İçeriğe geç

L11-P01-M01-D02

Ağırlıklı ve Çok Katmanlı Ağlar

Fonksiyonel Tıp Akademisi — L11, Sistem Biyolojisi, Omikler ve Hassas Tıp · 1.691 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 13 dk dinleme

Üçüncü sütun

Kasımın ilk perşembesi, öğleden sonra iki. Rüzgar bu kez çıktı getirmiyor; dizüstü bilgisayarını Münire Hanım'ın masasına çeviriyor. Ekranda üç sütunlu bir tablo var: ilk iki sütunda protein adları, üçüncüsünde sıfırla bir arasında değişen bir sayı. İndirdiği veri tabanı her kenarın yanına bu sayıyı koymuş. Rüzgar sayıyı "bağlantının gücü" diye okumuş ve en yüksek toplamı alan proteini yeni kırmızı dairesine almış.

Münire Hanım tablonun başlığına bakıyor. Sütunun adı "güven puanı". "Bu sayı iki proteinin ne kadar sıkı bağlandığını mı söylüyor, yoksa bu bağlanmanın gerçekten var olduğuna ne kadar inandığımızı mı?" diye soruyor. Rüzgar veri tabanının açıklama sayfasını açıyor ve ikincisi olduğunu görüyor. Münire Hanım bir kâğıda iki başlık yazıyor, "ne kadar emin" ve "ne kadar akıyor", ve Rüzgar'dan aynı toplamanın bu iki başlık altında ne anlama geldiğini çıkarmasını istiyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste kenarın yalnız var ya da yok olmadığı, bir sayı taşıdığı ağları ele alıyoruz. Önce kenar ağırlığının iki farklı anlamını ayıracak ve dereceyi ağırlıklı bir ölçüye çevirince düğüm sıralamasının nasıl değiştiğini hesaplayacağız. Sonra bir bakterinin metabolizmasında akının tepkimeler arasında ne kadar eşitsiz dağıldığına bakacağız. Son olarak aynı genlerin birden çok haritada yer aldığı çok katmanlı ağlara geçecek ve katmanları üst üste bastırmanın neden yanıltıcı olabileceğini sayacağız.

Sıfır noktası

Akademinin ilk dersinde Rüzgar'ın beş genli kâğıdını iki çizgi türüyle yeniden çizmiştik: bağlanma deneylerinden gelen yönsüz kenarlar ve düzenleme kayıtlarından gelen oklar (L11-P01-M01-D01). O çizimde her kenar hâlâ ikili bir bilgiydi, yani ya vardı ya yoktu. Komşuluk matrisini tanımlarken ise matrisin gözlerine yalnız bir ve sıfır değil, herhangi bir değer yazılabileceğini görmüştük (L02-P01-M04-D05). Ağırlıklı ağ, o gözlerdeki sayının anlam kazandığı ağdır.

Barrat'ın ekibi 2004 tarihli çalışmasında bilimsel işbirliği ağı ve dünya hava taşımacılığı ağı üzerinde, gerçek ağların kenarlarının kapasite ve yoğunluk bakımından çok büyük farklılık gösterdiğini, ama çalışmaların çoğunda bu bilginin kenarı yalnız var ya da yok sayarak atıldığını yazdı. Çalışma, topolojik ölçüleri ağırlıklarla birleştiren ölçüler önerdi; bunların en temeli bir düğümün bütün kenar ağırlıklarının toplamıdır.

Mekanizma

Derece ile güç ayrıldığında

Rüzgar'ın tablosundan iki düğüm alalım. P adlı proteinin dört kenarı var ve güven puanları 0,9, 0,1, 0,1 ve 0,1. Q adlı proteinin yalnız iki kenarı var, ikisinin puanı da 0,8. Derece sıralamasında P, 4'e karşı 2 ile öndedir. Güç hesaplanınca P için 0,9 + 0,1 + 0,1 + 0,1 = 1,2, Q için 0,8 + 0,8 = 1,6 bulunur ve sıralama tersine döner. Rüzgar'ın kırmızı dairesi, hangi ölçüyü kullandığına göre başka bir proteine geçer.

Şimdi aynı toplamanın anlamına dönelim. Güven puanı bir kenarın gerçekten var olma olasılığı olarak okunursa, bir düğümün gücü o düğümün gerçek kenar sayısının beklenen değeridir. P'nin dört kenarından beklenen 1,2 tanesi gerçektir; Q'nun iki kenarından 1,6 tanesi. Bu okumada P, dört zayıf iddiayla kalabalık görünen ama aslında bir buçuk kenardan az taşıyan bir düğümdür. Ağırlık bir akış miktarı olsaydı, aynı toplam düğümden birim zamanda geçen maddenin toplamını verirdi ve bambaşka bir soruya cevap olurdu.

