Ergenliğin evreleri

Açılış sahnesi

İzmir, veli toplantısı çıkışı. Tuğçe Kılıç okulun bahçesinde dördüncü sınıfların teneffüse çıkışını izliyor. On yaşındaki Elanur ve sınıf arkadaşları aynı yaşta, aynı sınıfta, aynı önlüğü giyiyor. Ama yan yana durduklarında bir an hiç aynı yaşta görünmüyorlar: bir kız Elanur'dan bir baş uzun, önlüğünün altında göğsü belirgin; bir başkası hâlâ küçük bir çocuk bedeninde, kollarını sallayarak koşuyor.

Akşam Tuğçe, Elanur'un banyodan sonra göğsünde küçük bir sertlik olduğunu, dokununca biraz acıdığını söylediğini hatırlıyor. Kocası Tayfun «Daha on yaşında, erken değil mi?» diyor. O akşam telefonda konuştuğu kendi annesi aklındaki ölçüyü söylüyor: «Bizim zamanımızda kızlar on beşinden önce kadın olmazdı.» Tuğçe kimin haklı olduğunu bilmiyor; elinde bir ölçü yok.

Bu derste ne olacak

Tuğçe'nin aradığı ölçü, ergenliğin hangi sırayla ilerlediğini ve aynı yaştaki çocukların neden çok farklı yerlerde olabildiğini gösteren bir sistem. Bu ders o sistemi, bugün hâlâ dünya çapında kullanılan evre ölçeğini, onu ortaya koyan iki çalışmadan anlatıyor: İngiltere'de 1950'ler ve 60'larda yüzlerce kız ve erkek çocuğu ergenlik boyunca izleyen Marshall ile Tanner'ın araştırmaları. Evrelerin neye baktığını, ortalama yaşları, aynı yaşta ne kadar fark olabileceğini ve olayların sırasının neden yaştan daha çok şey söylediğini göreceğiz. Ergenliğin bugün eskiye göre daha erken başlayıp başlamadığı ve hangi işaretin hekim gerektirdiği bu modülün sonraki derslerinde.

Kanıt ne diyor

Ergenlik tek bir olay değil, birkaç yıla yayılan bir dizi değişimdir: memelerin ya da cinsel organların gelişmesi, tüylenme, hızlı bir boy atağı ve kızlarda ilk adet. Bu değişimleri karşılaştırılabilir kılmak için evre ölçekleri kullanılır.

Marshall ile Tanner'ın kızlar üzerine 1969 makalesi meme evrelerini şöyle tarif ediyor: birinci evre ergenlik öncesi; ikinci evre tomurcuk; üçüncü evrede meme ve meme başı çevresi biraz daha büyür; dördüncü evrede meme başı ve çevresi memenin üstünde ikinci bir kabarıklık oluşturur; beşinci evre olgun görünümdür. Tüylenme için de benzer beş evre tanımlanıyor.

Aynı ekip bir yıl sonra erkekler için de aynı işi yaptı.

Bu iki makale ebeveyn için üç şey söylüyor. Birincisi, aynı yaştaki iki çocuk yıllarca farklı evrede olabilir ve ikisi de sağlıklıdır. İkincisi, evreler belli bir sırayla gelir ama bu sıra her çocukta aynı değildir; tüylenme memeden önce gelebilir, boy atağı ergenliğin başında ya da sonunda olabilir. Üçüncüsü, yazarlara göre bir çocuğun ergenliğinin olağan olup olmadığını en iyi gösteren şey yaşı değil, değişimlerin birbiriyle uyumudur: gelişmesi geç başlamış ama hızla büyüyen ve evreleri sırasıyla ilerleyen bir ergen, olağan ama geç bir ergenlik yaşıyor olabilir.

Tuğçe'nin sorusuna dönelim. On yaşındaki Elanur'un göğsündeki küçük, hassas sertlik büyük olasılıkla meme tomurcuğu; bu, kızların yüzde 95'inde 8,5 ile 13 yaş arasında görülen ilk işaretin tam ortasında. Tuğçe'nin annesinin hatırladığı «on beş yaş» ise başka bir şey: belki ilk adet, belki başka bir kuşağın ve başka bir hayatın ortalaması.

