde görülüyor; bu çoğu zaman o dili öğrenmenin bir evresidir.

Cevap: D. Dil bozukluğu çocuğun bütün dillerinde görülür; güçlü bir ana dil ve yalnız ikinci dildeki sessizlik çoğu zaman öğrenme sürecini yansıtır.