Ağırlıklı ağları ikili ağa çevirmenin en yaygın yolu bir eşik koymaktır. Eşik 0,5 olursa P'nin yalnız bir kenarı, Q'nun iki kenarı kalır; eşik 0,05 olursa P'nin dördü de kalır ve P yeniden en bağlantılı düğüm olur. Bir yayının "en merkezi protein" bulgusu, bildirmediği bir eşiğe bağlı olabilir. Nicel Temeller'de eşik seçiminin aynı günlükten farklı ağlar çıkardığını görmüştük; ağırlıklı veride bu seçim her kenar için yeniden yapılır.

Ağırlıklı yol

Ağırlık yolları da değiştirir. Ağırlıksız bir ağda iki düğüm arasındaki en kısa yol, en az kenar kullanan yoldur. Güven puanlı bir ağda ise bir yolun gerçekten var olma olasılığı, kenarlar bağımsız sayılırsa, kenar puanlarının çarpımıdır. A ile C arasında puanı 0,5 olan doğrudan bir kenar ve B üzerinden giden, iki kenarının da puanı 0,9 olan dolaylı bir yol bulunsun. Doğrudan yolun güveni 0,5, dolaylı yolunki 0,9 × 0,9 = 0,81'dir. Kenar sayısıyla en kısa olan yol, güvenle en zayıf olan yoldur.

Akı ağırlıklı bir ağda soru yine değişir. Bir yolun taşıyabileceği madde, o yoldaki en dar kenarla sınırlanır; 100 ve 5 birimlik iki ardışık tepkimeden oluşan bir yol, ilk tepkimesi ne kadar geniş olursa olsun 5 birimden fazlasını taşıyamaz. Çarpım, toplam ve en küçük değer, aynı sayılarla kurulmuş üç ayrı hesaptır; hangisinin kullanılacağını ağırlığın anlamı belirler, yazılımın varsayılan ayarı değil.

Akının eşitsiz dağılımı

Metabolik ağlarda kenar ağırlığının doğal bir anlamı vardır: bir tepkimeden birim zamanda geçen madde miktarı, yani akı. Almaas ile çalışma arkadaşları, 2004'te yayımlanan bir modelleme çalışmasında Escherichia coli'nin metabolizmasını akı dengesi analiziyle modelledi. Ağın kullanımının son derece eşitsiz olduğunu buldular: tepkimelerin çoğu düşük akı taşıyordu, metabolizmanın toplam etkinliğine ise çok yüksek akılı birkaç tepkime hâkimdi. Büyüme koşulları değiştiğinde bakteri akıları ağırlıkla bu yüksek akılı omurganın içinde yeniden düzenliyordu.

Bu bulgu ağırlıksız haritanın neyi göstermediğini açıkça ortaya koyar. Ağırlıksız bir metabolik ağda her tepkime eşit görünür ve bir düğümün kaç tepkimeye katıldığı onun önemi gibi okunur. Ağırlık eklendiğinde, kâğıtta aynı kalınlıkta çizilmiş iki çizgiden birinin neredeyse bütün trafiği taşıdığı, ötekinin yalnız ender koşullarda çalıştığı görülür. Rüzgar'ın tablosu ise bir üçüncü durumu gösteriyor: ağırlık ne trafiği ne gücü, yalnız kenarın varlığına duyulan güveni ölçüyor. Üç durumda aynı toplama işlemi üç farklı şey söyler.

Katmanlar ve düzleştirme

Aynı genler birden çok haritada yer alabilir. Bir harita proteinlerin birbirine bağlanıp bağlanmadığını, bir başkası bir genin ötekini düzenleyip düzenlemediğini, bir üçüncüsü iki genin belirli bir dokuda birlikte ifade edilip edilmediğini gösterir. Greene ve arkadaşları 2015'te binlerce deneyi birleştirerek 144 insan dokusu ve hücre türü için ayrı işlevsel etkileşim ağları kurdu; aynı iki genin bir dokuda bağlantılı, ötekinde bağlantısız olabildiği bu çalışmanın temel varsayımıydı.

