Doğmadan dinlemek

Açılış sahnesi

İstanbul, gece dokuz. Serpil Taşdelen, dört yaşındaki Bulut'un yatağının kenarına oturmuş, her gece okuduğu masal kitabını açıyor. Bulut yorganın altından en sevdiği sayfayı istiyor: tilkinin köprüden geçtiği yer. Serpil okurken eli kendiliğinden karnına gidiyor. Alya'nın doğmasına daha beş ay var.

Bulut uyuduktan sonra Serpil mutfakta kocasına soruyor: «Sence içerideki bebek bu masalı duyuyor mu?» Gökay telefonundan bir şeyler okuyup kafasını kaldırıyor: «Bir yerde hamile annelerin karnına kulaklık takılıyormuş, bebek müzik dinlesin diye. Biz de alalım mı?» Serpil hemşire; işin bu kadar basit olmadığını seziyor, ama neyin doğru olduğunu da bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Serpil'in sorusunun iki yarısı var: bebek rahimde ne duyar, ve duyduğu şey doğduktan sonra bir şeyi değiştirir mi? Bu ders ikisine de araştırmayla cevap arıyor. Rahme hangi seslerin ulaştığına, bebeğin işitmesinin ne zaman başladığına ve doğduktan birkaç saat sonra rahimde duyduğu dilin izini taşıyıp taşımadığını sınayan iki çalışmaya bakacağız: biri İsveç ve ABD'de yenidoğanların ünlü sesleri nasıl algıladığını, öteki yenidoğan beyninin tanıdık ve yabancı bir dile verdiği tepkiyi ölçtü. Temel Psikoloji Akademisi'nin doğum öncesi gelişim dersi, rahimde dinlenen hikâyeyi ve anne sesini tanımayı gösteren ilk deneyleri anlatıyor; burada o deneylerin ardından gelen soruya, bebeğin dilin kendisinden ne aldığına odaklanacağız.

Kanıt ne diyor

Rahim sessiz bir yer değildir; annenin kalbi, nefesi ve sindirimi sürekli bir uğultu yaratır. Dışarıdan gelen sesler bu uğultunun içinden, karın duvarından ve sıvıdan geçerek ulaşır ve yolda değişir. May ve arkadaşlarının makalesinin girişine göre bebeğin iç kulağına daha çok 300 hertzin altındaki pes sesler ulaşır. Bu pes katman konuşmanın ezgisini, ritminin bir kısmını ve bazı ses bilgilerini taşır; ince ayrıntıları ise büyük ölçüde süzülür.

Annenin sesinin ayrıcalığı da buradan gelir. Aynı makale, bebeğin annesinin konuşmasına kemik iletimiyle de eriştiğini yazıyor; anne konuştuğunda ses hem havadan hem kendi bedeninden geçerek gelir. Moon ve arkadaşları işitmenin gebeliğin son üç ayının başında başladığını, May ve arkadaşları da işitme sisteminin çevresel kısmının 26. haftada olgunlaştığını belirtiyor. Bebek yani yaklaşık son üç ay boyunca, en çok annesinin olmak üzere, çevresinde konuşulan dilin ezgisini dinler.

Bu dinlemenin bir iz bırakıp bırakmadığını görmenin yolu, doğumdan hemen sonra, bebeğin dışarıdaki dili henüz pek duymadan, onu sınamaktır.

Bebeğin ana dilinin seslerini dinleyerek tanıdık bulduğu, yabancı olana daha çok ilgi gösterdiği yorumu, ikinci bir çalışmanın beyin ölçümleriyle uyumlu.

Bu iki çalışmanın arkasında daha eski bir bulgu da var. Kisilevsky ve arkadaşları doğum zamanı gelmiş 60 bebeği rahimde sınadı: annenin ya da yabancı bir kadının okuduğu bir metin karnın üzerinden çalındığında, bebeğin kalp atışı annenin sesinde arttı, yabancının sesinde azaldı ve iki tepki de dört dakika sürdü. Bu çalışmayı yalnız özetinden okuyabildik. Ama üç çalışma aynı yönü gösteriyor: bebek doğduğunda annesinin sesine ve evinin diline yabancı değildir.

