Evrensel tasarımın yedi ilkesi

Açılış sahnesi

Emre okul girişinin ilk çizimini getiriyor: üç basamak yerinde duruyor, yanına uzun bir rampa eklenmiş, rampa binanın köşesini dolaşıp arka kapıya varıyor. «Tamam,» diyor, «sorun çözüldü.» Ahu çizime parmağıyla dokunuyor. «Ben bu okula arkadan mı gireceğim?» Selim itiraz ediyor: «Ama girebiliyorsun.» Nazife Öğretmen pencereden bakıp başka bir şey soruyor: sabah zil çaldığında iki yüz çocuk aynı anda basamaklardan iniyor, yağmurda basamaklar kayıyor, geçen yıl bir çocuk düştü. Yeni gelen bir anne Türkçe okumakta zorlanıyor ve kapıdaki yazıları anlayamıyor. Bir öğretmen kolunda alçıyla ağır çantasını taşıyor. Ilgın kalemi Emre'den alıyor, çizimi bozmuyor, kenarına yedi satır açıyor. «Bu çizim Ahu için bir kapı açtı,» diyor. «Şimdi bu girişi yedi soruyla sınayalım.»

Bu derste ne olacak

İlk iki ders tasarımcının görevini ve kullanıcı sayısını konuştu. Bu ders somut bir araç veriyor: 1997'de bir grup araştırmacının yazdığı yedi ilke. Ölçü vermiyor, soru veriyor. Önce ilkeleri özgün metninden okuyacağız. Sonra her ilkeyi aynı okulun girişinde tek tek deneyeceğiz. Rampayı arka kapıya götüren çizimin hangi ilkede takıldığını göreceğiz. Son olarak ilkelerin nerede çatıştığını ve «herkes için» cümlesinin neden dikkatle kurulması gerektiğini konuşacağız. Rampanın eğimi gibi ölçüler sonraki modüllerin işi.

Kural ne diyor

Bu ilkeler yasa değil, bir meslek belgesi. Metni Center for Universal Design'ın 1997 tarihli 2.0 sürümünden, doğrudan okuduk. Çevirileri biz yaptık; Türkçede farklı karşılıklar da kullanılıyor. Türkiye'deki uygulamaya dair kaynak olarak üniversite yapılarını tarayan bir literatür analizi bulduk; okul girişi üzerine bir değerlendirme bulamadık. Okul, kişiler ve çizim kurgu.

Emre'nin çizimi ilk ilkede duruyor. Metin «identical whenever possible; equivalent when not» diyor: mümkünse aynı yol, değilse eşdeğeri. Arkadan dolaşan rampa Ahu'yu içeri alıyor, ama arkadaşlarından ayırıyor. Öteki çocuklar sabah ana kapıda buluşurken bir çocuk binanın arkasından girecek. Rampa teknik olarak çalışıyor olabilir; ilke «damgalamaktan kaçın» diyorsa bu bir sorudur.

Girişte yedi soru şöyle çalışıyor. Eşit kullanım: herkes aynı kapıdan girebilir mi? Esneklik: acele eden ile yavaş yürüyen aynı yerde birbirini ezmeden geçebilir mi? Basit kullanım: ilk gelen veli nereye gideceğini sormadan bulabilir mi? Algılanabilir bilgi: okuyamayan anne, görmeyen dede ve duymayan çocuk zilin ve kapının ne olduğunu anlayabilir mi? Hataya tolerans: yağmurda kayan bir çocuğun düşeceği yer neresi, bir basamağı kaçırmak ne kadar pahalı? Düşük çaba: kapı ağır mı, kolu alçılı öğretmen onu açabilir mi? Boyut ve alan: sandalyeyle, bebek arabasıyla ya da birine yaslanarak kapı önünde dönülebilir mi? Bu soruların hiçbiri «tekerlekli sandalye için» diye başlamıyor, ama tekerlekli sandalye kullananı da kapsıyor.

Okul için bir araştırma bulamadık ve bunu yazmak önemli. Bulut'un bulgusu Kestane Köyü'ne genellenemez; ama bir uyarı olarak okunabilir: eksikleri bulmak ucuz, gidermek pahalı ve bu yüzden çoğu zaman çizim aşamasında çözmek gerekir. Bir eksik binada değil, çizimde giderildiğinde bedeli başkadır. Ilgın'ın kenara açtığı yedi satır bu yüzden inşaat bitince değil, Emre'nin ilk çiziminde geliyor.

Bu kart Selim'in sevinci için bir fren. «Yedi ilkeyi uyguladık, herkes için oldu» cümlesi yanlış olur. Örneğin girişteki parlak lamba bir kişiye yardım eder, başka birini zorlar. Yapılabilecek olan, çatışmayı görmek ve kararın kimi zorladığını yazmak: seçim gerektiren yerde ışık ayarlı olabilir, ya da ikinci bir yol bulunabilir. İlkeler kararın yerine geçmiyor, kararı görünür kılıyor.

Sahada

Emre rampayı arka kapıdan alıp ön kapıya taşımaya çalışıyor; eğim ve yer yetmiyor, plan kalemle üç kez bozuluyor. Selim kapı kolunu ve zil düğmesinin yüksekliğini soruyor. Nazife Öğretmen sabah çıkışını bir gün boyunca izleyip nerede sıkışma olduğunu yazıyor. Ahu girişin önünde kendi dönüş alanını gösteriyor. Ilgın yedi satırın her birine bir kişi adı yazmaktan kaçınıyor: bir satırın sahibi yok, her satırı birden çok kişi kullanıyor.

