Olanak ve işaretleyici

Açılış sahnesi

Kestaneyaka hizmet binasının giriş kapısı cam, iki kanatlı. İki yüzünde de aynı uzun metal kol var. Kerem kaldırımda bir bankta oturuyor, dizinde bir kâğıt; yarım saattir içeri girenleri sayıyor. Kol bir çekme kolu gibi duruyor, insanlar tutup çekiyor, kapı oynamıyor. Bir an duruyor, sonra itiyor. Biri camda «İTİNİZ» yazısını görüp gülüyor. Bir başkası çekmeye devam edip içeriden biri açana kadar bekliyor.

Hülya Hanım yanına geliyor. «Yazıyı büyütelim mi?» diyor.

Kerem kâğıdı gösteriyor: 120 geçişte 42 yanlış hamle. «Kapı itmeye izin veriyor. Kol ise çek diyor. Yazıyı ne kadar büyütürsen büyüt, elin kolu görünce ne yapacağını okumadan biliyor.»

Bu derste ne olacak

Bir sözcüğü temizleyeceğiz. Tasarım konuşmalarında sürekli geçen «olanak» bir psikologdan geliyor ve aktarılırken anlamı kaydı. Önce kökenine bakacağız: bir nesne ne yapmaya izin verir ve bu kimin için geçerlidir? Sonra asıl ayrıma geçeceğiz: bir şeye izin vermek ile bunu söylemek aynı şey değil. Bir ekranda ve bir kapıda ikisini ayıracağız. Sahte ve gizli olanakları tanıyacağız. Sonunda «kimin için» sorusuna döneceğiz, çünkü bir nesnenin olanağı herkese aynı değil.

Kanıt ne diyor

Sahada

Gri alan

«Olanak» sözcüğünün tartışması bitmedi. Gibson'ın anlamıyla Norman'ın anlamı aynı değil; bir sözcüğü iki anlamda kullanmak hâlâ yaygın ve bu karışıklık alanda açık biçimde eleştiriliyor. İşaretleyici ayrımının tasarımcının işini ne kadar kolaylaştırdığı ölçülmüş değil, bizim yorumumuz yalnız konuşmayı netleştirdiği. Ekranda olanak diye bir şey olup olmadığı da tartışılabilir: dokunmatik cam her yerde dokunmaya izin veriyor, geri kalan her şey uzlaşım olabilir. Kaynak sınırı da ortada: Gibson, Norman ve Gaver'ı doğrudan okuyamadık, onları aktaran metinlerle çalıştık. Kültürel meşruiyet kavramı bu ders için güçlü bir soru açıyor, ama Türkiye'deki kullanıcılar için ölçümümüz yok. Yanıt vermeyen sensör konusunda da burada okuduğumuz bir kaynak yok; bunu bir kontrol sorusu olarak bırakıyoruz ve bir sayı yazmıyoruz.

Senin işinde

Bir sorunu tartışırken iki soruyu ayır: bu eylem mümkün mü, mümkün olduğu anlaşılıyor mu? Birinci soruya hayır ise işlev yap, ikincisine hayır ise işaretleyici düzelt. Bir ekranda basılan yerleri kaydet: basılıp hiçbir şey yapmayan yer sahte olanaktır, kimsenin bulamadığı işlev gizli olanaktır. Görünümü işlevden ayır: gölge, kenar, renk, dolgu yalnız bir anlamda kullanılsın. Saklı hareketlerin görünür bir karşılığını koru. Bir nesneyi kimin için tasarladığını yaz; yükseklik, el gücü, görme, ten rengi, deneyim ve kuruma güven nerede kişiyi dışarıda bırakıyor? Sensörlü cihazları çeşitli ten tonlarıyla sına, yanıt vermediğinde ne olduğunu da tasarla. Yazıyı son çare say, ama gerekli olduğu yerde kaldırma. Ekipte sözcüğü netleştir; «olanak» derken ne dediğinizi bir kez yazın. Kapıda, sayaçla bir sayım bir toplantıdan çok şey anlatabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Olanak ne yapılabileceğidir, işaretleyici bunun nerede yapılacağını söyler. Birini öbürüyle karıştırmak yanlış çözümü getirir. Olanak nesnede değil, kişi ile nesne arasındadır; bir kişi için var, ötekine yok olabilir. Sahte ve gizli olanakları ara. Yazı bir köprü olabilir, ama elin bildiğini yenmez.

Sonraki derse köprü

Kapı, sensör, sıra makinesi, ekran. Emre takvime bakıp soruyor: «Biz şimdi hangi işi yapıyoruz? Bir kapı kolunu da mı biz seçiyoruz, uygulamayı mı, vatandaşın binadaki yolculuğunu mu?» Leyla Hanım gülümsüyor. Bu soru yeni değil, onu bir meslek hâline getiren insanlar da aynı karışıklıkla başlamış. M01-D04 bu mesleğin sınırını nasıl çizdiğine bakıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Olanak ile işaretleyici arasındaki ayrım hangisidir?

• A) Olanak fiziksel, işaretleyici dijital olandır.
• B) Olanak mümkün olanı, işaretleyici nerede olduğunu söyler.
• C) İşaretleyici işlev, olanak görünüştür.
• D) İkisi aynı kavramın eski ve yeni adlarıdır ve her yerde değişir.

Cevap: B. Olanak hangi eylemin mümkün olduğunu belirler, işaretleyici bunu bildirir. Her ikisi hem fiziksel hem dijital üründe görülebilir.

Soru 2 · Hesap

120 geçişin yüzde 35'inde yanlış hamle yapılıyor, her biri 4 saniye. Toplam kaç saniye kaybedilir?

• A) 42 saniye
• B) Tam 480 saniye
• C) 168 saniye
• D) Yaklaşık 35 dakika

Cevap: C. 120 çarpı 0,35, 42; 42 çarpı 4, 168. 42, süreyle çarpmayı unutmaktır. 480, yüzdeyi uygulamamaktır. 35 dakika, yüzdeyi süre sanmaktır.

Soru 3 · Tuzak

Bir bilgi kutusu düğme gibi gölgeli duruyor, ama basılmıyor. Bu hangi durumdur?

• A) Sahte olanak.
• B) Gizli olanak, çünkü işlev var.
• C) Doğal eşleme örneği.
• D) Kısıt, çünkü yanlış eylemi engelliyor.

Cevap: A. Görünen bir eylem olasılığı var, ama işlev yok. Gizli olanakta durum terstir: işlev vardır, görünmez.

Soru 4 · Kavram

Sıra makinesi ekranı kimilerine yetişmiyor. Bu neden olanağın ilişkisel olduğunu gösterir?

• A) Makine elektronik olduğu için.
• B) Ekran her görevliye farklı görünür.
• C) Aynı yükseklik bir kişiye uyar, öbürüne uymaz.
• D) Standart her yükseklik için ayrı bir renk ister.

Cevap: C. Olanak kişi ile nesnenin uyumudur. Aynı yükseklik bir kişiye erişilir, öbürüne değildir; bu yüzden ölçü bedenle birlikte alınır.