İçeriğe geç

M01-D01

Engellilik modelleri

Engelliliği kişinin eksikliği olarak gören tıbbi model ile çevrenin engel çıkardığını söyleyen sosyal modeli karşılaştırır.

Erişilebilir ve Kapsayıcı Dijital Tasarım Akademisi — M01, Engellilik ve tasarım · 1.740 kelime · 7 örnek durum · 5 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Dayanak: Araştırma bulgusu: Oliver, The Politics of Disablement (1990); sektör veri seti: Dünya Sağlık Örgütü, World Report on Disability (2011)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Tıbbi model kişiye, toplumsal model çevreye bakar. Sözleşme ve kanun engelliliği yeti kaybı ile engeller arasındaki etkileşimde tanımlıyor. Tasarım o çevrenin parçasıdır; engel çoğu zaman ölçülebilir. Ayrı bir sürüm değil, ana ürünün engellerini kaldırmak önce gelir. Toplumsal model bir soru aracıdır; yeti kaybının gerçekliğini silmez. Ürün kimin bedenine göre ayarlandı sorusu başka alanlarda da sorulur.

Açılış sahnesi

Can telefonunu Selin'in masasına bırakıyor. Ekranda Sırlı Avlu'nun internet mağazasına gelen bir ileti var: «Fiyatları okuyamıyorum. Kâseyi almak istiyorum ama ne kadar olduğunu göremiyorum.» Gönderen yaşlı bir müşteri; iletinin sonunda kısa bir açıklama duruyor: gözleri zayıf.

Can omuz silkiyor. «Gözleri bozukmuş» diyor. «Ne yapabiliriz ki? Kızına söyleyelim, o baksın.» Kerem yanından geçerken iletiye göz atıyor ve bir şey söylemiyor.

Selin telefonu alıp ürün sayfasını açıyor. Fiyat açık gri, küçük, beyaz bir zeminde. Kendisi de gözlerini kısıyor. «Sorun onun gözünde mi» diye soruyor, «yoksa bizim seçtiğimiz grinin içinde mi?»

Bu derste ne olacak

Engelliliği anlamanın iki ana yolunu ayıracağız: engelliliği kişinin bedenindeki bir eksiklik olarak gören tıbbi model ve engelin çevrenin kişiyle uyuşmamasından doğduğunu söyleyen toplumsal model. Bu ikisinin bir tasarım kararını nasıl değiştirdiğini göreceğiz. Uluslararası sözleşmenin ve Türkiye'deki kanunun engelliliği nasıl tanımladığını okuyacağız. Toplumsal modelin sınırlarını ve ona yöneltilen eleştirileri de konuşacağız. Dersin sonunda bir sorunu «kişinin sorunu» olmaktan çıkarıp «tasarımın sorunu» olarak yeniden sorabileceksin.

Kanıt ne diyor

Sahada

Yaygın yanlış«Engelli kişi, bedeninde bir eksiklik olan kişidir.»
Doğrusu

Hem sözleşme hem kanun engelliliği yeti kaybı ile tutum ve çevre engelleri arasındaki etkileşimde tanımlıyor. Tasarım o çevrenin bir parçası.

Yaygın yanlış«Engelli kullanıcılar için ayrı bir sürüm yapmak en kapsayıcı çözümdür.»
Doğrusu

Ayrı bir sürüm kişiyi bir kenara koyabilir ve ana ürünün sorunlarını olduğu gibi bırakır. Önce ana ürünün engellerini kaldırmak gerekir.

Yaygın yanlış«Toplumsal model, yeti kaybının hiçbir önemi olmadığını söyler.»
Doğrusu

Model tasarımcıya çevrenin payını sorduran bir araçtır. Eleştirmenlerin hatırlattığı gibi yeti kaybının kendisi de kişinin deneyiminin gerçek bir parçasıdır.

Gri alan

Tıbbi ve toplumsal model arasındaki ayrım engellilik çalışmalarında hâlâ tartışılıyor; bazı araştırmacılar ikisini birleştiren yaklaşımlar öneriyor ve hangisinin daha iyi açıkladığı bir yorum meselesi. Oliver'ın kitabını okuyamadık; tarihçeyi ansiklopedi maddesine dayandırdık; ayrıntıları orijinal metinle doğrulamadık. Dünya Sağlık Örgütü raporunun yalnız bilgi notunu okuduk; raporun ölçüm yöntemi ayrı bir konu. Toplumsal modelin dijital ürünlere uygulanması bizim yorumumuz; model önce binalar ve toplumsal kurumlar için kuruldu. Hangi tasarım değişikliğinin hangi kullanıcıya ne kadar yardım ettiğini bu derste ölçmedik. Ürün fotoğraflarındaki ten tonu çeşitliliğini engellilikle aynı başlıkta anmanın yerinde olup olmadığı da tartışılabilir; biz yalnız ortak bir soruyu, ölçütün kimin bedenine göre seçildiğini, göstermek istedik. Engelliliği anlatırken kullanılacak sözcükler de tartışmalı: bazı topluluklar «engelli kişi», bazıları «engelli» demeyi tercih ediyor; biz kanunun ve sözleşmenin dilini izledik.

