İçeriğe geç

M01-D03

Evrensel tasarım ilkeleri

Evrensel tasarımın yedi ilkesini ve bunların dijital ve fiziksel ürüne nasıl uygulandığını açıklar.

Erişilebilir ve Kapsayıcı Dijital Tasarım Akademisi — M01, Engellilik ve tasarım · 1.916 kelime · 8 örnek durum · 5 kanıt kartı · ≈ 9 dk okuma · 13 dk dinleme

Dayanak: Meslek kaynağı: Center for Universal Design, NC State University, The Principles of Universal Design (1997)

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Evrensel tasarımın hedefi, sonradan eklenen bir uyarlamaya ihtiyaç bırakmayan ve en geniş kitleye hizmet eden tek bir tasarımdır. Yedi ilke ve 29 yönerge fiziksel ürün için yazıldı ama birçoğu ekrana taşınır. Ayrı kapı ilk ilkeyle çelişebilir; renk tek başına bilgi taşımamalı; geri alma hataya toleransın en bilinen örneği. İlkeler eşik vermez ve iyi tasarımın bütün ölçütleri değildir; yazarları bunu kendileri söyler.

Açılış sahnesi

Kerem atölyenin duvarına tek sayfalık, sararmış bir çıktı iliştiriyor. Üstünde yedi başlık var, her başlığın altında birkaç kısa satır. «Seramik okurken bulmuştum» diyor. «Kapı kolu, makas, bilet gişesi için yazılmış. Ama bak: birinin altında bilgisayar yazılımındaki geri alma işlevi örnek verilmiş.»

Can çıktıya yaklaşıyor, sonra elindeki telefona bakıyor: Sırlı Avlu'nun ödeme ekranı açık. «Bunu ekrana tutsam» diyor, «kaç satırından geçer?»

Selin bir kalem alıyor. «Satır satır bakalım» diyor. «Ama önce kâğıdın en altındaki küçük notu oku.»

Bu derste ne olacak

Bir üniversite merkezinin 1997'de yayımladığı yedi ilkeyi ve onların altındaki yönergeleri okuyacağız. Her ilkeyi Sırlı Avlu'nun satış ekranında, belediyenin randevu hizmetinde ve Kerem'in atölyesinde sınayacağız. İlkelerin hangi yıl, hangi çevrede yazıldığını Türkçe bir literatür taramasından izleyeceğiz. Yönergeleri sayıp bir ekranın kaçını karşıladığını hesaplayacağız. Sonunda ilkelerin kendi yazarlarının çizdiği sınırı konuşacağız: bu liste neyi kapsıyor, neyi bilerek dışarıda bırakıyor.

Kanıt ne diyor

Sahada

Yaygın yanlış«Evrensel tasarım engelliler için ayrı bir tasarım türüdür.»
Doğrusu

Tanımı tersini söylüyor: uyarlama ve özel tasarım gerekmeden olabildiğince çok insanın kullanabileceği tek bir tasarım. Ayrı bir sürüm ilk ilkeyle çelişebilir.

Yaygın yanlış«Yedi ilkeyi karşılayan bir ürün iyi tasarlanmıştır.»
Doğrusu

Belgenin kendi notu ilkelerin iyi tasarımın bütün ölçütleri olmadığını, estetiğin, maliyetin, güvenliğin ve kültüre uygunluğun ayrıca hesaba katılması gerektiğini söylüyor.

Yaygın yanlış«Yönergelerin yüzde kaçı karşılandıysa ürün o kadar erişilebilirdir.»
Doğrusu

Yönergeler eşit ağırlıkta değil ve eşik vermiyor. Tek bir karşılanmayan satır, örneğin formu silen bir süre sınırı, birini işin tamamından dışarıda bırakabilir.

Gri alan

İlkeler fiziksel ürün ve çevre için yazılmış; dijital ekrana taşırken her yönergenin karşılığı yok. Dokunsal geri bildirim isteyen bir satır telefonda ancak titreşimle karşılanabilir, bu da her kullanıcıya uygun olmayabilir. Belgenin yazarları ilkeleri değerlendirme, süreç ve eğitim için önermiş, ama nasıl puanlanacağını söylememiş; bizim yüzde hesabımız bir okuma yolu, belgenin önerisi değil. «Evrensel» sözcüğü de tartışılıyor: bütün insanlar için tek bir tasarımın mümkün olmadığını, bir grubun ihtiyacının başka bir grubunkiyle çatışabileceğini söyleyenler var; yüksek kontrast bazı okurlara iyi gelirken ışığa duyarlı bazı kullanıcıları yorabilir. Türkçe taramanın gösterdiği gibi ilkeler ülkemizde daha çok bina incelemelerinde kullanılmış; dijital ürünlerde nasıl uygulandığını ölçen yerli bir çalışmaya ulaşamadık. Çizim setini farklı ten tonlarıyla genişletmenin etkisi de ölçülmüş bir bulgu değil, ekibin varsayımı. İlkelerin 1997'den beri yeni bir sürümünü okumadık; belgeyi sürüm 2.0 olarak aktardık.

