L11-P01-M01-D01
Yönlü ve Yönsüz Ağlar
Fonksiyonel Tıp Akademisi — L11, Sistem Biyolojisi, Omikler ve Hassas Tıp · 1.791 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 13 dk dinleme
Oksuz çizgiler
Ekim sonunda yağmurlu bir salı sabahı, saat dokuz buçuk. Kocaeli'deki bir üniversitenin hesaplamalı biyoloji biriminde Rüzgar, gece yarısına kadar uğraştığı çıktıyı Münire Hanım'ın masasına bırakıyor. Kâğıtta beş gen adı ve aralarında altı düz çizgi var; Rüzgar bu çizgileri iki ayrı veri tabanından indirdiği listeleri birleştirerek çekmiş. Ortadaki gen dört çizgiyle ötekilere bağlı, bu yüzden Rüzgar onu kırmızıyla işaretlemiş ve kenarına "kilit gen?" diye yazmış.
Münire Hanım kâğıdı çeviriyor, sonra bir kalem alıp çizgilerin üzerine tek tek soru işareti koyuyor. "Bu altı çizginin kaçı iki proteinin birbirine yapıştığını söylüyor, kaçı birinin ötekinin genini açıp kapattığını?" diye soruyor. Rüzgar listelere dönüp bakıyor: üç çizgi bağlanma deneyinden, üçü düzenleme kayıtlarından gelmiş. Çizerken ikisini aynı kalemle, aynı düz çizgiyle çizmiş. Münire Hanım kâğıdın altına yalnız bir satır yazıyor: "Ok nerede?"
Bu derste ne olacak
Bu ders bir ağdaki çizginin okla mı, düz çizgiyle mi çizileceği sorusunu ele alıyor. Önce yönün matematik olarak neyi değiştirdiğini sayacağız: olası kenar sayısını, giriş ve çıkış derecesini, ve aynı üçgenin altında saklanabilen farklı devreleri. Sonra biyolojide hangi ağların doğası gereği yönsüz, hangilerinin yönlü olduğuna bakacağız. Son olarak oku veriden çıkarmanın ne kadar zor olduğunu, büyük bir karşılaştırmalı değerlendirmenin sonuçlarıyla tartacağız.
Sıfır noktası
Ağın temel sözcüklerini Nicel Temeller'de kurmuştuk: düğüm, kenar, derece ve yol, ve bir ağı kurarken verilen dört karar, yani düğüm ölçeği, kenar anlamı, yön ve eşik (L02-P01-M04-D04). O derste yön, dört karardan biri olarak kısaca geçmiş ve bir okun "birlikte görülüyor" demekten çok daha güçlü bir iddia taşıdığı söylenmişti. Bu akademi o kararı ayrıntılı açarak başlıyor, çünkü bir ağın neredeyse her ölçüsü yön bilgisine göre değişir.
Bir kenar iki düğümü birleştirir; yönsüz ağda bu birleşme simetriktir, yani A ile B bağlıysa B ile A da bağlıdır. Yönlü ağda kenar bir kaynaktan bir hedefe gider ve A'dan B'ye bir ok, B'den A'ya bir ok olduğu anlamına gelmez. İki genin birbirini karşılıklı düzenlemesi mümkündür, ama o zaman iki ayrı ok çizilir. Rüzgar'ın kâğıdındaki sorun, bu iki tür kenarı tek bir çizgi türüne sıkıştırmış olmasıdır.
Mekanizma
Yön, olası kenar sayısını ikiye katlar
Beş düğümlü yönsüz bir ağda en fazla 5 × 4 ÷ 2 = 10 kenar olabilir, çünkü her çift bir kez sayılır. Yönlü ağda ise her sıralı çift ayrı bir olasılıktır: A'dan B'ye ve B'den A'ya iki ayrı ok çizilebilir, bu yüzden en fazla 5 × 4 = 20 kenar vardır. Rüzgar'ın altı kenarı yönsüz okunursa ağın yoğunluğu 6 ÷ 10 = 0,6, yönlü okunursa 6 ÷ 20 = 0,3 olur. Aynı kâğıt, hangi paydanın seçildiğine göre iki kat daha "sık dokunmuş" görünebilir; yoğunluk bildiren bir çalışmanın ağı hangi türde saydığını yazması bu yüzden gereklidir.
Şimdi altı kenara varsayımsal yönler verelim. A geni B'yi ve C'yi düzenliyor, B de C'yi; C geni D'yi, D geni A'yı düzenliyor; E geni ise C'yi düzenliyor. Giriş dereceleri A için 1, B için 1, C için 3, D için 1, E için 0'dır; çıkış dereceleri A için 2, B için 1, C için 1, D için 1, E için 1'dir. Her iki sütunun toplamı da 6, yani kenar sayısıdır, çünkü her okun bir kuyruğu ve bir ucu vardır. Yön silindiğinde dereceler A 3, B 2, C 4, D 2, E 1 olur ve toplam 12, yani kenar sayısının iki katıdır.