Bu bilginin nasıl silindiğini küçük bir örnekle görelim. Beş proteinin bağlanma katmanında AB, AC, BC ve CD kenarları, karaciğerde birlikte ifade katmanında AB, CD, DE ve BE kenarları olsun. İki katman üst üste bastırılırsa birleşik ağda altı farklı kenar olur ve yoğunluk 6 ÷ 10 = 0,6'dır. Oysa iki katmanda birden bulunan, yani hem birbirine bağlanabilen hem karaciğerde aynı anda var olan çiftler yalnız AB ve CD'dir. Ortak kenarların birleşime oranı 2 ÷ 6 ≈ 0,33'tür; birleşik ağdaki kenarların üçte ikisi, karaciğerde gerçekleşmesi olası olmayan bir bağlanmayı ya da fiziksel temas içermeyen bir eşleşmeyi gösterir.

Halu ve arkadaşları 2019'da katmanları ayrı tutmanın ne kazandırdığını 779 insan hastalığı üzerinde gösterdi. Ağın bir katmanı hastalıkların ortak genlerinden, öbür katmanı ortak belirtilerinden kuruldu. Ortak genetik bileşenleri olan hastalıkların belirti de paylaşma eğiliminde olduğunu, ve hem moleküler hem belirti düzeyinde birbirine benzeyen hastalık topluluklarını bulduklarını bildirdiler.

Klinik gerçeklik

Fonksiyonel tıp anlatılarında "her şey birbirine bağlıdır" cümlesi çoğu zaman bir ağ diyagramıyla desteklenir. Bu dersin hesabı, böyle bir diyagramın nasıl üretilebildiğini gösteriyor. Beş katmanın her birinde olası kenarların yalnız yüzde otuzu bulunsun ve katmanlar birbirinden bağımsız olsun. Bir çiftin hiçbir katmanda bağlı olmama olasılığı 0,7 × 0,7 × 0,7 × 0,7 × 0,7 ≈ 0,17'dir; demek ki düzleştirilmiş ağda çiftlerin yaklaşık 1 − 0,17 = 0,83'ü bağlı görünür. Seyrek katmanları üst üste koymak, neredeyse tam dolu bir ağ üretir.

Bu yoğunluk biyolojinin değil, düzleştirme işleminin ürünüdür. Bir ağın "her şeyin her şeyle bağlantılı olduğunu" göstermesi, bağlantıların hangi katmandan geldiği, ağırlıklarının neyi ölçtüğü ve hangi eşikle çizildiği yazılmadıkça bir bilgi taşımaz. Ağırlık bir güven puanıysa, düşük puanlı yüzlerce kenar birkaç kesin kenardan daha az şey söyler. Bir müdahalenin hangi yola etki edeceği sorusu da yalnız ilgili katmanda ve ilgili dokuda sorulabilir.

Münire Hanım'ın iki başlıklı kâğıdında Rüzgar, "ne kadar emin" başlığının altına P ile Q'nun beklenen kenar sayılarını yazıyor. "Ne kadar akıyor" başlığının altı ise boş kalıyor, çünkü elindeki tabloda tek bir akı ölçümü yok. Rüzgar kırmızı daireyi silip yerine iki küçük not koyuyor: "güven toplamı" ve "eşik: bildirilmedi".

Kendini sına

  1. Bir düğümün üç kenarı 0,3, 0,3 ve 0,3, ötekinin bir kenarı 0,95 ağırlığında. Derece ve güç sıralamaları neyi söylüyor? Ağırlıklar güven puanıysa her düğümün beklenen gerçek kenar sayısı kaçtır?
  2. Güven puanı ile akı aynı toplama işlemine girdiğinde ortaya çıkan sayılar neden farklı sorulara cevap verir?
  3. Almaas ve arkadaşlarının bulgusu, ağırlıksız bir metabolik haritada "en çok tepkimeye katılan" molekülün önemli sayılmasına neden temkinli bakmayı gerektirir?
  4. Derste verilen iki katmanlı örnekte bağlanma katmanına BE kenarı da eklenirse ortak kenarların birleşime oranı kaça çıkar?
  5. Her katmanda yoğunluk 0,2 olan dört bağımsız katman düzleştirilirse birleşik ağın beklenen yoğunluğu nedir? Bu sayı "her şey bağlı" iddiası için neden zayıf bir dayanaktır?

Bir sonraki derse köprü

P ile Q'nun hikâyesi iki düğümün karşılaştırmasıydı. Rüzgar'ın tablosunda ise binlerce protein var ve her birinin bir derecesi. Bu dereceler tek bir çizelgeye döküldüğünde düğümlerin çoğu bir iki bağlantıda kalırken birkaçının yüzlerce bağlantıya ulaştığı görülürse, ağın bu biçimi derece dağılımı olarak nasıl okunur, ve böyle uzun kuyruklu bir dağılımda "ortalama protein" diye bir şey kalır mı?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?