Ergenlik öne mi kayıyor

Açılış sahnesi

İzmir, bir pazar sabahı. Elanur'un sınıfının veli grubuna gece yarısı bir haber bağlantısı düşmüş: «Kızlar artık sekiz yaşında ergenliğe giriyor.» Altında on beş mesaj birikmiş. Bir veli suçu plastik su şişelerine atıyor, bir başkası marketteki tavukların hormonlu olduğunu yazıyor, üçüncüsü «bizim zamanımızda böyle şey yoktu» diye bitiriyor. Biri de kızına plastik şişeyle su vermeyi bıraktığını, herkese de bırakmasını önerdiğini ekliyor.

Tuğçe Kılıç telefonu masaya bırakıp kahvaltıyı hazırlamaya devam ediyor, ama aklı mesajlarda. Geçen hafta Elanur'un meme tomurcuğunun olağan aralıkta olduğunu öğrenmişti. Şimdi aynı aralığın kendisinin değişip değişmediğini merak ediyor. Bir de, değişiyorsa, sebebin gerçekten bir su şişesi ya da bir tavuk olup olamayacağını.

Bu derste ne olacak

Gruptaki mesajlar üç ayrı iddiayı birbirine karıştırıyor: kızlarda ergenliğin eskisinden erken başladığı, bunun belli bir sebebi olduğu ve o sebebin bilindiği. Bu ders bu iddiaları birbirinden ayırıyor. Önce beş kıtadan otuz araştırmanın verisini ortak bir modelde birleştiren meta-analize, sonra İstanbul'da yapılmış iki çalışmaya bakacağız. Meme gelişiminin başlama yaşının ne kadar değiştiğini, her ülkede aynı biçimde değişip değişmediğini, ilk adetin aynı yolu izleyip izlemediğini ve olası nedenlerde kanıtın nerede bitip tahminin nerede başladığını göreceğiz. Hekime gitmeyi gerektiren yaşlar ve işaretler modülün beşinci dersine kaldı.

Kanıt ne diyor

Bir toplumda bir özelliğin kuşaklar boyunca değişmesine bilimde özel bir ad verilir.

Ergenliğin başlangıcını ölçmek için araştırmacıların çoğu meme tomurcuğunun, yani meme gelişiminin ikinci evresinin ilk görüldüğü yaşa bakıyor. İlk adet daha kolay hatırlanır, ama ergenliğin geç bir olayıdır ve çoğu zaman yetişkin kadınlara yıllar sonra sorularak kaydedilir; bu da hatırlama hatası katar.

Her on yılda üç ay az görünüyor. Ama aynı hız 36 yıl sürdüğünde, kendi kaba hesabımızla, yaklaşık on aylık bir fark eder; yani 1977'deki ölçümlerle 2013'teki ölçümler arasında ortalama bir yıla yakın bir kayma.

Bu genel tablonun her ülkede aynı göründüğünü varsaymak kolay. Türkiye'den iki çalışma ise iki farklı resim veriyor.

Aynı ekip 4–8 yaş arasındaki kızlarda erken meme gelişimini de inceledi.

Peki neden? Meta-analizin yazarları iki olası açıklamayı tartışıyor. Birincisi dünya çapındaki kilo artışı: yüksek vücut kitle indeksi daha erken meme gelişimiyle ilişkili ve yazarlar küresel obezite artışının gözlenen değişimi «kısmen açıklayabileceğini» yazıyor. İkincisi, hormon sistemine etki eden kimyasallara artan maruziyet: bir çalışmada ergenlik çevresinde ölçülen ve kozmetiklerde koruyucu olarak kullanılan metilparaben düzeyi daha erken meme gelişimiyle ilişkili bulunmuş, eski bir tarım ilacı olan DDT ve yıkım ürünü de daha erken ergenlikle ilişkilendirilmiş. Yazarlar burada «olası bir etken» diyor ve bu alanın özellikle yeni çalışmalar beklediğini vurguluyor; bir insanın bir arada onlarca maddeyle karşılaşmasının tek bir maddenin etkisini ayırmayı güçleştirdiğini de ekliyor. Hiçbir yerde bu iki açıklamanın kanıtlandığını söylemiyorlar.

Tuğçe'nin sorusuna dönersek: kızlarda ergenliğin başlangıcı dünya genelinde erkene kaymış görünüyor, ama bu kayma her yerde aynı hızda değil ve bir ülkede, hatta bir şehirde bile hangi çocuklara bakıldığına göre farklı görünüyor. Elanur'un on yaşı, 2009'daki İstanbul kızlarının ortanca yaşından biraz sonra. Gruptaki «sekiz yaş» ise bir ortalama değil, olağan dağılımın erken ucu.

