İçeriğe geç

L06-P01-M01-D03

Institute for Functional Medicine'in Kuruluşu

Fonksiyonel Tıp Akademisi — L06, Fonksiyonel Tıbbın Kuramsal ve Eleştirel Temelleri · 1.674 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

Kaç kurucu?

Kasımın ilk cuması, sabah on bir. Anabilim dalının koridorundaki arşiv dolabının üstünde iki çıktı duruyor. İkisi de aynı internet sayfasının, fonksiyonel tıp enstitüsünün "Tarihimiz" başlıklı sayfasının, bir internet arşivinde saklanmış kopyası; biri Şubat 2023'ten, öteki Ocak 2025'ten. Bartu iki çıktıyı da sarı kalemle işaretlemiş ve aynı yerde durmuş: 2023 kopyasında enstitüyü 1991'de Jeffrey ve Susan Bland kurmuş. 2025 kopyasının sonundaki zaman çizelgesinde ise 1991 satırında üç ad var: Susan Bland, Jeffrey Bland ve David Jones.

Mukadder Hanım çıktılara bakıp güldüğünde Bartu şaşırıyor. "Kurumlar kendi tarihlerini yeniden yazar," diyor Mukadder Hanım, "bu bir skandal değil, ama bir veri. Sorulacak soru hangisinin doğru olduğu değil, hangisinin ne zaman ve neden öyle yazıldığı." Sonra dolaptan eski bir kongre programı klasörü çıkarıyor ve ekliyor: "Bir kurumun kuruluşunu anlamak için kurucu adlarından çok, ilk on yılda ne yaptığına bakmak gerekir."

Bu derste ne olacak

Bu ders, fonksiyonel tıp kavramının bir kuruma dönüşmesini anlatıyor. Önce kurumun bugünkü hukuki biçimini ve 2001'deki dönüşümünü tanımlayacağız. Sonra kurucular sorusuna dönüp bir kurumun kendi tarih sayfasının nasıl okunacağını konuşacağız. Ardından ilk on yılın işlerine, sempozyumlara, ilk giriş kursuna ve ders kitaplarına bakacağız. Son olarak kurumun en çok öne çıkardığı belgelerden birini, sürekli tıp eğitimi akreditasyonunu ele alıp bu belgenin neyi gösterdiğini, neyi göstermediğini ayıracağız.

Sıfır noktası

Enstitü bugün, kendi tanımına göre, Amerika Birleşik Devletleri vergi yasasının 501(c)(3) maddesine dayanan ve kâr amacı taşımayan bir kuruluş olarak eğitim veriyor. Kurumun 2025 tarihli zaman çizelgesi bu statüyü 2001'e yerleştiriyor. Önceki derste gördüğün gibi enstitünün 1991–2001 arasındaki mali ve personel desteği, kurumun kendi 2023 tarihli sayfasına göre Blandlardan ve kurdukları HealthComm şirketinden karşılanıyordu (L06-P01-M01-D02). Yani kurumun ilk on yılı ile sonraki dönemi farklı bir hukuki zeminde duruyor. 2023 kopyası bu dönüşümü, enstitünün Jones döneminde ticari bağlantılardan arınmış, bağımsız bir eğitim kurumuna dönüşmesi olarak anlatıyor. Bu bir kurum beyanı; dışarıdan sınanması, eğitimlerde görev alan kişilerin mali ilişkilerinin ne ölçüde açıklandığına bakmayı gerektirir.

Tanımın son cümlesi bu dersin geri kalanı için bir ölçü. Kâr amacı gütmeyen statü, kurumun kazancının kimseye dağıtılmadığını söyler; kurumun eğitimlerinde anlatılan bir tanı ya da tedavi yaklaşımının işe yarayıp yaramadığını söylemez. Bir kurumun tanıtım metninde iki bilginin aynı cümlede durması, okurun onları birbirine bağlamasını kolaylaştırır. Tarih okurken bu bağı kendimiz çözmemiz gerekiyor.

Mekanizma

Kurucular sorusu

İki çıktının farkı tek satırla sınırlı değil. 2023 kopyası David Jones'u 1999–2013 arasında enstitünün başkanı olarak tanıtıyor; 2025 kopyası aynı görevi 2000–2013 diye veriyor. 2023 kopyasında, Jones döneminde fonksiyonel tıp matrisinin "doğduğu" yazıyor; 2025 kopyasında aynı dönemde matrisin "biçimsel olarak düzenlendiği". 2025 kopyasının kendi içinde de bir gerilim var: metnin gövdesi enstitüyü Blandların kurduğunu söylerken sondaki zaman çizelgesi Jones'u da kurucular arasına alıyor.