Evde ve okulda

Aynı sınıf, farklı bedenler

Erkekte geç gelen boy

Sıra yaştan çok şey söyler

Gri alan

Bu ölçek altmış yıldır kullanılıyor, ama dayandığı veriler bugünün ölçütleriyle ciddi sınırlılıklar taşıyor. Kızlar ve erkekler yalnız beyaz İngiliz çocuklardı ve çoğu, bir çocuk yurdunda büyüyen alt gelir grubundan ailelerden geliyordu; çocukların çıplak fotoğraflanarak izlenmesi bugün çok farklı bir etik denetimden geçerdi. Ortalama yaşlar 1960'ların İngiltere'sine ait; bugün ergenliğin özellikle kızlarda daha erken başladığına dair kanıt var ve bu modülün sonraki dersi bunu ayrıntısıyla ele alıyor. Yazarlar da meme gelişimini değerlendirirken yerel ilk adet yaşına göre düzeltme yapılmasını öneriyor; yani ortalamalar bir ülkeden ötekine, bir kuşaktan ötekine kayabilir. Evreleme de kesin değildir: fotoğraftan ya da gözle yapılan bir sınıflama, iki evre arasında kalan bir çocuğu farklı kişilerin farklı evreye koymasına yol açabilir ve kilolu çocuklarda meme gelişimini yağ dokusundan ayırmak zordur. Son olarak, erkekler çalışmasının ayrıntılarını tam metinden okuyamadık; boy atağı sayıları yalnız 41 erkeğe dayanıyor.

Senin evinde

Çocuğunun ergenlik yaşına geldiğini düşünüyorsan, iki şeye bak: bir değişim başladı mı, ve başladıysa hangi sırayla ilerliyor? Çocuğun bedenini incelemek ya da evrelemek senin işin değil; o hekimin işi. Senin işin, çocuğun anlattıklarını ve senin doğal olarak gördüklerini, örneğin bir yılda ne kadar uzadığını, kıyafet bedeninin ne zaman değiştiğini, sesinin ya da teninin değiştiğini fark etmek. Bir defterde yılda bir kez boyunu ölçüp yazmak, büyüme hızının ne zaman arttığını görmenin en basit yoludur.

Çocuğunu arkadaşlarıyla, kardeşiyle ya da kendi gençliğinle karşılaştırma isteğine karşı dikkatli ol. Aynı yaştaki iki çocuk arasındaki dört beş yıllık fark olağan bir dağılımın içindedir. Çocuğuna da bunu söyle: arkadaşının erken ya da geç değişmesi, onun bedeninin yanlış bir şey yaptığı anlamına gelmiyor.

Ne zaman uzmana

Kızında ergenlik işaretleri bu çalışmadaki olağan aralığın başından, yani 8,5 yaştan önce, oğlunda 9,5 yaştan önce başlıyorsa; kızında 13, oğlunda 13,5–14 yaşına geldiği hâlde hiçbir değişim görmüyorsan; değişimler başladıktan sonra yıllarca ilerlemiyorsa ya da büyüme ergenlik başlamadan önce duruyor gibiyse, bir yıllık boy kaydınla çocuk doktoruna başvur; gerekirse çocuk endokrinolojisi bölümüne yönlendirilirsin. Kesin yaş sınırları ve hangi işaretin hekim gerektirdiği, bu modülün erken ve geç ergenlik dersinde kılavuzdan veriliyor. Çocuğun bedeni hakkında taşıdığı bir kaygı onu okula gitmekten, yemekten ya da arkadaşlarından alıkoyuyorsa, okul rehberlik servisiyle ya da ergenlerle çalışan bir psikolog veya psikiyatristle görüşmek yerinde olur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ergenlik birkaç yıla yayılan değişimlerdir ve evre ölçeği bu değişimleri birden beşe kadar sıralar. Marshall ile Tanner'ın verilerinde ilk işaret kızlarda 8,5 ile 13, erkeklerde 9,5 ile 13,5 yaş arasında geldi; ilk adet meme gelişiminden ortalama iki üç yıl sonra, boy atağının zirvesinden sonra geliyordu; erkeklerde boy atağı kızlardan yaklaşık iki yıl sonra. Aynı yaştaki iki çocuk yıllarca farklı evrede olabilir. Bir ergenliğin olağan olup olmadığını yaştan çok, değişimlerin sırası ve birbiriyle uyumu gösterir. Bu ortalamalar 1960'ların İngiltere'sinden; bugün farklı olabilir.

