İçeriğe geç

L09-P01-M01-D03

Karşılaştırıcı

Fonksiyonel Tıp Akademisi — L09, Beslenme, Yaşam Tarzı, İlaç ve Müdahale Bilimi · 1.681 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 12 dk dinleme

İkinci sütun

Çarşamba, öğleden sonra iki. Merkezin grup salonu boş; sabahki bel ağrısı grubunun minderleri duvar dibine yığılmış. Ayaz masaya iki çalışmanın özetini koyuyor: birincisi Amerika'daki büyük önleme çalışması, ikincisi Finlandiya'da yürütülmüş daha küçük bir çalışma. İkisinin de sonucu aynı görünüyor: yaşam tarzı programı şeker hastalığı riskini yaklaşık yüzde 58 azaltmış. Ayaz bunu bir rastlantıdan çok bir doğrulama gibi okuyor.

Mürvet Hanım iki özeti alıp birini sağına, ötekini soluna koyuyor ve bir A4 kâğıdını ikiye bölen dikey bir çizgi çekiyor. Sol sütuna "program" yazıyor. Sağ sütunu boş bırakıyor ve Ayaz'a soruyor: "Yüzde 58 neye göre? Amerika'daki çalışmada programa girmeyenlere ne verildi, Finlandiya'dakinde ne verildi? Ve Kilis'te programa giremeyen biri yarın ne alacak?" Ayaz iki özete yeniden bakıyor. Özetlerden birinde sağ sütun için tek kelime var, ötekinde bir cümle.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir müdahalenin etkisinin, neye karşı ölçüldüğünden ayrılamayacağını göreceğiz. Önce aynı yüzde 58'in iki çalışmada iki farklı karşılaştırmadan geldiğini, çalışmaların kontrol gruplarına ne verildiğine bakarak göstereceğiz. Sonra bir çalışmanın içinde iki aktif seçeneğin doğrudan karşılaştırılmasının ne kazandırdığını tartacağız. Son olarak Kilis için karar karşılaştırıcısını, yani programa giremeyen birinin gerçekte alacağı şeyi tanımlayacak ve karşılaştırıcı değiştiğinde aktarılacak sayının nasıl değiştiğini varsayımsal bir hesapla göreceğiz.

Sıfır noktası

Kontrol grubunu, müdahaleyi almayan ya da karşılaştırma amacıyla başka bir şey alan grup olarak tanımlamış ve onun "bu kişiler müdahaleyi almasaydı ne olurdu" sorusunun gözlenebilir karşılığı olduğunu görmüştük (L01-P02-M03-D03). Aynı derste, katılımcıya müdahale koluyla eşit zaman ve ilgi sağlayan ama incelenen içeriği taşımayan dikkat kontrolünü de ayırmıştık. O ders kontrol grubunu bir araştırmacının gözünden kuruyordu: iç geçerliliği koruyacak en temiz karşılaştırma hangisidir?

Bu derste soru bir karar verenin gözünden sorulacak. Karar veren için önemli olan yalnız karşılaştırmanın temiz olması değil, karşılaştırılan seçeneğin kendi gerçekliğinde var olan seçenek olmasıdır. Bir önceki derste, sınanan paketin bileşenleri yerel paketle örtüşmediğinde kanıtın ancak bir çekinceyle taşınabileceğini görmüştük (L09-P01-M01-D02). Aynı çekince karşılaştırıcı için de geçerlidir ve çoğu zaman daha az fark edilir, çünkü kontrol grubunun ne aldığı özetlerde genellikle tek kelimeyle geçer.

Mekanizma

Aynı oran, iki ayrı sağ sütun

Amerika'daki çalışmanın 3234 katılımcısı rastgele üç gruba bölünmüştü: bir gruba plasebo hapı, birine ağızdan alınan bir kan şekeri ilacı verilmiş, üçüncüsü haftalık buluşmalara dayanan kapsamlı bir programa alınmıştı. Yaklaşık üç yıla yakın sürede, yüz kişinin bir yılda ürettiği olgu sayısı plasebo grubunda 11,0, ilaç grubunda 7,8, program grubunda 4,8 oldu. Yaşam tarzı programı plaseboya göre şeker hastalığı sıklığını yüzde 58, ilaç yüzde 31 azalttı. Özetin sağ sütun için verdiği tek kelime budur: plasebo.