Evde ve okulda

Gruptaki iddialar

Kuşaklar ve ortalamalar

Kilo ve sofra

Gri alan

Bu derste bir eğilimin kendisi ile o eğilimin nedeni ayrı kanıt düzeylerinde duruyor. Eğilimin arkasında otuz araştırmanın ortak hesabı duruyor, ama o bile çalışmaların çoğunda kilonun ölçülmediğini, küçük örneklemleri ve yayımlanmamış sonuçların aranmadığını kendi sınırı olarak yazıyor. Nedenler için elimizdeki kanıt çok daha zayıf: kilo ile ilişki birçok çalışmada görülüyor ama kesitsel çalışmalar bir ilişkinin yönünü göstermez, kimyasallar konusundaki bulgular ise yazarların deyişiyle hâlâ araştırma bekliyor. Türkiye'deki iki çalışmanın birbirine ters görünmesi de bir çelişkiden çok yöntem farkı olabilir: biri yalnız üst gelir grubundan kızları yıllarca izleyip ortalama hesapladı, öteki rastgele seçilmiş okullardaki binlerce kızı bir kez muayene edip ortanca hesapladı. Aynı soruyu farklı çocuklarla ve farklı istatistiklerle sorduğunda farklı yanıt almak şaşırtıcı değil. Hangisinin bugünkü Türkiye'yi daha iyi yansıttığı açık değil; ülke çapında, güncel ve aynı yöntemle tekrarlanan bir ölçüm olmadan bu belirsiz kalacak.

Senin evinde

Bir haber «kızlar artık şu yaşta ergenliğe giriyor» dediğinde üç soru sor: bu bir ortalama mı yoksa dağılımın ucu mu; hangi ülkede, hangi çocuklarla ölçülmüş; ve bir neden ileri sürülüyorsa, o neden ölçülmüş mü yoksa tahmin mi? Bu üç soru, veli grubundaki çoğu mesajı ayıklamaya yeter.

Kendi gençliğini ya da annenin anlattıklarını ölçü almak da aynı tuzağa düşer. Senin ilk adet yaşın ile kızınınki arasındaki fark, bir kuşaklar arası değişimin değil, iki kişi arasındaki olağan farkın sonucu olabilir. Çocuğun için önemli olan, haberdeki ortalama değil, kendi bedeninin kendi sırasıyla ilerleyip ilerlemediği.

Bir neden hakkında okuduğun şey evde bir değişikliğe yol açacaksa, örneğin bir yiyeceği sofradan kaldırmak ya da çocuğun yediği miktarı kısmak gibi, önce bunun çocuğun büyümesine bir bedeli olup olmadığını düşün. Bu derste sözü geçen çalışmaların hiçbiri tek bir yiyeceği kaldırmanın ergenliği geciktirdiğini göstermiyor. Çocuğunun kilosu hakkında bir kaygın varsa, bunu ergenlik haberinden bağımsız olarak, çocuğunun büyüme eğrisini bilen hekimle konuşmak daha sağlam bir yol.

Ne zaman uzmana

Kızında ya da oğlunda ergenlik değişimleri bir önceki derste gördüğümüz olağan aralığın başından önce başlamış görünüyorsa; değişimler birkaç ay içinde hızla ilerliyorsa; ya da çocuğun boyu yaşıtlarına göre birden hızlanıyorsa, çocuğunu izleyen hekime boy kayıtlarınla birlikte götür. Kesin yaş sınırlarını ve hangi bulgunun ileri inceleme istediğini modülün beşinci dersi kılavuzdan veriyor. Çocuğun kendi bedeni hakkında okuduğu ya da duyduğu haberler yüzünden kaygılandığını, yemekten kaçındığını ya da arkadaşlarından uzaklaştığını görürsen, okulun rehberlik servisiyle konuşmak iyi bir ilk adım.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kızlarda meme gelişiminin başlama yaşı, otuz araştırmanın ortak hesabına göre 1977'den 2013'e her on yılda yaklaşık üç ay öne kaydı. Bu kayma bölgeden bölgeye değişiyor ve Türkiye'den iki çalışma iki farklı resim veriyor: üst gelir grubundan kızlarda otuz yılda kayma yok, 2009'daki geniş örneklemde meme evreleri erken ama ilk adet aynı. Kilo artışı ve hormon sistemine etki eden kimyasallar olası açıklamalar; ikisi de kanıtlanmış bir neden değil. Tavuk, süt, yumurta ve balık tüketimi İstanbul'daki çalışmalarda ilişkili bulunmadı.