Senin işinde

Bir kullanıcı bir şeyi yapamadığını söylediğinde önce iki soruyu ayır: kişide ne var, tasarımda ne var? Yanıtı senin elinde olan ikinci sorudur. Engeli bulmaya çalış ve mümkünse ölç: kontrast oranı, yazı boyutu, dokunma hedefi, bir kulpun genişliği. Engelin yalnız şikâyet eden kişiyi değil, güneşte telefon kullananları ya da elinde başka bir şey taşıyanları da etkileyip etkilemediğine bak. Ayrı bir «erişilebilir sürüm» önermeden önce ana ürünün engellerini kaldırmayı dene. Kullanıcıya yanıt verirken sorunu ona ya da yakınlarına devretme; neyi değiştireceğini söyle. Fiziksel bir ürün tasarlıyorsan onu farklı ellerle, farklı güçlerle tut. Ürünün sunumunda, fotoğraflarda ve örneklerde farklı ten tonlarından, yaşlardan ve bedenlerden insanların olup olmadığına bak. Toplumsal modeli bir soru aracı olarak kullan, bir kişinin bütün deneyimini açıklayan bir kuram olarak değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tıbbi model kişiye, toplumsal model çevreye bakar. Sözleşme ve kanun engelliliği yeti kaybı ile engeller arasındaki etkileşimde tanımlıyor. Tasarım o çevrenin parçasıdır; engel çoğu zaman ölçülebilir. Ayrı bir sürüm değil, ana ürünün engellerini kaldırmak önce gelir. Toplumsal model bir soru aracıdır; yeti kaybının gerçekliğini silmez. Ürün kimin bedenine göre ayarlandı sorusu başka alanlarda da sorulur.

Sonraki derse köprü

Fiyat yazısı koyulaştırıldıktan sonra Can bir şeyi daha görüyor. Aynı gri sorunu kolu alçıda bir kullanıcının, güneşte telefonuna bakan bir kuryenin ve bebeğini kucağında tutan bir annenin de işini zorlaştırıyormuş. Hiçbirinin kalıcı bir yeti kaybı yok. Selin bunların aynı ihtiyacın farklı biçimleri olduğunu söylüyor. M01-D02 bu biçimleri ayırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

BM Engelli Hakları Sözleşmesi'ne göre engellilik neden doğar?

  • A) Yalnız kişinin bedenindeki yeti kaybından
  • B) Yeti kaybı ile engeller arasındaki etkileşimden
  • C) Kişinin tıbbi tedaviye erişememesinden
  • D) Toplumun engellileri bilerek ayrı tutmayı seçmesinden

Cevap: B. Sözleşmenin başlangıç bölümü engelliliğin yeti kaybı olan kişiler ile tutum ve çevre engelleri arasındaki etkileşimden doğduğunu kabul ediyor. Yalnız beden ya da yalnız toplum bu tanımın bir yarısıdır.

Soru 2 · Hesap

Fiyat yazısının kontrastı 2,81:1, normal metin için gereken eşik 4,5:1. Bu yazının kontrastı eşiğin kaçta kaçıdır?

  • A) Yaklaşık yüzde 62
  • B) Tam yüzde 45
  • C) Yüzde 28 kadar, daha az değil
  • D) Yüzde 160

Cevap: A. 2,81 bölü 4,5, yaklaşık 0,62, yani yüzde 62. Yüzde 45, eşiği yüzde sanmaktır. Yüzde 28, oranı doğrudan yüzde okumaktır. Yüzde 160, bölmeyi ters yapmaktır.

Soru 3 · Tuzak

Hülya Hanım engelli vatandaşlar için ayrı, sade bir sayfa öneriyor. Toplumsal modele göre bu önerinin zayıf yanı nedir?

  • A) Ayrı sayfalar yasaktır.
  • B) Engelli vatandaşlar sade sayfaları hiçbir zaman sevmez.
  • C) Ayrı sayfa kurmak çok pahalıdır.
  • D) Ana sayfanın engellerini olduğu gibi bırakır.

Cevap: D. Toplumsal modele göre engel ana sayfanın tasarımındadır; ayrı bir sayfa kişiyi bir kenara koyar ve ana sayfayı herkes için zorlu bırakır. Yasak ya da maliyet bu derste anlatılan bir gerekçe değildir.

Soru 4 · Kavram

Toplumsal modele yöneltilen eleştirilerden biri hangisidir?

  • A) Yeti kaybının acı ve kısıtlayıcı yanını küçümseyebilir.
  • B) Binalara hiç uygulanamaz.
  • C) Engelliliği tamamen tıbbi bir konu yapar ve çevreyi unutur.
  • D) Engellilerin katılımını hiç önemsemez.

Cevap: A. Eleştirmenler güçlü bir toplumsal modelin birçok engellinin gündelik deneyimine karşılık gelmediğini ve yeti kaybının kendisinin de kısıtlayıcı olabileceğini hatırlatıyor. Model binalar için kuruldu ve katılımı merkeze alır.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?