Plasebo bir ilacı sınamak için anlamlı bir karşılaştırıcıdır, çünkü ilacın görünüşünü ve kullanılma biçimini taklit eder ve katılımcıların hangi kolda olduğunu gizler. Bir yaşam tarzı programı ise gizlenemez; katılımcı haftalık buluşmalara gidip gitmediğini bilir. Bu yüzden yaşam tarzı kolu ile plasebo kolu arasındaki fark, programın içeriğiyle birlikte programın getirdiği ilgiyi, sık teması ve katılımcının ne aldığını bilmesini de taşır. Bu bir kusur değildir; bir ilde kurulacak program da bu teması taşıyacaktır. Ama sağ sütunda yalnız "plasebo" yazdığında, okur karşılaştırmanın hap ile program arasında değil, hap alan ve hiçbir program almayan insanlar ile program alan insanlar arasında yapıldığını kendisi çıkarmak zorundadır.

Finlandiya'daki çalışmada sağ sütun daha doludur. Tuomilehto ile çalışma arkadaşlarının 2001 tarihli ana raporuna göre, glukoz toleransı bozulmuş, orta yaşlı ve fazla kilolu 522 kişi bir müdahale ya da bir kontrol grubuna ayrıldı ve ortalama 3,2 yıl izlendi. Dört yılın sonunda şeker hastalığının birikimli sıklığı müdahale grubunda yüzde 11, kontrol grubunda yüzde 23 idi; çalışma süresince risk yüzde 58 azaldı. Lindström ve arkadaşlarının 2003'te aynı çalışmanın müdahalesini anlatan yayını, kontrol grubunun ne aldığını açıkça yazar: başlangıçta genel beslenme ve egzersiz önerileri ve her yıl bir hekim muayenesi. Müdahale grubu buna ek olarak bir beslenme uzmanından kişiye özel danışmanlık almış, direnç egzersizi seansları önerilmiş ve genel etkinliği artırması öğütlenmişti.

İki çalışmanın oranı aynıdır, ama ikisi aynı sorunun cevabı değildir. Amerika'daki oran, yoğun bir programı hiçbir program içermeyen bir koldan ayırır; Finlandiya'daki oran, yoğun programı genel öneri ve yıllık muayene içeren bir olağan bakımdan ayırır. Oranların örtüşmesi bu yüzden bir doğrulama değil, iki farklı karşılaştırmanın rastlantıyla aynı sayıya düşmesidir. Bu iki çalışmanın nüfusu, izlem süresi ve şeker hastalığının tanımlanma biçimi de birbirinden ayrıdır.

İki aktif seçeneği aynı çalışmada karşılaştırmak

Amerika'daki çalışmanın üç kollu olmasının bir kazancı daha var. Yaşam tarzı programı ile ilaç, aynı çalışmada rastgele dağıtıldığı için birbirine karşı da karşılaştırılabildi ve yaşam tarzı programının ilaçtan anlamlı biçimde daha etkili olduğu bulundu. İki seçeneğin aynı çalışmada randomizasyonla karşılaştırılmasına doğrudan karşılaştırma, ortak bir üçüncü karşılaştırıcı üzerinden kıyaslanmasına dolaylı karşılaştırma demiştik (L01-P02-M04-D08). Doğrudan karşılaştırmada iki kol aynı insanlardan, aynı dönemde ve aynı ölçüm yöntemiyle oluşur.

Bunun karar için anlamı şudur: Kilis'te bir hekim "program mı, ilaç mı?" diye soruyorsa, iki ayrı plasebolu çalışmanın oranlarını yan yana yazmak yerine, ikisinin aynı çalışmada karşılaştırıldığı bir kanıt aramak gerekir. Plaseboya göre yüzde 58 ve plaseboya göre yüzde 31, iki seçeneğin birbirine göre farkını ancak aynı çalışmanın içinde güvenle söyler.

Kilis'in sağ sütunu

Mürvet Hanım'ın son sorusu, kararın karşılaştırıcısını soruyordu. Kilis'te programa giremeyen biri ne alacak? Merkezin bildiği kadarıyla, aile hekimi böyle bir kişiye muayenede kısa bir kilo ve beslenme konuşması yapıyor, bazılarına bir broşür veriyor ve bir yıl sonra yeniden kan şekeri bakıyor. Bu, Finlandiya'daki kontrol grubuna Amerika'daki plasebo kolundan daha çok benzeyebilir, ama ikisinin de aynısı değildir. Kilis'te herkesin yıllık kontrole geldiği de bilinmiyor.

