İçeriğe geç

L06-P01-M01-D02

Jeffrey Bland ve İlk Kavramsallaştırmalar

Fonksiyonel Tıp Akademisi — L06, Fonksiyonel Tıbbın Kuramsal ve Eleştirel Temelleri · 1.689 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 13 dk dinleme

İki renk kalem

Aynı haftanın çarşambası, öğle yemeğinin hemen ardından. Bartu anabilim dalının küçük toplantı odasına sekiz sayfalık bir özgeçmiş ve üç sayfalık bir dergi yazısı getirmiş. İkisi de aynı kişiye ait: fonksiyonel tıbbın kurucusu olarak anılan biyokimyacı Jeffrey Bland. Özgeçmiş Haziran 2025 tarihli ve Bland'ın kendi sitesinde yayımlanmış; yazı 2015'te Integrative Medicine dergisinde çıkmış ve Bland'ın kendi kaleminden.

Mukadder Hanım masaya bir sarı, bir yeşil fosforlu kalem bırakıyor. "Bir olguyu yalnız Bland'ın kendisi söylüyorsa sarı," diyor, "ondan bağımsız bir kaynakta da buluyorsan yeşil." Bartu bir saat çalışıyor. Sonunda özgeçmiş baştan sona sarı; yeşile boyanabilen yalnız iki satır var. PubMed'de 1975 ve 1978 tarihli, E vitamininin kırmızı kan hücresi zarına etkisini inceleyen iki yazı "Bland J" adıyla kayıtlı, ama kayıtlarda yazarın kurumu yazmıyor. Onları bu kişiye bağlayan bilgi de yine özgeçmişin kendisi.

Bu derste ne olacak

Bu ders fonksiyonel tıbbın kavramsal başlangıcını, onu kuran kişinin kendi anlatısı üzerinden ele alıyor. Önce Bland'ın kariyerini kendi özgeçmişinden okuyacağız ve bu bilgilerin nerede bağımsız bir dayanağı olduğunu, nerede olmadığını işaretleyeceğiz. Sonra 1989 ve 1990'daki toplantılardan çıktığı anlatılan kavrama, "işlev" sözcüğünün bu kavramda ne anlama geldiğine bakacağız. Ardından terimin gerçekten o yıllarda doğup doğmadığını on dokuzuncu yüzyıldan kalan bir metinle sınayacağız. Son olarak, kavramı kuran kişinin aynı yıllarda bir şirket de yönetmesinin bilimsel olarak neyi gerektirdiğini konuşacağız.

Sıfır noktası

Bland'ın kendi özgeçmişine göre 1967'de University of California, Irvine'den biyoloji lisansı, 1971'de University of Oregon'dan kimya doktorası almış. 1971–1984 arasında Tacoma'daki University of Puget Sound'da beslenme biyokimyası alanında kimya profesörü olarak çalışmış. Ardından Linus Pauling Institute of Science and Medicine'da, yani iki kez Nobel ödülü almış kimyager Linus Pauling'in adını taşıyan araştırma enstitüsünde kıdemli araştırmacı ve besin takviyesi analiz laboratuvarının yöneticisi olarak bulunmuş. 1984'ten 2000'e kadar HealthComm International adlı şirketin genel müdürlüğünü, 2000–2012 arasında besin takviyesi şirketi Metagenics'in bilim direktörlüğünü yürütmüş.

Bu paragraftaki her bilginin kaynağı aynı: kişinin kendi beyanı. Bu, bilgilerin yanlış olduğu anlamına gelmiyor; bir özgeçmiş, sahibinin kendini nasıl sunduğuna dair birinci elden ve değerli bir belgedir. Ama bir tarih yazarı için beyanla doğrulanmış olgu ayrı kategorilerdir. Küçük bir örnek, ayrımın neden gerektiğini gösteriyor: Bland 2015 yazısında Pauling Enstitüsü'ndeki deneyimini 1981–1983 yıllarına yerleştiriyor, özgeçmişi ise aynı görev için 1983–1986 diyor. Bu modülün son dersinde bu tür farkları toplu olarak okuyacağız; şimdilik yalnız şunu not et: aynı kişinin iki metni bile her zaman aynı tarihi vermiyor.

