Eylem ve geri bildirim

Açılış sahnesi

Deniz, Kerem'in masasına küçük bir karton koyuyor. İçinde iade edilmiş bir Yeşerti sensörü var; yanında müşterinin notu: «Çalışmıyor.» Kerem cihazı çeviriyor, sırtındaki düğmeye basıyor. Hiçbir şey olmuyor. Bir daha basıyor. Yine hiçbir şey.

Deniz elini uzatıyor, cihazı alıp telefonunu gösteriyor. «Bak, çalışıyor. İlk basışta eşleşmeye başladı. İkinci basışın eşleşmeyi iptal etti.»

Kerem karton kutuya, sonra düğmeye bakıyor. Müşteri cihazın bozuk olduğunu düşünmüş, Deniz müşterinin yanlış kullandığını. Selin geçen hafta aynı şeyi bir evde izlemişti: üç basış, on saniye bekleyiş, bir iç çekiş, çekmece. Cihaz kusursuz çalışıyor ve kimse bunu bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Bir insanın bir şeyi kullanırken içinden geçtiği döngüyü adım adım kuracağız: bir amaç, bir eylem, bir sonuç, bir yorum. Bu döngüde iki yer kopabiliyor; biri «ne yapacağım», öbürü «ne oldu». Bu iki boşluğu adlandırıp gerçek ürünlerde bulacağız. Sonra geri bildirimin ne zaman, ne kadar ve hangi duyuya verileceğine bakacağız. Son olarak modelin kendisini de sorgulayacağız, çünkü kırk yıllık bir çerçeve her şeyi açıklamıyor.

Kanıt ne diyor

Sahada

Gri alan

Eylem döngüsünün kırk yıla yaklaşan bir geçmişi var ve hâlâ çok öğretiliyor, ama bir açıklama çerçevesidir; bir deneyin ölçtüğü doğa yasası değil. Kitabın kendisini okuyamadığımız için adım adlarını ikincil kaynaktan aktarıyoruz. Dil modeliyle etkileşim üzerine çalışma, kişinin zaten amacını bilmediği durumlarda çerçevenin eksik kalabildiğini tartışıyor. İnsanların gerçekte böyle düzgün bir sıra izleyip izlemediği de açık: eylem çoğu kez plansız başlar, kişi ürünü yaparak öğrenir; bu bizim yorumumuz. Gecikme eşiklerinin ekrandaki sanal düğmeden çıktığını, ağ işine ya da fiziksel cihaza taşınamayacağını da akılda tutmak gerekiyor. Kaç kanal gerektiği üründen ürüne değişiyor ve bu konuda genel bir sayı yazmıyoruz. Geri bildirimin ne zaman fazla sayılacağı da tartışmalı; okuduğumuz kaynaklar bunu ölçmüyor, bahçedeki deneme ise yalnız bir ipucu.

Senin işinde

Bir ürünü incelerken beş soruyu sırayla sor: kişi ne istiyor, hangi denetimi seçiyor, bastığında ilk ne görüyor, bittiğinde ne görüyor, işler yolunda gitmezse ne yapabiliyor? Bir kişiyi izlerken «şimdi ne bekliyorsunuz» diye sor; cevabı bir boşluğu ortaya çıkarır. Sorunları yürütme ve değerlendirme diye iki sütuna ayır, çünkü çözümleri farklı. Her önemli işlem için iki geri bildirim tasarla: duyuldu ve sonuçlandı. Süresi belirsiz işte kaç saniye süreceğini ya da bir sonraki adımı söyle. Yalnız görsele güvenme; ekran okuyucuda ve sessizde de dene. Hata iletisinde neyin değişeceğini yaz. Fotoğraflı adım varsa farklı ten tonları ve ışıkla dene, reddedilenlerin bir gruba yığılıp yığılmadığına bak. Müşteriye «kullanıcı yanlış yapıyor» cümlesiyle değil, ürünün o anda ne söylediğiyle git. Kılavuz yazmak istediğinde önce ürünü değiştirmeyi düşün.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kullanım bir döngüdür: amaç, eylem, sonuç, yorum. İki yer kopar: ne yapacağımı bilemem ya da ne olduğunu anlayamam; ikisinin tedavisi farklıdır. Geri bildirim iki iştir: duyuldu ve sonuçlandı. Tek kanal bir kişi için hiç olmamış olabilir. «Kullanıcı yanlış yaptı» demeden önce ürünün ne söylediğine bak.

Sonraki derse köprü

Kerem ışığı çözdü. Şimdi sensörün sırtındaki ikinci düğmeye bakıyor; biri eşleştiriyor, öbürü sıfırlıyor, ikisi aynı boyda ve yan yana. Kullanıcı parmağıyla hangisine bastığını göremiyor, sıfırlamayı yanlışlıkla yapmak da mümkün. M01-D02 bir denetimin nasıl bulunduğunu, neye bağlı olduğunu ve yanlış eylemin nasıl önleneceğini açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Kullanıcı düğmeye basıp ne olduğunu anlayamıyorsa hangi boşluk açılmıştır?

• A) Yürütme boşluğu
• B) Değerlendirme boşluğu
• C) Arayüz boşluğu
• D) Hiçbir boşluk, hata kullanıcıda

Cevap: B. Eylem yapıldı, sorun sonucu anlamakta. Yürütme boşluğu ne yapacağını bilememektir; arayüz boşluğu diye bir terim dersin çerçevesinde yok.

Soru 2 · Hesap

Ayda 1.200 başvurunun yüzde 4'ü çift kayıt, her birini ayıklamak 6 dakika. Ayda kaç saat harcanır?

• A) 48 saat
• B) Yaklaşık 72 dakika
• C) 4,8 saat
• D) Tam 288 saat

Cevap: C. 1.200 çarpı 0,04, 48; 48 çarpı 6, 288 dakika; 288 bölü 60, 4,8. 48 saat, kayıt sayısını saat sanmaktır. 72 dakika, yüzde 4 yerine yüzde 6 ile çarpmaktır. 288 saat, dakikayı saate çevirmemektir.

Soru 3 · Tuzak

Görevli kaydı arşivlemek isterken «Kapat»a basıyor; ekran kapanıyor. Ekip daha belirgin bir kapanma animasyonu öneriyor. Bu öneri neden sorunu çözmez?

• A) Animasyon standartta yasaktır.
• B) Görevli bir süre sonra alışır.
• C) Sorun değerlendirmede değil, yürütmededir.
• D) Ekran kapanırken hiçbir geri bildirim verilmez.

Cevap: C. Ekranın kapandığı açıkça görülüyor; yanlış olan, görevlinin amacına uyan denetimi bulamaması. Daha güçlü geri bildirim yanlış eylemi düzeltmez.

Soru 4 · Kavram

Bir işlem için iki ayrı geri bildirim neden gerekebilir?

• A) İki kat geri bildirim iki kat kalite demek olduğu için.
• B) Yasal olarak iki ileti zorunlu olduğu için.
• C) Biri kişinin kendisini, öbürü cihazı onaylamak için.
• D) Biri eylemin alındığını, öbürü sonucu söylediği için.

Cevap: D. Kişi basışın duyulduğunu hemen bilmek ister; sonuç sonra gelir. Sayı kalite demek değildir, zorunluluk da yoktur.