L11-P01-M01-D03
Derece Dağılımı
Fonksiyonel Tıp Akademisi — L11, Sistem Biyolojisi, Omikler ve Hassas Tıp · 1.732 kelime · 2 kanıt kartı · ≈ 8 dk okuma · 13 dk dinleme
Duvardaki çubuklar
Kasımın ikinci salısı, sabah on. Birimin koridorundaki mantar panoya Rüzgar iki grafik iğnelemiş. Soldakinde maya proteinlerinin bağlantı sayıları çubuk olarak dizili: en solda, bir bağlantılı proteinler için tavana uzanan bir çubuk, sağa doğru hızla kısalan çubuklar ve en sağda, neredeyse görünmeyen ince bir kuyruk. Sağdaki grafikte aynı sayılar her iki ekseni logaritmik ölçekle yeniden çizilmiş ve noktalar düz bir çizgiye yakın diziliyor. Rüzgar çizginin üstüne büyük harflerle bir kelime yazmış: "ÖLÇEKSİZ".
Münire Hanım panonun önünde duruyor, sonra Rüzgar'a haritanın nereden geldiğini soruyor. Rüzgar, haritanın bilinen proteinleri yem olarak kullanan iki hibrit taramalarından derlendiğini, proteomun ancak bir kısmının tarandığını söylüyor. Münire Hanım kelimenin üzerine bir kâğıt yapıştırıyor ve kâğıda kurşun kalemle küçük bir soru yazıyor: "Eksik bir haritanın kuyruğu kimin kuyruğu?"
Bu derste ne olacak
Bu ders, bir ağdaki bütün derecelerin birlikte oluşturduğu biçime bakıyor. Önce küçük bir ağın derece dağılımını elle çıkaracak, ortalamanın, ortancanın ve dağılımın kendisinin neyi söylediğini karşılaştıracağız. Sonra rastgele bir ağda beklenen dağılımla uzun kuyruklu bir dağılımı yan yana hesaplayacak, bir düğüme bir kenar izleyerek varıldığında neden çok bağlantılı düğümlere fazla rastlandığını göreceğiz. Son olarak kısmi bir haritanın, bütün ağın dağılımı hakkında ne söyleyip ne söyleyemeyeceğini iki çalışmayla tartacağız.
Sıfır noktası
Nicel Temeller'de, on düğümlü bir yıldız ağında ortalama derecenin 1,8 çıktığını ama 1,8 dereceli tek bir düğüm bulunmadığını hesaplamış, aynı derste çok çalışılmış düğümlerin ağda daha bağlantılı göründüğü çalışma yanlılığını tanımlamıştık (L02-P01-M04-D04). Bir önceki derste ise bir düğümün derecesinin yanına gücünü koymuş, ağırlık eklendiğinde sıralamanın tersine dönebildiğini görmüştük. Bu derste tek tek düğümlerden çıkıp bütün ağın dereceleri bir arada nasıl dağıldığına bakıyoruz.
Bir dağılımı okumayı istatistik derslerinden biliyorsun: bir değerin kaç kez görüldüğü, değerin kendisinden ayrı bir bilgidir. Poisson dağılımını, belirli bir aralıkta bağımsız ve seyrek olayların sayısını tarif eden dağılım olarak tanımlamıştık (L02-P02-M02-D03). Kenarları birbirinden bağımsız ve aynı olasılıkla kurulan büyük bir rastgele ağda bir düğümün derecesi de yaklaşık olarak böyle dağılır.
Mekanizma
Yirmi düğümün dağılımı
Varsayımsal yirmi proteinli bir ağ kuralım. On proteinin derecesi 1, beşinin 2, üçünün 3, birinin 6 ve birinin 13 olsun. Derece toplamı 10 + 10 + 9 + 6 + 13 = 48'dir; her kenar iki ucuyla sayıldığı için ağda 48 ÷ 2 = 24 kenar vardır. Derece dağılımı şöyledir: k = 1 için 10 ÷ 20 = 0,50; k = 2 için 0,25; k = 3 için 0,15; k = 6 ve k = 13 için birer düğümle 0,05.
Ortalama derece 48 ÷ 20 = 2,4'tür. Dereceler sıralandığında onuncu ve on birinci değerler 1 ile 2 olduğu için ortanca 1,5'tir, en sık değer ise 1'dir. Proteinlerin 15'i, yani yüzde 75'i ortalamanın altında kalır. Bu ağın "ortalama proteini" 2,4 bağlantılıdır, ama 2,4 bağlantılı bir protein yoktur ve proteinlerin dörtte üçü bu sayıya ulaşmaz. Ortalamayı yukarı çeken şey 13 dereceli tek proteindir; o protein çıkarılırsa kalan on dokuz proteinin ortalaması, kopan kenarlar hesaba katılmadan bile, 35 ÷ 19 ≈ 1,8'e düşer.