Serpil'in mutfak masasındaki soruya şimdi bir cevap verebiliriz. Gebeliğinin bu aşamasında Alya henüz büyük olasılıkla bir şey duymuyor; işitme son üç ayda başlıyor. Son üç ayda ise Serpil'in Bulut'a okuduğu masallar, kocasıyla akşam sohbeti, telefondaki konuşmaları rahme ezgisiyle ulaşacak. Sözcükler değil, dilin müziği.

Evde ve okulda

Ne zaman, ne kadar

Doğduğunda tanıdığı

Evin dili, rahmin dili

Suçluluğun yeri yok

Gri alan

Doğum öncesi dinlemeyle ilgili kanıt dikkat çekici ama ince. Moon ekibinin çalışmasında ana dil etkisi bir ülkede belirgin, öteki ülkede anlamlı değildi; May ekibinin beyin ölçümünde dil farkı sınırda kaldı ve ayrıntılı bakışta düzeltmelerden sonra korunmadı. İki çalışma da küçük örneklemlerle, yalnız birkaç dille yapıldı. Kisilevsky'nin bulgusunu ise yalnız özetinden okuyabildik. Bebeğin rahimde duyduğunu doğumdan sonra «tanıdığını» söylemek bu bulgularla uyumlu, ama bu tanıdıklığın ilerideki dil gelişimini ne kadar etkilediği belirsiz; bu çalışmaların hiçbiri bebekleri aylarca ya da yıllarca izlemedi. Babanın sesinin rahme ne kadar ulaştığı ve bebeğin onu doğumdan sonra tanıyıp tanımadığı da bu kaynaklarda ayrıca ölçülmedi. Son olarak, hem doğum öncesi hem doğum sonrası dinlenen dil çoğu ailede aynıdır; bebeğin tepkisindeki farkın ne kadarının rahimden, ne kadarının doğumdan sonraki ilk saatlerden geldiğini ayırmak zordur, araştırmacılar bunu doğumdan sonra geçen saatleri hesaba katarak denetlemeye çalıştı.

Senin evinde

Hamileysen ya da evde bir hamile varsa, bebek için ayrı bir program kurmana gerek yok. Son üç ayda bebeğe ulaşacak olan, evin olağan konuşması: sofrada, telefonda, büyük çocuğa okunan masalda. Bebekle doğrudan konuşmak istersen, bunu bir görev olarak değil, kendine iyi geldiği için yap; ses yükseltmeye ya da karna bir cihaz dayamaya gerek yok.

Doğumdan sonra, bebeğin seni tanıdığını gösteren küçük işaretlere dikkat et: konuştuğunda ağlamasının yavaşlaması, başını sesine çevirmesi, gözlerini aramaya başlaması. Bu işaretler bebeğin rahimde dinlediği sesi dışarıda bulduğunu gösterebilir. Evde iki dil konuşuluyorsa, her iki dili de rahatça konuşmaya devam et; bebeğin rahimden getirdiği ezgi, evin dili.

Ne zaman uzmana

Doğumdan sonra bebeğe işitme taraması yapıldıysa sonucunu öğren; bebek taramadan geçemediyse kontrol taramasını kaçırma. İlk aylarda bebek ani yüksek seslere irkilmiyorsa, sesine hiç dönmüyorsa ya da ağlarken annesinin sesiyle hiç yatışmıyorsa, bunu bebeği izleyen hekime anlat; gerekirse bebeğin işitmesi bir odyoloji biriminde yeniden değerlendirilir. Gebelikte bebeğin işitmesini etkileyebilecek bir enfeksiyon ya da kullandığın bir ilaç seni kaygılandırıyorsa, bunları gebelik izlemini yapan hekime sor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bebeğin işitmesi gebeliğin son üç ayında başlar ve rahme en çok pes sesler, yani konuşmanın ezgisi ve ritmi ulaşır. Annenin sesi rahme kemiklerden de iletildiği için en çok duyulan sestir. Yenidoğanlar doğumdan saatler sonra ana dillerinin ünlüleri ile yabancı bir dilin ünlülerine farklı tepki veriyor ve beyinleri tanıdık dile farklı yanıt veriyor; ama bu bulgular küçük çalışmalardan geliyor. Bebeğe rahimde ulaşan şey bir program değil, evin gündelik konuşmasıdır. Bebek evin diline, hangi dil olursa olsun, yatkın doğar.