Sonraki derse köprü

Annesinin «bizim zamanımızda» cümlesi Tuğçe'nin aklından çıkmıyor. Marshall ile Tanner'ın kızlarında meme tomurcuğu ortalama 11 yaşın biraz üstünde geliyordu; Elanur ise on yaşında. Annesi haklı olabilir mi: ergenlik on yıllar içinde öne mi kayıyor, ve kayıyorsa neden? Sonraki ders kızlarda meme gelişiminin başlama yaşının on yıllar içinde nasıl değiştiğini meta-analizden aktarıyor ve bu değişimin nedenleri hakkında neyin bilinip neyin bilinmediğini anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kızlarda ergenliğin ilk görünür işareti çoğunlukla hangisidir?

• A) İlk adet; ergenlik bu kanamayla başlar ve öteki bütün değişimler ondan sonra gelir.
• B) Boy atağının sona ermesi.
• C) Meme tomurcuğu, yani meme gelişiminin ikinci evresi.
• D) Sesin kalınlaşması.

Cevap: C. Çoğu kızda ilk işaret meme tomurcuğudur; ilk adet ortalama iki üç yıl sonra, ilerlemiş bir evrede gelir.

Soru 2 · Uygulama

On yaşındaki bir kızın göğsünde hassas, küçük bir sertlik başlamış; annesi bunun erken olduğundan endişe ediyor. En yerinde ilk adım hangisidir?

• A) Kızın bu değişimi kimseye söylememesini istemek ve konuyu kapatmak.
• B) Bunun büyük olasılıkla olağan aralıktaki bir meme tomurcuğu olduğunu bilip kızıyla sakince konuşmak ve sorularına açık olmak.
• C) Kızın arkadaşlarıyla karşılaştırıp kimde daha erken başladığını bulmak, sonra sınıfta hangi kızların hangi evrede olduğunu öğretmenden öğrenmeye çalışmak.
• D) Hemen ilaç tedavisi başlatmak.

Cevap: B. Kızların yüzde 95'inde ilk işaret 8,5 ile 13 yaş arasında geldi; on yaş bu aralığın ortasındadır.

Soru 3 · Tuzak

Marshall ve Tanner'ın erkekler üzerine 1970 çalışmasına göre hangisi doğrudur?

• A) Bazı erkekler bütün süreci, başkalarının bir evreden ötekine geçtiği sürede tamamlıyordu.
• B) Bütün erkekler ergenliğe tam olarak 12 yaşında başladı, sürecin uzunluğu her erkekte aynıydı ve kızlarla erkekler arasında hiçbir zaman farkı bulunmadı.
• C) Erkeklerde boy atağı kızlardan önce geldi.
• D) Ses kalınlaşan erkeklerin boyu artık uzamadı.

Cevap: A. Başlangıçtan yetişkin görünüme süre 1,8 ile 4,7 yıl arasında değişiyordu; boy atağı kızlardan yaklaşık iki yıl sonra geldi ve erkeklerin beşte birinden fazlasında cinsel gelişim tamamlandıktan sonra oldu.

Soru 4 · Senaryo

On üç yaşındaki bir oğlan sınıfın en kısası ve henüz bir değişim görünmüyor. Annesi «Ne zaman uzayacak?» diye soruyor. En yerinde yorum hangisidir?

• A) Çocuğun boyu kesinlikle kısa kalacak, bir şey yapılamaz.
• B) Kısa boy tamamen anne babanın boyuna bağlıdır, bu yüzden gelişimin başlayıp başlamadığına bakmanın da hekime gitmenin de hiçbir anlamı yoktur.
• C) Erkekler kızlardan önce uzar, bu çocukta bir sorun vardır.
• D) Asıl soru gelişimin başlayıp başlamadığıdır; erkeklerde boy atağı genellikle gelişimin ileri evrelerinde gelir ve çocuk doktoru bunu değerlendirebilir.

Cevap: D. Erkeklerde boy atağı ortalama 14 yaşta ve çoğu zaman cinsel gelişimin ileri evrelerinde gelir; bakılacak şey gelişimin başlayıp başlamadığı ve sırasıdır.