Görünürlük, eşleme ve kısıt

Açılış sahnesi

Kerem köpük maketi parmaklarının arasında çeviriyor. Yeşerti sensörünün sırtında yan yana iki küçük düğme var, ikisi de aynı boyda, ikisi de aynı renkte. Birinin üstünde küçük bir «E», öbürünün üstünde «S» yazıyor. Saksının içinde durunca sırtı duvara dönüyor; yazıları görmek için cihazı topraktan çıkarmak gerekiyor.

Selin bir kullanıcıdan gelen iletiyi okuyor: «Eşleştirmek isterken bir aylık nem kaydım silindi.» Deniz şaşırıyor: «Sıfırlama için üç saniye basılı tutmak gerekiyor, kılavuzda yazıyor.» Selin başını kaldırıyor. «Eşleşme başlamayınca düğmeye basılı tutmuş. Yanlış düğmeye, çünkü ikisi yan yana.»

Kerem maketi masaya koyup bir kalem alıyor. Sorun ne çizimde ne elektronikte. Sorun iki düğmenin nerede durduğunda, neye benzediğinde ve yanlış olanın ne kadar kolay basıldığında.

Bu derste ne olacak

Bir denetimi kullanılır kılan üç soruyu ayıracağız. Görünüyor mu? Neye bağlı olduğu belli mi? Yanlış eylemi engelleyen bir şey var mı? Eşleme için altmış yedi yıllık bir ocak deneyine bakacağız, çünkü bu soru ekranlardan çok önce sorulmuş ve cevabı sandığımızdan kültüre bağlı çıkmış. Kısıt için bir kuralın fazla sık uygulanınca nasıl bozulduğunu göreceğiz. Sonra aynı üç soruyu bir ekranda, bir kapıda ve bir cihazda deneyeceğiz. Olanak ve işaretleyici ayrımı ise ayrı bir konu, burada ona girmiyoruz.

Kanıt ne diyor

Sahada

Gri alan

Eşlemeyle ilgili deneyler çoğunlukla eski ve küçük, sonuçlar da 1993'te yazıldığı gibi birbiriyle çelişebiliyor. Hangi bölümün insana özgü, hangi bölümün alışkanlık olduğu net değil; bu tartışma hâlâ açık. Türkiye'de ocak ya da anahtar düzeni üzerine bir çalışma okumadık, yani bir yerel alışkanlık varsayamayız. Ekrandaki jestler için doğal eşlemenin ne anlama geldiği de net değil: kaydırmanın yönü bir kuşakta öğrenildi, bir sonraki kuşak başka bir şey bekleyebilir. Yanlış eylemi engellemek ile kişiyi engellemek arasındaki çizgi de tartışmalı. Yazılımda fazla kısıt kişiyi çaresiz bırakabilir; hangi eşikte kaldığı ürüne bağlı ve bu bizim yorumumuz. Norman'ın kavramlarını birincil metinden okuyamadığımız için tanımlarda ikincil kaynaklara dayandık; kitaptaki ayrımlar bizim aktardığımızdan daha ince olabilir.

Senin işinde

Bir ürüne bakarken her denetim için üç sütun aç: nerede görünüyor, neyi etkiliyor, yanlış basılırsa ne oluyor? Sonra bedel sütunu ekle: dakika mı, veri mi, para mı? Sık olanı öne, pahalı ve seyrek olanı aranınca bulunacak yere taşı. Birden çok denetimi birden çok sonuca bağlıyorsan önce düzenlerini eşle; plan, kat, sıra ya da yön taşısın. Geri alınabilen işte engel koyma, geri al; geri alınamayan işte kısıt kur ve ne olacağını sayıyla söyle. Jest gibi saklı denetimlerin görünür bir karşılığını bırak. Fiziksel üründe kalıptan önce yanlış takmayı biçimle önle. Farklı el boyları, tırnak, eldiven ve ten tonlarıyla maketi dene; kılavuz çiziminde tek bir eli örnek alma. Bir kullanıcı grubuna özgü alışkanlığı varsaymak yerine beş kişilik hızlı bir denemeyle sor. Sonucu müşteriye «doğal bu» diye değil, kimin nerede takıldığını göstererek anlat.

Kendin dene

Aklında kalsın

Üç soruyu ayır: görünüyor mu, neye bağlı olduğu belli mi, yanlış eylemi engelleyen bir şey var mı? Doğal eşleme güçlü bir ipucudur, ama bir kısmı alışkanlıktır. Kısıtın gücü seyrekliğinden gelir; onayı sıradan işe harcama. Bedeli asimetrik düşün: sık olanı öne, pahalı olanı korumaya al.

Sonraki derse köprü

Kerem düğmeyi öne aldı, üstüne hafif bir çukur açtı. Kullanıcı parmağını koyunca basılacağını anlıyor; ama aynı biçim bir başka modelde sadece süs. Selin ekrandaki gölgeli bir kutuyu gösteriyor: basılabilir mi, değil mi? Nesne bir şeye izin veriyor olabilir, bunu söylemiyor olabilir. M01-D03 bu ikisini birbirinden ayırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Chapanis ve Lindenbaum'un ocak deneyinden ne öğreniyoruz?

• A) Düzen farkı alıştırma sonrasında da sürebilir.
• B) Dört gözlü ocakta tek bir evrensel düzen vardır.
• C) Alıştırma tüm düzen farklarını sıfırlar.
• D) Düzen yalnız ilk denemelerde önem taşır, sonra kaybolur.

Cevap: A. Son kırk denemede bir düzen hâlâ üstündü. Özet tek bir evrensel düzen ileri sürmez; sonraki çalışmalar da kültürel fark bildirir.

Soru 2 · Hesap

Dört düğme dört göstergeye birer birer bağlanacak. Kaç farklı eşleşme düzeni mümkündür?

• A) En çok 4 eşleme
• B) 4 çarpı 4, 16 tane
• C) 24 eşleme
• D) Yalnız 8 eşleme

Cevap: C. 4 çarpı 3 çarpı 2 çarpı 1, 24. 16, bir göstergenin iki düğmeye bağlanabildiğini varsayar. 4, yalnız düğme sayısını söyler. 8, dört ile ikiyi çarpmaktır.

Soru 3 · Tuzak

Emre her iptal için «SİL yazın» kutusu istiyor. Bu önerinin riski nedir?

• A) Türkçede yazı yazmak yasaktır.
• B) Sık kullanılan kısıt otomatikleşip gücünü yitirir.
• C) Kısıtlar hiçbir zaman işe yaramaz.
• D) Yazı kutusu her zaman ekranda çok fazla yer kaplar.

Cevap: B. Kullanıcı aynı engeli her gün görürse düşünmeden geçer. Kısıt seyrek ve pahalı işlemler için güçlüdür; sıradan iptalde geri alma yeter.

Soru 4 · Kavram

Kullanıcı sensörü sıfırlarsa nemin ölçülmeye başlayacağını sanıp sıfırlama düğmesine dikkatle basıyor. Bu hata hangi türe yakındır?

• A) Görünürlük hatası
• B) Dikkatsizlikten kayma
• C) Fiziksel kısıtın eksik kalması sorunu
• D) Amacın duruma uymadığı yanılgı

Cevap: D. Eylem planlandığı gibi yapıldı, sorun ürün hakkındaki yanlış düşüncede. Kayma doğru niyetle yanlış eylem olurdu.