İçeriğe geç

L06-P01-M01-D01

Kronik Hastalık Bakımının Dönüşümü

Fonksiyonel Tıp Akademisi — L06, Fonksiyonel Tıbbın Kuramsal ve Eleştirel Temelleri · 1.769 kelime · 3 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 13 dk dinleme

Üstü çizilen cümle

Kasımın ilk pazartesisi, saat dokuz. Siirt'teki tıp fakültesinin tıp tarihi ve etik anabilim dalında kalorifer henüz ısınmamış; Mukadder Hanım paltosunu çıkarmadan masasındaki dosyayı açıyor. Dosya, seçmeli tıp tarihi stajını yapan dönem beş öğrencisi Bartu'nun. Kapağında "Fonksiyonel Tıbbın Tarihi" yazıyor ve ilk sayfanın ilk cümlesi bir internet sayfasından aktarılmış: "Fonksiyonel tıp, 1990'da, modern tıbbın göremediği kronik hastalık salgınına bir yanıt olarak doğdu."

Mukadder Hanım cümlenin ortasındaki iki ifadenin altını çiziyor, "göremediği" ve "bir yanıt". Kenara kurşun kalemle iki soru yazıyor: "Kim, ne zaman gördü?" ve "Tek yanıt mı?" Sonra dolabından iki fotokopi çıkarıyor. Birincisi 1971 tarihli bir demografi makalesinin yeniden basımı, ikincisi 1998 tarihli üç sayfalık bir başyazı. "Cümlen doğru bir sorunu anlatıyor," diyor, "ama sorunun keşfini yanlış kişiye veriyor. Bu iki kâğıdı okumadan fonksiyonel tıbbın tarihine başlayamazsın."

Bu derste ne olacak

Bu ders Fonksiyonel Tıp: Kuram ve Sistemler Akademisi'nin ilk dersi ve fonksiyonel tıbbın tarihini, o tarihin içine doğduğu sorundan başlatıyor. Önce yirminci yüzyılda hastalık yükünün nasıl değiştiğini bir demografi kuramıyla göreceğiz. Sonra aynı yıllarda ana akım tıbbın bu değişime verdiği örgütsel yanıta, kronik bakım modeline bakacağız. Son olarak fonksiyonel tıbbın kendi kuruluş anlatısını bu arka planın önüne koyup hangi kısmının tarihsel olarak doğru, hangi kısmının bir tanıtım cümlesi olduğunu ayıracağız.

Akademinin duruşunu baştan söylemek gerekiyor. Burada fonksiyonel tıbbı ne tanıtıyoruz ne de mahkûm ediyoruz; tarihini ve iddialarını kanıta karşı okuyoruz. Bir tarih dersi için bu, her tarihin, her adın ve her sayının bir kaynağa dayanması ve bir kurumun kendisi hakkında söylediğinin bağımsız bir kaynağın söylediğinden ayrı tutulması demek.

Sıfır noktası

Bartu'nun cümlesindeki "kronik hastalık salgını" ifadesi bir değişimi anlatıyor: bir zamanlar insanları en çok öldüren hastalıklarla bugün öldürenler aynı değil. Bu değişimi kuramsal bir çerçeveye ilk oturtanlardan biri Abdel Omran'dı. Milbank Memorial Fund Quarterly'de 1971'de yayımlanan ve 2005'te Milbank Quarterly'de yeniden basılan makalesi, değişimi üç çağ olarak tarif ediyordu.

Omran'ın ilk evresi "veba ve kıtlık çağı"ydı: ölüm oranı yüksek ve dalgalı, doğumda beklenen yaşam süresi 20 ile 40 yıl arasında gidip geliyor. İkinci evre "geri çekilen salgınlar çağı"ydı; salgın tepeleri seyreliyor, beklenen yaşam süresi yaklaşık 30'dan 50'ye doğru düzenli olarak artıyordu. Üçüncü evre "dejeneratif ve insan eliyle oluşan hastalıklar çağı"ydı: ölüm oranı düşük bir düzeyde dengeye yaklaşıyor, beklenen yaşam süresi 50 yılı aşıyordu. Bu üçüncü çağın hastalıkları kalp-damar hastalıkları, kanserler, kronik akciğer hastalıkları ve diyabet gibi yıllarca süren, çoğu zaman birlikte görülen durumlardır.

Kuramın bugünkü karşılığını Dünya Sağlık Örgütü'nün sayılarında görmek mümkün. Örgütün Eylül 2025 tarihli bilgi notuna göre bulaşıcı olmayan hastalıklar 2021'de en az 43 milyon kişinin ölümüne yol açtı ve bu, pandemiyle ilişkili olmayan ölümlerin %75'ine karşılık geliyor. Bu iki sayıdan pandemi dışı toplam ölümü kaba bir hesapla geri bulabilirsin: 43 ÷ 0,75 ≈ 57 milyon. Aynı notta 70 yaşından önce gerçekleşen bulaşıcı olmayan hastalık ölümleri 18 milyon olarak veriliyor ve bunların %82'si düşük ve orta gelirli ülkelerde; yani bu yük, zengin ülkelerin yaşlı nüfusuna özgü bir sorun değil.