Rüzgar'ın kırmızıyla işaretlediği C, yönsüz kâğıtta en çok bağlantılı düğümdür. Yönlü okununca C'nin dört bağlantısından üçü gelen ok, yalnız biri giden oktur: C bir toplayıcıdır, ağın geri kalanını yöneten bir merkez değil. E ise hiç ok almayan, yalnız ok veren tek düğümdür; ağın dışından gelen bir sinyalin giriş kapısı olabilir. Yönsüz derece bu ayrımı tamamen siler. "Kilit gen" sorusu, ancak kilidin hangi yönde döndüğü bilinirse sorulabilir.
Aynı üçgen, iki farklı devre
Yönün en önemli etkisi yapı taşlarında görülür. Yönsüz bir ağda üç düğümün birbirine bağlı olduğu üçgen tek bir şekildir. Yönlü ağda aynı üç kenarın her biri iki yönden birini alabildiği için 2 × 2 × 2 = 8 farklı yönlendirme vardır. Bunların ikisinde oklar daire çizer, A'dan B'ye, B'den C'ye ve C'den A'ya, ya da ters yönde. Kalan altısında ise bir düğüm iki oku da verir, bir düğüm ikisini de alır, ortadaki düğüm birini alıp birini verir.
Bu altı yönlendirmenin her biri, sistem biyolojisinde ileri besleme döngüsü (feed-forward loop) denen yapıdır. Rüzgar'ın varsayımsal ağında A'dan B'ye, B'den C'ye ve A'dan doğrudan C'ye giden oklar tam olarak bunu kurar. Shen-Orr, Milo, Mangan ve Alon 2002'de bakteri Escherichia coli'nin doğrudan transkripsiyon düzenleme ağını taradı ve rastgele karıştırılmış ağlarda beklenenden çok daha sık tekrar eden bağlantı kalıplarını ağ motifi olarak tanımladı; ağın büyük bölümünün üç anlamlı motifin tekrarlarından oluştuğunu buldular. Milo ve arkadaşları aynı yıl bu yöntemi besin ağlarına, sinir hücresi bağlantılarına ve mühendislik devrelerine uyguladı ve motiflerin ağın türüne göre değiştiğini gösterdi.
Mangan ve Alon 2003'te ileri besleme döngüsünün işlevini kuramsal olarak çözümledi. Üç okun her biri etkinleştirici ya da baskılayıcı olabildiği için bu döngünün sekiz yapısal türü vardır. Dördünde iki yol aynı yönde etki eder ve devre, uyarı bir yönde değiştiğinde hedef genin tepkisini geciktirir; öbür dördünde iki yol zıt etki eder ve devre tepkiyi hızlandırır. Daire çizen üçgen ise bambaşka davranır: bir okun baskılayıcı olduğu bir halka, Nicel Temeller'de işlenen negatif geri bildirim döngüsünün bir biçimidir ve gecikmeyle birlikte salınım üretebilir (L02-P01-M03-D08). Yönsüz bir çizim, bir geciktiriciyi bir salınım üretecinden ayırt edemez.
Biyolojide hangi kenar yönlüdür?
Kenarın yönü, kenarın neyi ölçtüğünden gelir. İki proteinin fiziksel olarak birbirine bağlandığını gösteren bir deney simetrik bir ilişki ölçer: A, B'ye bağlanıyorsa B de A'ya bağlanmıştır. Bu yüzden protein etkileşim ağları doğal olarak yönsüz çizilir. Luck ve arkadaşları 2020'de insan proteinleri arasındaki ikili etkileşimleri sistematik olarak tarayan bir başvuru haritası yayımladı; harita yaklaşık 53.000 etkileşim içeriyordu, ve bu, küçük ölçekli çalışmalardan derlenmiş yüksek kaliteli etkileşimlerin yaklaşık dört katıydı.
Transkripsiyon düzenlemesi ise doğası gereği yönlüdür: bir transkripsiyon faktörü bir genin ifadesini değiştirir, hedef gen ise faktörü değiştirmek zorunda değildir. Sinyal iletimi de yönlüdür, çünkü bir kinaz bir hedefi fosforlar. Metabolik ağlar arada kalır; tepkimeler bir substrattan bir ürüne gider ama birçoğu tersinirdir ve yönü hücredeki derişimlere göre değişebilir. Bir de ölçüm türü yön taşımayan ağlar vardır: iki genin ifadesinin birlikte artıp azaldığını gösteren birlikte ifade ağları yalnız bir eşleşme kaydeder, ok değil.