Gri alan

Yedi ilke güçlü bir araç, ama sınırları var. Birincisi: ilkeler ölçü vermez; «yeterli alan» ne kadardır sorusu standarda ve kullanıcıya gider. İkincisi: ilkelerin bir okulda kullanıcı deneyimini ne ölçüde iyileştirdiğini ölçen bir araştırma okumadık. Bulduğumuz tarama üniversite yapılarının eksik olduğunu yazıyor, ilkelerin etkisini ölçmüyor. Üçüncüsü: «evrensel» kelimesi tartışmalı. Engellilik çalışmalarında evrensel söylemin belirli bedenleri geride bırakabileceği de tartışılıyor; bunun ayrıntısı M01-D04 ve M01-D05'in konusu. Dördüncüsü: ilkeler bir uyum belgesi değildir ve kanunun aradığı asgariyi karşıladığını göstermez. Beşincisi: mevcut bir binada yer ve bütçe gerçek kısıtlardır; arka kapı her zaman kötü niyet değildir. Bazen geçici bir çözüm olabilir, ama geçici olduğunu ve neyi eksik bıraktığını yazmak gerekir.

Senin işinde

Bir giriş, bir tuvalet ya da bir koridor çizerken yedi satırı kenara yaz. Her satıra bir soru, her soruya somut bir durum koy: yağmur, kalabalık, zil, ağır çanta. «Tekerlekli sandalye için» diye başlayan bir not yazıyorsan onu önce «kim, ne zaman» sorusuna çevir. Ayrı bir kapı önermek zorunda kalırsan neden gerektiğini ve neyin eksik kaldığını yaz; sonradan düzeltmek için bir not bırak. İlkeleri bir puan tablosuna çevirme; yüzde alıp rahatlamak kolay. Bir kararın kimi zorladığını yazmaktan kaçınma. Kullanıcıya sormadan bir satırı «tamam» işaretleme; Ahu gibi kullanıcıları sürecin başına çağır. Müşterin için bir sayfalık giriş kartı hazırla: yedi soru, yedi karar, iki açık nokta. Ölçü gerektiğinde standarda git; ama standarttaki bir ölçü bu yedi sorunun cevabının tamamı değildir. Bütçe sınırı varsa önceliği bu satırlardan biriyle gerekçelendir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Evrensel tasarımın yedi ilkesi: eşit kullanım, esneklik, basit ve sezgisel kullanım, algılanabilir bilgi, hataya tolerans, düşük çaba, boyut ve alan. Hepsi bir ölçü değil, bir sorudur. Arka kapıdan dolaşan rampa içeri alır, ama eşit kullanıma ayrıca bakılır. Metin mümkünse aynı yolu, değilse eşdeğerini ister. İhtiyaçlar çatışabilir; «herkes için» bir yöndür, bir garanti değil. İlkeler yönetmeliğin yerine geçmez.

Sonraki derse köprü

Birinin «erişilebilir», başkasının «evrensel», bir üçüncüsünün «kapsayıcı» dediği aynı giriş mi? Hangi kelime asgariyi, hangisi hedefi anlatıyor? M01-D04 bu üç kavramı ayırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Evrensel tasarımın «eşit kullanım» ilkesi girişte ne ister?

• A) Kapının en güzel renkte olmasını.
• B) Yalnız tekerlekli sandalye için ayrı bir kapı.
• C) Mümkünse herkes için aynı kullanım yolunu, değilse eşdeğerini ve ayırmaktan, damgalamaktan kaçınmayı.
• D) Bütün çocukların aynı hızda yürümesini.

Cevap: C. Özgün metin «identical whenever possible; equivalent when not» diyor. B şıkkı çözüm gibi görünse de ayırma sorusunu açık bırakır.

Soru 2 · Kanıt

Bulut'un 2023 tarihli taraması neyi söylüyor?

• A) Türkiye'deki bütün okulların ilkelere uyduğunu.
• B) Üniversite yapılarını inceleyen çalışmalarda birçok yapının erişilebilirlik ve evrensel tasarım bakımından eksik görüldüğünü.
• C) Evrensel tasarımın okul başarısını artırdığını.
• D) İlkelerin Türkiye'de hiç çalışılmadığını.

Cevap: B. Tarama yalnız üniversite çalışmalarını kapsıyor, bu yüzden A ve C ondan çıkarılamaz. Etkiyi ölçmüyor, eksikleri toplayan çalışmaları derliyor.

Soru 3 · Senaryo

Mevcut bir okulun girişinde basamak var ve ön kapıya rampa için yer yok. En savunulabilir davranış nedir?

• A) Yan ya da arka bir erişimi geçici çözüm olarak sunarken neyi eksik bıraktığını yazmak, kot, yer ve bütçe seçeneklerini araştırmak ve kullanıcılarla konuşmak.
• B) Sorunu kimseye söylememek.
• C) Kapıya «engelliler için yardım isteyiniz» yazmak.
• D) Okuldan engelli öğrenci almamak.

Cevap: A. Kısıt gerçek olabilir, ama görünür kılınmalı. C kişiyi yeniden özel durum yapar, D ise soruyu tümüyle kişiye yükler.

Soru 4 · Tuzak

Bir tasarımcı diyor ki: «Yedi ilkeyi bir tabloda işaretledim, proje yüzde yüz evrensel.» Bu cümlenin sorunu nedir?

• A) İlkelerden yalnız üçü geçerlidir.
• B) Evrensel tasarım yalnız ürünler içindir.
• C) İlkeler ölçü ya da puan vermez; ihtiyaçlar çatışabilir ve her kişinin her ihtiyacı aynı anda karşılanmaz.
• D) Tablo yapmak yasaktır.

Cevap: C. Tablo bir düşünme aracı olabilir, ama yüzde bir yanılsama yaratır. Kararın kimi zorladığı yazıldığında araç işe yarar.