Mekanizma

Akut bakım için kurulmuş bir düzen

Hastalık yükü değiştiğinde onu karşılayan kurumların da değişmesi gerekir ve bu değişim kendiliğinden olmaz. Mukadder Hanım'ın ikinci fotokopisi tam bu sorunu konu ediyor. Edward Wagner, 1998'de Effective Clinical Practice dergisinin ilk sayısına yazdığı başyazıda kronik hastalığı olan hastaların karmaşık gereksinimlerini karşılamayı örgütlü tıbbın önündeki en büyük güçlük olarak tanımlıyor ve olağan bakımın bu işi yapamadığını söylüyordu. Dayanağı, kronik hastaların önemli bir kısmının etkili tedavi almadığını, hastalık kontrolünün kötü olduğunu ve bakımlarından memnun olmadıklarını gösteren onlarca anket ve denetimdi.

Wagner'in teşhisi bireysel hekimlere değil, düzenin kendisine yönelikti. Birinci basamak, ona göre, çeşitli ve akut sorunlarla gelen hastalara hızlı erişim sağlamak için tasarlanmıştı: hasta yönlendirmesi ve akışa öncelik, kısa randevular, belirti ve bulgunun tanı ve tedavisi, laboratuvara ve reçeteye dayanma, kısa ve öğretici hasta bilgilendirmesi, izlemin hastanın kendi başvurusuna bırakılması. Kronik hastalıkla yaşayan hastaların ve ailelerinin gereksinimleri ise farklıydı ve Wagner'e göre akut bakım için kurulmuş bir örgütün ve kültürün bunları karşılaması olası değildi. Bu hastalar planlı ve düzenli bir etkileşime gereksinim duyuyordu.

Bartu bu listeyi okurken kendi stajlarını hatırlıyor. Poliklinikte bir sabah otuz hasta, her birine birkaç dakika; diyabetli bir hastanın ilacı ayarlanıyor, sonraki randevu hastanın ne zaman geleceğine kalıyor. Bu, kötü hekimliğin değil, başka bir iş için kurulmuş bir düzenin tarifi. Wagner'in metninin değeri, sorunu kişilerden alıp örgüte yerleştirmesinde.

Kronik bakım modeli

Wagner ve arkadaşları teşhisle kalmadılar; 1990'ların ortasından başlayarak yayımladıkları yazılarda bir yeniden düzenleme önerisi geliştirdiler. Bodenheimer, Wagner ve Grumbach'ın 2002'de JAMA'da yayımladığı iki bölümlük yazı, bu öneriyi birinci basamakta kronik hastalık yönetimini iyileştirmek için bir kılavuz olarak özetliyordu.

Modelin altı bileşeni, Wagner'in akut bakım listesinin neredeyse madde madde tersini kuruyor. Kısa ve öğretici bilgilendirmenin yerine hastanın kendi hastalığını yönetme becerisini ve güvenini artıran öz yönetim desteği geliyor. Hastanın kendi başvurusuna bırakılan izlemin yerine hasta kayıtları ve hatırlatıcılarla çalışan bilgi sistemleri geliyor; tek hekimin omzundaki yükün yerine yeniden düzenlenmiş bir ekip. Model, bakımın odağının kişisel hekimde kalacağını, onu destekleyen ekibin genişleyebileceğini varsayıyordu.

Bu modelin ne kadar işe yaradığı da sorulmuş bir soru. Coleman, Austin, Brach ve Wagner 2009'da Health Affairs'te, 2000 sonrasında yayımlanan ve modelin beş temel makalesinden birine atıf yapan çalışmaları gözden geçirdi. Vardıkları sonuç, birikmiş kanıtın modeli bir bakım yeniden tasarımı çerçevesi olarak desteklediği, ama maliyet etkililik gibi alanlarda işin bitmediğiydi.

Kartın notu, bu akademinin her derste soracağı soruyu şimdiden taşıyor. Altı bileşenli bir yeniden düzenlemede iyileşme görüldüğünde, iyileşmenin hangi bileşenden geldiği ayrıca sorulmalıdır. Bu soru, çok bileşenli bir müdahaleyi ayrıştırma sorunu olarak L06-P01-M02-D01'de ayrıntısıyla karşına çıkacak ve fonksiyonel tıbbın kendi değerlendirmesinde de aynı ağırlıkla duracak.