Bu farkların hiçbiri tek başına bir yanlışlık kanıtı değil. "Kurucu" sözcüğü yasal kuruluş belgesindeki adları da, ilk yıllarda kurumun biçimlenmesine emek vermiş kişileri de anlatabilir ve iki kullanım aynı sayfada yan yana yaşayabilir. Ama tarih yazımı açısından sonuç açık: bir kurumun bugünkü sayfası, o kurumun geçmişte ne olduğunun değil, bugün kendini nasıl anlattığının belgesidir. Sayfanın tarihli kopyalarını saklayan arşivler, bu anlatının nasıl değiştiğini görmenin en kolay yoludur.

Buradan Bartu'nun dosyasına bir yöntem kuralı giriyor. Kurumun kendi sayfasından bir olgu aktarılacaksa, sayfanın hangi tarihli kopyası okunduğu da yazılacak. Aynı olguyu iki kopya farklı veriyorsa ikisi birden aktarılacak ve fark adlandırılacak. Bu kural, bu modülün son dersinde toplu olarak kullanacağımız bir okuma alışkanlığının ilk adımı.

İlk on yılın işleri

Kurumun 2023 kopyası 1991–2001 dönemini üç başlık altında özetliyor: dokuz uluslararası sempozyum düzenlenmesi ve Applying Functional Medicine in Clinical Practice adlı yoğun kursun başlatılması; sürekli tıp eğitimi kredisi verebilmek için akreditasyon alınması; ve üç ders kitabının yazılıp yayımlanması. Kitapların adları da sayfada yazılı: fonksiyonel bir yaklaşımla klinik beslenme, detoksifikasyona fonksiyonel tıp yaklaşımı ve inflamatuvar bozukluklar üzerine birer kitap. Kursun adı Türkçede "Fonksiyonel Tıbbı Klinik Uygulamaya Taşımak" diye karşılanabilir ve kurumun bugün de temel giriş kursudur.

Bu üç araç, toplantı, kurs ve kitap, bir düşünce hareketinin kendi kanonunu kurmasının bilinen yollarıdır. Sempozyum, araştırmacıları ve klinisyenleri her yıl aynı çatı altında toplayıp hareketin kimlerden oluştuğunu görünür kılar. Kurs, kavramı klinik bir uygulama biçimine çevirir ve onu farklı mesleklerden öğrencilere tekrarlanabilir bir müfredat olarak aktarır. Ders kitabı ise neyin ana konu sayılacağını belirler. Kitap adlarına bakmak bu açıdan öğretici: ilk on yılın üç kitabından biri doğrudan detoksifikasyon üzerine ve kurumun bugünkü matrisinde de "biyotransformasyon ve atılım" adlı bir düğüm yer alıyor. Bu süreklilik bir konunun erken dönemde ne kadar merkezde durduğunu gösteriyor; o konudaki klinik iddiaların doğruluğu hakkında ise bir şey söylemiyor; onlar kendi kanıt kartlarıyla ayrıca sınanması gereken sorulardır.

2025 zaman çizelgesi bu işleri tek tek yıllara yerleştiriyor: ilk uluslararası sempozyum 1993'te, ilk giriş kursu 1998'de, akreditasyon 1999'da. Bağımsız bir iz de var. 2001'de Complementary Therapies in Medicine dergisinde yayımlanan bir toplantı raporunun başlığı, Mayıs 2000'de Arizona'nın Scottsdale kentinde yapılan "Yedinci Uluslararası Fonksiyonel Tıp Sempozyumu"ndan söz ediyor. Bu başlık kurumun anlatısındaki sempozyum geleneğinin gerçekten sürdüğünü gösteren dışarıdan bir kayıt. Ama başlıktaki sıra sayısı kurumun sayımıyla aynı takvimden çıkmıyor: sempozyum 1993'te başlayıp her yıl yapıldıysa Mayıs 2000'deki toplantı sekizinci olurdu, ve 1991–2001 arasına dokuz sempozyum sığması da yıllık bir düzeni gerektirir. Aradaki farkı açıklayan bir belgeye ulaşamadık; bir yıl atlanmış ya da numaralandırma farklı yapılmış olabilir.

Akreditasyon yılında da iki kurum metni ayrışıyor. 2025 zaman çizelgesi enstitünün akredite bir kuruluş olduğu yılı 1999 olarak veriyor; kurumun 2026 başında arşivlenmiş "Hakkımızda" sayfası ise 2001'den beri doğrudan akredite olduğunu yazıyor. "Doğrudan" sözcüğü iki tarihin farklı şeyleri anlatıyor olabileceğini düşündürüyor, ama bu ayrımı açıklayan bir kurum metni bulamadık. Kaydedilecek olan şu: aynı olguya kurumun iki sayfası iki ayrı yıl veriyor.

Akreditasyon neyi gösterir?

Akreditasyonu veren kuruluş Accreditation Council for Continuing Medical Education, Türkçesiyle Sürekli Tıp Eğitimi Akreditasyon Konseyi; kısaltmasıyla ACCME. Bir kurumun tanıtımında bu kısaltma güçlü bir güven işareti gibi durur, bu yüzden ne anlama geldiğini tam bilmek gerekiyor.