Sonraki derse köprü

Rojda'nın aklında Berivan'ın ilk adetinden sonraki aylar kalmış: adetler bir ay gelmiş, üç ay gelmemiş, sonra iki kez üst üste gelmiş. O zaman bunun olağan olup olmadığını kimseye soramamıştı. Kızlarda ergenlik ilk adetle bitmez; ilk yıllarda düzensizliğin ne kadarı beklenir ve hangi adet sorunu hekim gerektirir? Sonraki ders bunu bir kılavuzdan anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Meme gelişiminin başlama yaşındaki kuşaklar arası değişimi ölçmek için araştırmacılar neden çoğunlukla ilk adet yaşı yerine meme tomurcuğuna bakıyor?

• A) Çünkü ilk adet bütün kızlarda tam olarak aynı yaşta gelir, bu yüzden kuşaklar arasında bir değişim hakkında hiçbir şey söylemez ve ölçmeye değmez.
• B) Çünkü meme tomurcuğu erken gelir ve muayeneyle ölçülür; ilk adet geç gelir ve çoğu zaman yıllar sonra hatırlanarak kaydedilir.
• C) Çünkü ilk adeti kaydetmek yasaktır.
• D) Çünkü meme gelişimi kilodan etkilenmez.

Cevap: B. İlk adet ergenliğin geç bir olayıdır ve çoğu zaman yetişkin kadınlara sorularak kaydedilir; bu da hatırlama hatası katar. Meme gelişimi kilodan etkilenebilir; D yanlış.

Soru 2 · Uygulama

Veli grubunda «kızlar artık sekiz yaşında ergenliğe giriyor» diye bir haber paylaşıldı. Bu haberi değerlendirirken en yararlı ilk soru hangisidir?

• A) Haberi kaç kişinin paylaştığı.
• B) Haberin hangi saatte gönderildiği, gruptaki kaç velinin ona kalp bıraktığı ve başka hangi gruplarda daha önce paylaşıldığı.
• C) Haberin başlığının ne kadar dikkat çekici olduğu.
• D) Sekiz yaşın bir ortalama mı yoksa dağılımın erken ucu mu olduğu ve hangi çocuklarla ölçüldüğü.

Cevap: D. Meta-analizde başlama yaşının ortancası bölgeye göre 8,8 ile 13,2 arasında değişiyordu; sekiz yaş çoğu yerde ortalama değil, erken uçtur.

Soru 3 · Tuzak

Meta-analizin yazarları kilo artışı ve hormon sistemine etki eden kimyasallar hakkında ne söylüyor?

• A) İkisi de olası açıklamalar; kilo değişimi kısmen açıklayabilir, kimyasallar konusu henüz yanıtsız.
• B) Kimyasalların ergenliği erkene çektiğini kanıtladılar ve plastik şişelerin bütünüyle yasaklanması gerektiğini söylediler.
• C) Kilonun ergenlik yaşıyla hiçbir ilişkisi yok.
• D) Kayma yalnız Afrika'da görülüyor.

Cevap: A. Yazarlar küresel obezite artışının değişimi kısmen açıklayabileceğini yazıyor ve kimyasalları «olası bir etken» olarak anlatıp bu konuda özellikle araştırma istiyor.

Soru 4 · Senaryo

Bir anne, kendisi ilk adetini on dört yaşında, kızı ise on iki yaşında gördüğü için ergenliğin «bozulduğunu» düşünüyor. Bu düşünce için en isabetli değerlendirme hangisi?

• A) Kızın ergenliği kesinlikle erkendir ve tedavi gerekir.
• B) Bu fark, ergenliği erkene çektiği bilimsel olarak kesin biçimde kanıtlanmış olan plastik kullanımından kaynaklanıyor ve kızın plastikle hiç temas etmemesi gerekirdi; annenin kuşağında plastik az olduğu için o geç ergenleşti.
• C) Bir anne ile kızı arasındaki iki yıl, aynı kuşaktaki iki kız arasında da görülen olağan bir fark olabilir; kuşaklar arası değişim tek kişiler arasındaki farkı değil, toplulukların ortalamasını anlatır.
• D) Annenin hatırladığı yaş yanlıştır.

Cevap: C. Kuşaklar arası değişim topluluklar arasındaki ortalama farktır; tek bir anne ile kızı arasındaki fark ondan bir şey söylemez. İstanbul'daki 2009 verisinde ilk adet yaşı dört on yılda aşağı yukarı aynıydı.