Farkın büyüklüğünü varsayımsal sayılarla görelim; aşağıdaki sıklıklar uydurulmuştur ve yalnız karşılaştırıcının etkisini göstermeye yarar. Programa katılan üç yüz kişide dört yılda her yüz kişiden on birinin şeker hastası olacağını varsay. Karşılaştırıcı, Finlandiya'daki gibi bir genel öneri ve yıllık muayene ise ve orada dört yılda her yüz kişiden yirmi üçü şeker hastası oluyorsa, aradaki fark 23 − 11 = 12 puandır; üç yüz kişide 300 × 0,12 = 36 olgu. Karşılaştırıcı hiçbir temas içermiyorsa ve orada sıklık yüz kişide yirmi beş ise, fark 25 − 11 = 14 puan, yani 300 × 0,14 = 42 olgu olur. Aile hekimleri halihazırda düzenli ve etkili bir danışmanlık veriyorsa ve olağan bakımın sıklığı yüz kişide on beşe inmişse, fark 15 − 11 = 4 puana, yani 300 × 0,04 = 12 olguya düşer. Program aynıdır; değişen yalnız sağ sütundur.

Hesabın son satırı bu dersin en önemli satırıdır. Olağan bakım ne kadar iyiyse, yeni bir programın ona ekleyeceği yarar o kadar küçüktür. Bir program, zayıf bir karşılaştırıcıya göre sınanmışsa ve güçlü bir olağan bakımın yerine konulacaksa, kanıttaki fark yerel fark hakkında iyimser bir tahmin verir.

Sahadaki gerçeklik

Fonksiyonel tıp programlarının tanıtımlarında en sık görülen karşılaştırma, katılımcıların programdan önceki ve sonraki değerleridir. Bu karşılaştırmanın sağ sütunu katılımcıların kendi geçmişidir ve "program olmasaydı bu insanlara ne olurdu" sorusunu cevaplamaz; ortalamaya gerileme, kendiliğinden düzelme ve ölçüm tekrarı aynı değişikliği üretebilir. Ara hiperglisemi taşıyan insanların bir kısmının hiçbir şey yapılmadan normal kan şekerine döndüğünü modülün ilk dersinde okumuştuk; öncesi ve sonrası karşılaştırması bu dönüşü programa yazar.

İkinci sık durum, bir takviyenin ya da özel bir beslenme düzeninin "standart öneriye" ya da "hiçbir şeye" karşı sınanmasıdır. Hangisinin seçildiği sonucu değiştirir ve hangisinin karar için anlamlı olduğu, kişinin karşısındaki gerçek seçenekle belirlenir. Bir diyetisyenin önünde oturan kişi için karşılaştırıcı "hiçbir şey" değil, o diyetisyenin zaten vereceği danışmanlıktır.

Ayaz kâğıdın sağ sütununa üç satır yazıyor: "Amerika: plasebo, program yok. Finlandiya: genel öneri, yıllık muayene. Kilis: aile hekiminde kısa konuşma, bazen broşür, yıllık kan şekeri; kaç kişi gerçekten geliyor, bilmiyoruz." Mürvet Hanım son yarım cümleyi daire içine alıyor. "Bunu öğrenmeden yüzde 58'i valiliğe yazamayız," diyor.

Kendini sına

  1. Amerika'daki ve Finlandiya'daki çalışmalarda yaşam tarzı programı neye karşı sınandı? İki karşılaştırıcının farkını kendi cümlelerinle yaz.
  2. Yaşam tarzı programı için plasebo neden ilaçta olduğu gibi eşit bir karşılaştırıcı değildir? Bu farkın sonuca nasıl yansıyabileceğini açıkla.
  3. İki ayrı plasebolu çalışmada bir program yüzde 58, bir ilaç yüzde 31 risk azalması gösterseydi, bu iki sayıdan programın ilaca üstünlüğünü güvenle çıkarabilir miydin? Neden?
  4. Varsayımsal hesabı yeniden kur: olağan bakımın dört yıllık sıklığı yüz kişide on sekiz olsun. Program kolunun sıklığı yüz kişide on bir iken üç yüz kişide kaç olgu farkı beklenir?
  5. Bir takviye "standart beslenme önerisine" karşı sınanmış. Bir diyetisyenin önündeki kişi için bu karşılaştırıcı ne zaman karar için anlamlıdır, ne zaman değildir?

Bir sonraki derse köprü

Sağ sütun dolduğunda geriye, iki sütunun hangi ölçüyle karşılaştırıldığı kalıyor. İki çalışma da sonucu kan şekeri testine dayanan bir tanıyla ölçtü: şeker hastalığının ortaya çıkışı. Ama programa katılacak bir Kilisli için önemli olan, bir testin eşiği geçip geçmemesi mi, yoksa böbreğinin, gözünün, kalbinin ve gündelik hayatının ne olacağı mı? Hasta İçin Önemli Sonuç dersinin sorusu şu olacak: bir müdahale ara bir ölçümü değiştirdiğinde, kişinin hissedeceği ve yaşayacağı sonucu da değiştirdiğini hangi kanıt gösterir?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?