Mekanizma

Victoria toplantıları

Bland 2015 yazısında kavramın doğuşunu şöyle anlatıyor. O ve eşi Susan Bland, 1989 ve 1990'da Kanada'nın British Columbia eyaletindeki Victoria kentinde iki toplantı düzenlemiş ve masraflarını karşılamış. Toplantılara klinik ve bilimsel deneyimi olan bir grup uzman katılmış ve şu soruyu tartışmış: moleküler tıbbın ve bütünleştirici tıbbın bakış açılarını birleştiren bir tıp sistemi nasıl olurdu? Bland'ın anlatımında "fonksiyonel tıp" terimi bu iki toplantıdan çıkmış ve grup onu iki yaklaşım arasında bir köprü olarak görmüş. Bland 2022'de yayımladığı bir başka yazıda ise aynı başlangıcı tek bir toplantıya, 1990'a yerleştiriyor.

Kavramın çekirdeği aynı 2015 yazısında tek bir cümlede duruyor. Bland'ın aktarımıyla grup, fizyolojik, fiziksel, bilişsel ve psikolojik düzeylerde işlev bozukluğunun, hastalık dediğimiz ayrık patolojinin başlangıcından önce geldiğine inanıyordu. İşlevin bütün kişiyi kapsayan bir sistem yaklaşımıyla daha iyi anlaşılması ve ölçülmesinin, moleküler tıbbın bulgularını kliniğe taşıyacak bir "işletim sistemi" olabileceğini düşünüyordu. Bu cümlede iki ayrı iddia var. Biri tarihsel bir sıralama iddiası: işlev bozulur, sonra hastalık görünür. Öteki bir yöntem iddiası: işlevi ölçmek, hastalığı erken yakalamanın yolu olabilir.

Bu anlatıyı okurken tarihine dikkat etmek gerekiyor. Yazı 2015'te, toplantılardan yaklaşık yirmi beş yıl sonra yazılmış ve 1990'daki kavramı sonraki yılların diliyle anlatıyor. Bland aynı yazıda kavramı desteklemek için Loscalzo, Kohane ve Barabási'nin 2007'de hastalık sınıflamasını karmaşık sistemler yaklaşımıyla yeniden düşünmeyi öneren makalesini ve Lee Hood'un, Bland'ın aktarımıyla yine 2007'de ortaya attığı dört ayaklı "P4 tıbbı" fikrini anıyor. Bu kaynakların hiçbiri 1990'da yoktu. Bir kurucunun geriye dönük anlatısı, kavramın sonradan kazandığı bilimsel komşulukları başlangıca taşıma eğilimi taşır; bu bir sahtecilik değil, hafızanın ve savunmanın olağan işleyişidir. Tarih yazımı için sonuç şu: 1990'daki kavramın ne olduğunu öğrenmek için 1990'a ait metinlere bakmak gerekir, 2015'teki anlatıya değil.

"İşlev" sözcüğünün iki hayatı

Bland aynı yazıda bir şey daha söylüyor: 1989'da tıpta "işlevsel" sözcüğünün tanımının değiştiğini, psikosomatik hastalıklarla olan bağından, kişinin çevresinin ve yaşam biçiminin genlerinin, proteinlerinin ve metabolizmasının işleyişi üzerindeki etkisine doğru kaydığını fark ettiğini yazıyor. Bu gözlem önemli, çünkü sözcük klinikte bugün de iki anlamda kullanılıyor ve ikisi kolayca karışıyor.