ACCME'nin Aralık 2020'de yayımlanıp 1 Ocak 2022'de yürürlüğe giren standartlarının ilki "içeriğin geçerliliğini sağla" başlığını taşıyor. Standarda göre akredite eğitimdeki hasta bakımına dair bütün öneriler güncel bilime, kanıta ve klinik akıl yürütmeye dayanmalı ve tanı ile tedavi seçeneklerinin adil ve dengeli bir görünümünü vermeli. Yeni ve gelişmekte olan konular tartışılabilir, ama program içinde öyle olduklarının açıkça belirtilmesi gerekiyor. Standart bir adım daha ileri gidiyor: bilim dışı tanı ya da tedavi yaklaşımlarını savunan ya da etkisiz olduğu bilinen uygulamaları öneren kuruluşların akredite olamayacağını söylüyor.

Bu kurallar ciddi ve bir eğitim kurumunun onlara uymayı taahhüt etmesi anlamlı bir şey. Ama standardın dilinde sorumluluk sağlayıcıya veriliyor: içeriğin geçerliliğini sağlamak akredite kurumun işi. Akreditasyon, kurumun bu sorumluluğu üstlenecek bir düzen kurduğunu onaylar; kurumun anlattığı her klinik yaklaşımın etkili olduğunu bağımsız olarak sınamaz.

İki kart birbirini tamamlıyor. Birincisi sürekli tıp eğitiminin bir biçim olarak işe yarayabildiğini söylüyor; ikincisi bu genel bulgunun, belirli bir kurumun anlattığı modele aktarılamayacağını. Enstitünün akreditasyonu, kurum tarihinde gerçek bir dönüm noktası; ama fonksiyonel tıp modelinin klinik etkinliği sorusu bu dönüm noktasından bağımsız olarak açık duruyor ve onu L06-P01-M02-D08'de, modelin bütününe ait kanıtı ele aldığında ayrıca tartacaksın.

Klinik gerçeklik

Bu dersin pratik çıktısı, bir eğitim duyurusunu okuma biçimi. Bir hekim ya da başka bir sağlık çalışanı "akredite fonksiyonel tıp eğitimi" ifadesini gördüğünde üç ayrı soru sorabilir: eğitimi veren kurum hukuken nedir, eğitim hangi standarda göre akredite edilmiştir ve eğitimde anlatılan yaklaşımın etkinlik kanıtı nerededir? İlk iki sorunun cevabı kurumun belgelerinde bulunur. Üçüncüsünün cevabı ise kurumun dışında, yayımlanmış çalışmalarda aranır.

Bartu bu üç soruyu dosyasının ikinci bölümünün başına yazıyor ve altına kurumun ilk on yılından bir özet ekliyor: Blandların ve şirketlerinin finanse ettiği bir enstitü, 1993'te başlayan bir sempozyum geleneği, 1998'de başlayan bir giriş kursu, 1999 ya da 2001'de alınan bir akreditasyon ve 2001'de kâr amacı gütmeyen bir kuruluşa dönüşüm. "1999 ya da 2001" ifadesini silmiyor. Mukadder Hanım onu okuyunca başını sallıyor: belirsizliği yazmak, onu gizlemekten daha iyi bir tarihçiliktir.

Kendini sına

  1. 501(c)(3) statüsü bir kuruluş hakkında neyi söyler, neyi söylemez?
  2. Kurumun 2023 ve 2025 tarihli sayfaları kurucular, Jones'un başkanlık yılları ve matrisin doğuşu konusunda nasıl ayrışıyor? Bu farkları aktarırken hangi kuralı uygularsın?
  3. Mayıs 2000'deki "Yedinci" sempozyum başlığı kurumun sempozyum anlatısını hangi yönüyle destekliyor, hangi yönüyle zorluyor?
  4. ACCME'nin içeriğin geçerliliğine dair standardı sorumluluğu kime veriyor? Bu, akreditasyonun okunmasını nasıl etkiler?
  5. Sürekli tıp eğitiminin etkinliğine dair B rozetli kart neden belirli bir kurumun klinik modeline aktarılamaz?
  6. "Akredite fonksiyonel tıp eğitimi" duyurusu karşısında soracağın üç soruyu yaz ve her birinin cevabını nerede arayacağını belirt.

Bir sonraki derse köprü

Kurumun iki arşiv kopyası, Jones döneminde ortaya çıkan bir aracı farklı fiillerle anlatıyordu: biri matrisin doğduğunu, öteki biçimsel olarak düzenlendiğini söylüyordu. Bu araç bir hastanın öyküsünü öncel, tetikleyici ve aracı etkenlere ve birkaç biyolojik "düğüme" ayırarak düzenliyor. Matrisin düğümleri kaç tane ve kurumun farklı metinleri onları aynı listeyle mi sayıyor? Ve bir öyküyü düzenlemek için çizilmiş bir şema, zamanla nasıl bir hastalık haritası gibi okunmaya başladı?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?