Oku veriden çıkarmak
Yön bilgisi bir deneyden doğrudan gelmiyorsa, onu gen ifadesi verisinden tahmin etmek gerekir. Marbach ve arkadaşları 2012'de, DREAM adlı bir topluluk değerlendirmesi içinde, otuzdan fazla ağ çıkarım yöntemini iki bakteri, bir maya ve bilgisayarda üretilmiş veri kümeleri üzerinde kör olarak sınadı. Hiçbir yöntem bütün veri kümelerinde en iyi sonucu vermedi. Yöntemlerin tahminleri birleştirildiğinde sonuç daha sağlam oldu ve iki bakteri için her biri yaklaşık 1.700 düzenleyici etkileşim içeren, yaklaşık yüzde elli kesinlikle tahmin edilmiş ağlar kuruldu.
Bu sayıyı Rüzgar'ın kâğıdına taşıyalım. Diyelim ki üç düzenleme kenarı bir çıkarım algoritmasından gelmiş olsun ve her birinin doğru olma olasılığı kabaca yüzde elli olsun. Üçünün birden doğru olma olasılığı 0,5 × 0,5 × 0,5 = 0,125, yani sekizde birdir; bu hesap kenarların birbirinden bağımsız olduğunu varsayan kaba bir örnektir. Bir ileri besleme döngüsü üç okun üçüne de dayandığı için, çıkarımla kurulmuş bir motifin gerçekten var olduğuna dair güven, tek bir okun güveninden çok daha düşüktür.
Klinik gerçeklik
Fonksiyonel tıp yazınında sık görülen şemalarda bağırsaktan beyne, stresten bağışıklığa, beslenmeden hormonlara oklar çizilir. Bu okların her biri, bir ağ biliminin diliyle, nedensel yön iddiasıdır. Kurum değerlendirmesinde, fonksiyonel tıp matrisindeki bağlantıların doğrulanmış nedensel mekanizmalar olduğu iddiasının desteklenmediğini görmüştük (L06-P01-M02-D02). Bu dersin eklediği şey, o şemalardaki okların çoğunun, ancak düz çizgiyle çizilmeyi hak eden bir birlikte görülmeden üretildiğidir.
Klinik bir soru listesi ya da bir semptom anketi, iki şikâyetin birlikte bildirildiğini gösterebilir; bu yönsüz bir kenardır. O kenara ok başı koymak için bir müdahale çalışması, bir zaman sırası ya da bir mekanizma deneyi gerekir. Yönlü bir ağda ilaç hedefi ararken çıkış derecesi yüksek bir düğümü seçmek mantıklı görünebilir, ama ok yanlış yöndeyse müdahale toplayıcı bir düğüme yapılmış olur ve beklenen yayılım gerçekleşmez.
Münire Hanım, Rüzgar'dan kâğıdı iki renkle yeniden çizmesini istiyor: bağlanma deneyinden gelen üç kenar gri düz çizgiyle, düzenleme kayıtlarından gelen üç kenar siyah okla. Yeni çizimde kırmızı daire C'den kalkıyor. Rüzgar, oklardan hangisinin bir deneyle, hangisinin bir tahminle konduğunu da yanlarına küçük harflerle yazıyor.
Kendini sına
- Altı düğümlü bir ağda yönsüz ve yönlü olası en fazla kenar sayısı kaçtır? Aynı dokuz kenarın iki durumdaki yoğunluğunu hesapla.
- Varsayımsal beş genli ağda C'nin yönsüz derecesi en yüksektir. Giriş ve çıkış dereceleri, C'nin rolü hakkında neyi değiştiriyor?
- Üç kenarlı bir üçgenin sekiz yönlendirmesinden kaçı daire çizer, kaçı ileri besleme döngüsüdür? Bu ayrım yönsüz bir çizimde neden kaybolur?
- Protein etkileşim haritasındaki bir kenarla bir transkripsiyon düzenleme kaydı neden farklı türde kenarlardır?
- DREAM değerlendirmesinde yaklaşık yüzde elli kesinlik bulunduysa, çıkarımla kurulmuş dört oklu bir yapının tamamının doğru olma olasılığı kaba bir bağımsızlık varsayımıyla nedir?
Bir sonraki derse köprü
Rüzgar'ın yeni çiziminde iki çizgi türü var, ama her çizgi hâlâ ya var ya yok. Oysa bir enzim tepkimesinden saniyede çok, ötekinden çok az madde geçebilir; bir bağlanma bir dokuda sık, ötekinde hiç görülmeyebilir. Kenara bir güç ya da akış değeri yazılınca derece neyi ölçmeye başlar, ve bağlanma, düzenleme ve metabolizma haritaları aynı genlerin üzerinde üst üste konduğunda bu katmanlar tek bir ağ gibi mi, ayrı ağlar gibi mi okunmalıdır?
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.