İki anlam arasındaki fark, bir hastanın duyduğu cümleyi değiştiriyor. Geleneksel anlamda "işlevsel" demek, yapısal bir neden bulunamadığını kabul etmektir ve belirtiyi tedavi etmenin yollarını tartışmaya açar. Fonksiyonel tıbbın anlamında ise sözcük, bulunması gereken bir nedenin varlığını varsayar: işlev bir yerde bozulmuştur ve doğru testlerle görünür hâle getirilebilir. Bu varsayımın ne kadar ileri gidebileceği, L06-P01-M02-D07'de kök neden dilinin hangi durumlarda bir açıklama, hangi durumlarda bir vaat olduğu sorusuyla birlikte daha ayrıntılı işlenecek.

Kartın C rozeti iddiayı reddetmiyor, daraltıyor. İddia bir hastalık için doğru, bir başkası için bilinmiyor olabilir; Bland'ın cümlesi ise onu bütün hastalıklar için tek bir sıralama olarak kuruyor. Bir tarih dersinde bu ayrımı yapmak, kavramın yanlış olduğunu söylemek değil, kurulduğu anda hangi genişlikte kurulduğunu kaydetmektir.

Terim 1990'da mı doğdu?

Mukadder Hanım bu noktada Bartu'ya bir PubMed Central kaydı gösteriyor. 1872'de Amerika'da Georgia Medical Companion adlı dergide yeniden basılmış bir ders metni bu: Birmingham'daki Genel Hastane'nin hekimi Willoughby Wade'in "On Functional Medicine" başlıklı konuşması. Metnin sonundaki not kaynağı The Lancet'in 1 Temmuz 1871 tarihli sayısı olarak veriyor. Wade, pratik tıbbı bilimden uzaklaştıran koşulları değiştirebilecek fikirlerin "Fonksiyonel Tıp" terimiyle özetlenebileceğini söylüyor. Gerekçesi de açık: ona göre hastalığın her belirtisi, bir işlevin uygun organı tarafından kusurlu biçimde yerine getirilmesinden doğar.

Bland bu metni biliyor ve gizlemiyor. 2022 yazısında, kavramı bütünüyle yeni sandıklarını, yaklaşık yirmi yıl sonra Wade'in 1871 tarihli dersinden haberdar olduklarını ve buna sevindiklerini yazıyor. Wade'in kullanımı ile Bland'ınki aynı sözcükte buluşuyor ama içerikleri aynı değil. Wade'in "işlev"i organın işiydi ve tedaviyi belirtiden işleve kaydırmayı öneriyordu; Bland'ın "işlev"i genlerin ve metabolizmanın çevreyle etkileşimine uzanan ölçülebilir bir sistem durumudur. Terimin başka anlamlarda kullanımı da sürmüş: PubMed'de 1987'de Fransız Ulusal Tıp Akademisi bülteninde "sözde fonksiyonel tıp üzerine bir soruşturma" başlıklı bir yazı ve 1990'da bir fiziksel tıp ve rehabilitasyon dergisinde "Functional medicine" başlıklı kısa bir yazı kayıtlı. Bu iki kaydın yalnız başlıklarına ulaşılabiliyor, içerikleri hakkında bir şey söylemek mümkün değil.

Bir şirket ve bir enstitü

Kavramın kurulduğu yıllarda Bland bir şirket de yönetiyordu ve bu bilgi, kişiyi yargılamak için değil, kaynağı doğru okumak için gerekli. Institute for Functional Medicine'in 2023'te arşivlenmiş tarih sayfasına göre enstitünün 1991–2001 arasındaki bütün mali ve personel desteği Jeffrey ve Susan Bland'dan ve onların şirketi HealthComm International'dan geliyordu. Aynı sayfa, 2001'de HealthComm takviye şirketi Metagenics ile birleştiğinde, kâr amacı gütmeyen misyonunu korumak için enstitünün bu birleşmenin dışında tutulduğunu ve Blandların bugünkü kâr amacı gütmeyen kuruluşu bu yüzden kurduğunu anlatıyor. Bland'ın özgeçmişi ise kendisini 2000–2012 arasında Metagenics'in bilim direktörü olarak gösteriyor.