Aynı sorun, ikinci bir yanıt

Fonksiyonel tıbbın kuruluş anlatısı bu arka planın önünde okunmalı. Fonksiyonel tıbbın en bilinen kurumu Institute for Functional Medicine'dir, Türkçesiyle Fonksiyonel Tıp Enstitüsü; Amerika Birleşik Devletleri'nde kurulmuş, kâr amacı gütmeyen bir eğitim kuruluşudur. Kurumun kendi tarih sayfasına göre kurucuların vizyonu, klinik tıbbı yirminci yüzyılda bulaşıcı hastalıklarla savaşırken çok iyi işlemiş ilaç temelli modelden, büyüyen kronik hastalık salgınını tersine çevirmek için tasarlanmış, sistem odaklı ve hasta odaklı bir modele taşımaktı. Aynı kurumun anlatısında fonksiyonel tıp kavramı 1990'da doğuyor, kurum 1991'de kuruluyor.

Bu cümlelerin sorunu tarif eden kısmı Omran'ın ve Wagner'in tarif ettiğiyle örtüşüyor. Yük değişmişti ve akut bakım için kurulmuş düzen ona uymuyordu; bunu söylemek için fonksiyonel tıbba gerek yoktu, ama fonksiyonel tıbbın bunu söylemesi de yanlış değildi. Ayrılık, sorunun keşfi ve çözümün biçimi konusunda başlıyor. Wagner'in yanıtı bakımın örgütlenmesine yönelikti: ekip, kayıt, izlem, öz yönetim. Fonksiyonel tıbbın yanıtı ise, sonraki derslerde göreceğin gibi, hastalığın biyolojik açıklamasına ve klinik görüşmenin içeriğine yöneliyordu.

Klinik gerçeklik

Bartu ilk cümlesini yeniden yazıyor ve iki taslak arasındaki fark bu dersin pratik çıktısı. Yeni cümle şöyle: "Yirminci yüzyılın ikinci yarısında hastalık yükü bulaşıcı hastalıklardan kronik hastalıklara kaydı ve akut bakım için kurulmuş sağlık hizmeti bu değişime uyum sağlamakta zorlandı; 1990'larda bu soruna verilen yanıtlardan biri bakımın örgütlenmesini değiştirmeyi önerirken, bir diğeri, fonksiyonel tıp, hastalığın açıklanma biçimini değiştirmeyi önerdi." Cümle uzadı, ama artık her parçasının bir kaynağı var.

Bu ayrımın klinikte bir karşılığı var. Kronik bir hastalıkla yaşayan biri bugün bir bakım ortamında daha uzun görüşme, düzenli izlem ve yaşam biçimine dair sorular gördüğünde, bunun nereden geldiğini sormak yararlı. Bu unsurların bir kısmı kronik bakım modelinin ve hasta merkezli bakım yazınının ortak mirası ve kanıtları da oradan geliyor. Bir kurum bu unsurları kendi özgün buluşu olarak sunduğunda, sunumun kendisi bir tarih iddiasıdır ve öteki iddialar gibi sınanabilir.

Mukadder Hanım dosyayı kapatırken bir not daha ekliyor: "Kurumun kendi sayfası bir kaynaktır, ama kurum hakkında değil, kurumun kendini nasıl anlattığı hakkında." Bu modül boyunca kurumların kendi tanıtım metinlerini kullanacağız, çünkü bir hareketin kendini nasıl anlattığı da onun tarihinin parçası. Ama her seferinde onları bağımsız kaynaklardan ayrı tutacak ve ayrımı metinde görünür kılacağız.

Kendini sına

  1. Omran'ın üç çağını sırayla adlandır ve her birinde beklenen yaşam süresinin yaklaşık aralığını yaz.
  2. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 2021'de en az 43 milyon bulaşıcı olmayan hastalık ölümü, pandemi dışı ölümlerin %75'i. Pandemi dışı toplam ölüm sayısını hesapla.
  3. Wagner'e göre birinci basamak hangi tür hasta için tasarlanmıştı? Bu tasarımın kronik hastalığa uymayan üç özelliğini say.
  4. Kronik bakım modelinin altı bileşenini yaz ve her birinin akut bakım düzenindeki hangi özelliğe karşılık geldiğini göster.
  5. "Fonksiyonel tıp kronik hastalık sorununu ilk gören yaklaşımdır" cümlesi neden X rozeti taşıyor? Sorunun tanımı ile ona verilen yanıtı ayırarak açıkla.
  6. Bir kurumun kendi tarih sayfası hangi soruya güvenilir bir kaynaktır, hangi soruya değildir?

Bir sonraki derse köprü

Bartu'nun yeni cümlesi fonksiyonel tıbbı, kronik hastalık sorununa verilmiş yanıtlardan biri olarak konumladı ve ayırt edici yanını hastalığın açıklanma biçiminde aradı. Bu yanıtın merkezinde tek bir sözcük duruyor: işlev. Bir biyokimyacının 1989 ve 1990'da düzenlediği toplantılardan çıktığı anlatılan kavram, hastalığı bir organın yapısal bozukluğu yerine işlevin bozulması olarak düşünmeyi öneriyordu. "İşlev" bu öneride tam olarak ne anlama geliyordu ve terimin kendisi gerçekten 1990'da mı doğmuştu?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?