Senin işinde

Yedi ilkeyi bir denetim listesine çevirebilirsin, ama listeyi bir puan makinesine dönüştürme. Her ekranı yönergelerle tek tek karşılaştır ve karşılanmayan satırları ayrı bir sayfaya yaz; asıl iş o sayfada. Karşılanmayan satırları ağırlıklarına göre sırala: birini işin tamamından dışarıda bırakan satır, rahatsız eden satırdan önce gelir. Bir sorun iki ilkeye birden dokunuyorsa, örneğin formu silen bir süre sınırı, onu ikisinin altına da yaz. Ayrı bir «erişilebilir sürüm» kurmadan önce ana yolu düzeltip düzeltemeyeceğine bak; eşdeğer yol gerekiyorsa ana yolla birlikte güncellensin. Rengi tek başına bilgi taşımak için kullanma. Çizimlerde, örnek fotoğraflarda ve kişi görsellerinde koyu ve açık tenler, gençler ve yaşlılar, yardımcı araç kullananlar yer alsın; bunun etkisini kendi verinle ölç. İlkelerin eşik vermediğini unutma: «okunaklı» bir hedef, kaç punto ve hangi kontrast olduğunu söyleyen başka bir belgeden gelir. Listenin dışında kalanları da masaya koy: estetik, maliyet, güvenlik ve kültür belgenin kendi notunda ayrı sayılıyor. Listeyi her yeni özellikte yeniden aç; bir kez geçen ekran bir sonraki sürümde yeniden kalabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Evrensel tasarımın hedefi, sonradan eklenen bir uyarlamaya ihtiyaç bırakmayan ve en geniş kitleye hizmet eden tek bir tasarımdır. Yedi ilke ve 29 yönerge fiziksel ürün için yazıldı ama birçoğu ekrana taşınır. Ayrı kapı ilk ilkeyle çelişebilir; renk tek başına bilgi taşımamalı; geri alma hataya toleransın en bilinen örneği. İlkeler eşik vermez ve iyi tasarımın bütün ölçütleri değildir; yazarları bunu kendileri söyler.

Sonraki derse köprü

Yedi ilke bir hedef tarif ediyor: olabildiğince herkes için tek bir tasarım. Kerem bunun bir başlangıç noktası seçtiğini söylüyor: önce bütün nüfus. Başka bir yaklaşım tersinden başlıyor: ürünün bugün dışarıda bıraktığı kullanıcıyı bul, onun için tasarla, sonra bu çözümün kime daha yaradığına bak. Selin iki yolun aynı yere varıp varmadığını soruyor. M01-D04 kapsayıcı tasarımı ve dışarıda kalan kullanıcıdan başlamanın ne değiştirdiğini açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Belgeye göre evrensel tasarımın tanımında hangisi yer alır?

  • A) Engellilere yönelik ikinci bir sürüm hazırlayıp sunmak
  • B) Uyarlamasız, çok insana kullanılabilirlik
  • C) Her ürünü bir standarda göre tek tek puanlamak
  • D) Yalnız binalarda uygulanan kurallar

Cevap: B. Merkez evrensel tasarımı ürün ve çevrelerin uyarlama ya da özel tasarım gerekmeden olabildiğince bütün insanlarca kullanılabilmesi diye tanımlıyor. Ayrı sürüm bu tanımın tersi; belge puanlama vermiyor ve ilkeler ürünler ile iletişim için de yazılmış.

Soru 2 · Hesap

Yedi ilkede toplam 29 yönerge var. Bir ekip bir ekranda 22 yönergeyi karşılandı diye işaretliyor. Karşılanan oran yaklaşık kaçtır?

  • A) Yüzde 22 kadar
  • B) Yaklaşık yüzde 31,8
  • C) Yüzde 75,9
  • D) Tam yüzde 85,7

Cevap: C. 22 bölü 29, yaklaşık 0,759. Yüzde 22, sayıyı doğrudan yüzde sanmaktır. Yüzde 31,8, karşılanmayan 7'yi 22'ye bölmektir. Yüzde 85,7, ilke sayısıyla karıştırıp 6 bölü 7 almaktır.

Soru 3 · Tuzak

Bir ekip «Ekranımız yedi ilkenin hepsini karşılıyor, demek ki tasarım tamam» diyor. Belgenin kendisine göre bu cümlenin sorunu nedir?

  • A) İlkeler yalnız 1997 öncesi ürünler için geçerlidir.
  • B) Yedi ilke yalnız yazılımlar için yazılmıştır.
  • C) İlkeler iyi tasarımın bütün ölçütleri değildir.
  • D) İlkelerin hepsini karşılamak mümkün değildir.

Cevap: C. Belgenin notu ilkelerin yalnız evrensel olarak kullanılabilir tasarımın ölçütleri olduğunu, estetik, maliyet, güvenlik ve kültüre uygunluğun ayrıca hesaba katılması gerektiğini söylüyor. İlkeler fiziksel ürünler için yazıldı ve bugün de kullanılıyor.

Soru 4 · Kavram

Sipariş durumu yalnız renkli bir noktayla gösteriliyor. Bu en doğrudan hangi ilkeyle ilgilidir?

  • A) Algılanabilir bilgi ilkesi
  • B) Düşük fiziksel çaba
  • C) Yaklaşma ve kullanım için boyut ve alan
  • D) Hataya tolerans

Cevap: A. Algılanabilir bilgi ilkesi temel bilginin ortam koşullarından ve duyusal yetilerden bağımsız iletilmesini, farklı biçimlerde yinelenmesini istiyor. Renkli nokta renk ayırt edemeyen, güneşte okuyan ya da ekran okuyucu kullanan biri için bilgiyi taşımaz.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?