Oryantasyonda çıkar çatışmasını açıklamanın ne demek olduğunu konuştuğun derste (L00-P03-M03-D07) bir bağlantının değerlendirmeyi etkileyebileceğini önceden bildirmenin gerekliliğini görmüştün. Burada da aynı ölçüt işliyor. Bir eğitim kurumunun ilk on yılını kendi tanımıyla tıbbi gıda geliştiren bir şirketin finanse etmesi, o kurumun öğrettiklerinin yanlış olduğunu göstermez. Ama o on yılda üretilmiş eğitim içeriğini okurken bu ilişkiyi bilmek, okurun hakkıdır ve kurumun kendi sayfası bunu açıkça yazdığı için dürüstlüğü hakkını vermek gerekir.

Klinik gerçeklik

Bartu'nun sarı-yeşil tablosu, bugün bir hastanın ya da bir hekimin fonksiyonel tıpla karşılaştığında duyduğu cümlelere doğrudan uyuyor. "Fonksiyonel tıp 1990'da doğdu" cümlesi bir terimin tarihi hakkında yanlış, bir kurumun tarihi hakkında doğru. "Hastalık işlev bozukluğuyla başlar" cümlesi bazı hastalıklar için iyi kurulmuş bir gözlem, bütün hastalıklar için ise sınanması gereken bir genelleme. "Kurucusu bir biyokimyacıdır" cümlesi kişinin kendi beyanına dayanıyor ve bunu söylemek onu küçültmüyor.

Bu ayrımları yapmak bir kuruluş anlatısını değersizleştirmez; tam tersine, hangi kısmının üzerine güvenle basılabileceğini gösterir. Mukadder Hanım toplantının sonunda tabloya bir sütun daha ekletiyor: "bu olgu neyi değiştirir?" Pauling yıllarının hangi yıl olduğu kavramın değerini değiştirmiyor. HealthComm'un enstitüyü finanse etmiş olması ise o yılların eğitim içeriğini nasıl okuyacağımızı değiştiriyor ve bu yüzden bir tarih ayrıntısı olmaktan çıkıp bir kanıt okuryazarlığı konusuna dönüşüyor.

Kendini sına

  1. Bartu'nun tablosunda bir olgu ne zaman sarıya, ne zaman yeşile boyanır? PubMed'deki 1975 ve 1978 kayıtları neden tam olarak yeşil sayılamaz?
  2. Bland'ın 2015 yazısındaki çekirdek cümle iki ayrı iddia taşıyor. Bunları ayır ve her birinin nasıl sınanabileceğini yaz.
  3. İşlevsel bozukluğun geleneksel klinik anlamı ile fonksiyonel tıptaki "işlev bozukluğu" arasındaki fark nedir? Hastanın duyduğu cümleyi nasıl değiştirir?
  4. Wade'in 1871 tarihli dersi, "terim 1990'da doğdu" iddiasını neden çürütür, ama Bland'ın kavramını neden çürütmez?
  5. HealthComm'un enstitünün ilk on yılını finanse etmiş olması hangi soruyu değiştirir, hangisini değiştirmez?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste bir kavramın, bir terimin ve bir kişinin tarihini birbirinden ayırdık. Kavram 1991'de bir enstitünün adı oldu ve ilk on yılında Blandların ve şirketlerinin desteğiyle sürdü. Bir kavramı bir kuruma dönüştüren işler nelerdi: uluslararası sempozyumlar mı, sürekli tıp eğitimi akreditasyonu mu, hekimlere yönelik bir giriş kursu mu? Ve kurumun kendi tarih sayfası, bu işleri kimin başlattığını her sürümünde aynı biçimde mi anlatıyor?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?