Sonraki derse köprü

Muş'a bağlı köyde Rojda, Dilan'ın sabahları beşiğinde uyandığında kendi kendine «ba-ba-ba» diye sesler çıkardığını fark ediyor. Birkaç ay önce bu sesler yoktu; önce yalnız ağlama, sonra yumuşak, ünlülü sesler gelmişti. Rojda merak ediyor: bu sesler bir sıra izliyor mu, ve «ba-ba-ba» gibi tekrarlanan heceler neden önemli olabilir? Sonraki ders ilk yılın seslerine bakıyor: ağlamadan agulamaya, agulamadan tekrarlı heceye uzanan yolu ve tekrarlı hecenin neden önemli bir işaret sayıldığını.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Rahimdeki bebeğe dışarıdaki konuşmanın en çok hangi yanı ulaşır?

• A) Sözcüklerin bütün ayrıntısı, tıpkı dışarıda duyulduğu gibi ve hiçbir değişikliğe uğramadan.
• B) Hiçbir ses ulaşmaz.
• C) Pes sesler: konuşmanın ezgisi, ritminin bir kısmı ve bazı ses bilgileri.
• D) Yalnız tiz sesler.

Cevap: C. Rahim pes sesleri daha çok geçirir; konuşmanın ince ayrıntısı süzülür, ezgisi ve ritmi ulaşır.

Soru 2 · Uygulama

Gebeliğinin yedinci ayındaki bir anne, bebeğinin dil gelişimini desteklemek için ne yapabilir?

• A) Karnına bir hoparlör takıp her gün saatlerce yüksek sesle yabancı dil kayıtları dinletmek.
• B) Evin olağan konuşmasını sürdürmek; dilerse bebeğe doğrudan konuşmak.
• C) Bebeği hiçbir sese maruz bırakmamak için sessiz bir odada kalmak.
• D) Yalnız bir dil seçip evdeki öteki dili tamamen bırakmak ve ailenin de bu kurala uymasını istemek.

Cevap: B. Bebeğe en çok annenin sesi ve evin gündelik konuşması ulaşır; bu dersin kaynakları bir cihazın ya da özel programın katkısını sınamadı.

Soru 3 · Tuzak

Moon ve arkadaşlarının 2013 çalışmasına göre hangisi doğrudur?

• A) Yenidoğanlar yabancı dilin ünlüleri için ana dillerininkinden daha çok emdi.
• B) Yenidoğanlar iki dilin ünlülerine tamamen aynı tepkiyi verdi ve ülkeler arasında hiçbir fark görülmedi.
• C) Çalışma bebekleri beş yaşına kadar izledi.
• D) Bebekler sözcükleri anlayabiliyordu.

Cevap: A. Bebekler yabancı ünlüler için daha çok emdi; fark İsveç'te belirgin, ABD'de anlamlı değildi ve bebekler doğumdan saatler sonra bir kez sınandı.

Soru 4 · Senaryo

Evde Kürtçe konuşulan bir anneye bir akrabası «Bebek rahimde Kürtçe duyarsa okulda geri kalır» diyor. Ona en doğru bilgi hangisi?

• A) Akraba haklıdır, evde Türkçeye geçilmelidir.
• B) Bebek rahimde hiçbir dil duymaz, bu yüzden fark etmez ve gebelikte hangi dilin konuşulduğu hiçbir şekilde önemli değildir.
• C) Kürtçe konuşmak işitmeyi bozar.
• D) Bebek rahimde duyduğu dile yatkın doğar; bu bir başlangıçtır, bir engel değil.

Cevap: D. Araştırmalar bebeğin evin diline yatkın doğduğunu gösteriyor; hangi dilin olduğuna göre bir eksiklik göstermiyor ve ikinci dil doğumdan sonra öğrenilir.