Rastgele ağ ile uzun kuyruk
Aynı ortalama dereceye sahip, kenarları bağımsız kurulmuş büyük bir rastgele ağda dereceler Poisson dağılımına yaklaşır. Ortalaması 2,4 olan bir Poisson dağılımında derecenin tam 10 olma olasılığı e^(−2,4) × 2,4^10 ÷ 10! ile hesaplanır. Sayılar yerine konunca 0,0907 × 6.340 ÷ 3.628.800 ≈ 0,00016 çıkar; on bin düğümde yaklaşık bir buçuk düğüm. Derece 1 olma olasılığı ise 0,0907 × 2,4 ≈ 0,22'dir. Demek ki böyle bir ağda 10 dereceli bir düğüm, 1 dereceli bir düğümden yaklaşık 0,00016 ÷ 0,22 ≈ 0,0007 kat, yani binde birden az sıklıkta görülür.
Güç yasası biçimli bir dağılımda ise derece k olan düğümlerin oranı k'nin bir kuvvetinin tersiyle orantılıdır. Ölçekleme üstelini Nicel Temeller'de güç yasasının kuvveti olarak görmüştün; burada üstel 2 olsun. O zaman 10 dereceli düğümlerin 1 dereceli düğümlere oranı 10^(−2) ÷ 1^(−2) = 0,01'dir, yani yüzde bir. Bu, rastgele ağdaki binde birden azdan on dört kat kadar fazladır. Uzun kuyruklu dağılımın farkı tam burada görünür: çok bağlantılı düğümler ender olmakla birlikte, rastgele bir ağın neredeyse hiç üretmeyeceği sıklıkta bulunur.
Logaritmik eksenler bu farkı görünür kılar. Güç yasası, iki ekseni de logaritmik çizilmiş bir grafikte eğimi üstelin eksi işaretlisi olan düz bir çizgiye dönüşür, Poisson dağılımı ise aşağı doğru hızla bükülür. Rüzgar'ın sağdaki grafiğinin düz görünmesi bu yüzden dikkat çekicidir. Ama düz görünen bir çizgi bir dağılım ailesinin kanıtı değildir; logaritmik ölçek birçok farklı kuyruklu dağılımı düze yakın gösterebilir ve bu sorunun nasıl sınandığı, bu modülün ilerleyen bir dersinin konusu olacak.
Kuyruğu sayarak çizmek
Rüzgar'ın soldaki grafiği gibi çubuklu bir çizimde kuyruk çoğu zaman yanıltıcıdır. Yirmi düğümlü ağda 4, 5 ve 7 ile 12 arasındaki derecelerde hiç düğüm yoktur, 6 ve 13'te ise birer düğüm vardır. Bu çubukların yüksekliği sıfır ile 0,05 arasında gidip gelir ve sıfırın logaritması tanımsız olduğu için logaritmik bir grafikte bu noktalar hiç çizilemez. Kuyruk, birkaç rastlantısal noktadan ibaret kalır.
Bu yüzden kuyrukları incelerken çoğu zaman tamamlayıcı birikimli dağılım kullanılır: derecesi en az k olan düğümlerin oranı. Yirmi düğümlü ağda derecesi en az 1 olanların oranı 1, en az 2 olanların 10 ÷ 20 = 0,50, en az 3 olanların 5 ÷ 20 = 0,25, en az 6 olanların 2 ÷ 20 = 0,10, en az 13 olanınki 1 ÷ 20 = 0,05'tir. Bu eğri hiçbir zaman sıfıra inmeden basamak basamak azalır ve hiçbir düğüm bir aralığa düşmediği için atılmaz. Bir yayında kuyruk iddiası görüyorsan, çizimin çubuklu bir sıklık grafiği mi, yoksa birikimli bir dağılım mı olduğuna bakman, iddianın neye dayandığını gösterir.
Kenar izleyerek varılan düğüm
Derece dağılımının şaşırtıcı bir sonucu, rastgele seçilen bir düğümle rastgele seçilen bir kenarın ucundaki düğümün farklı ortalamalara sahip olmasıdır. Yirmi düğümlü ağda bir kenar ucu seçildiğinde, k dereceli bir düğüme varma olasılığı onun derecesiyle orantılıdır, çünkü o düğümün k tane kenar ucu vardır. Bu yolla varılan düğümün beklenen derecesi derece karelerinin ortalamasının ortalama dereceye bölümüdür.
Hesap şöyle: derece kareleri 10 × 1 + 5 × 4 + 3 × 9 + 36 + 169 = 262, ortalaması 262 ÷ 20 = 13,1. Bu sayı 2,4'e bölünürse 13,1 ÷ 2,4 ≈ 5,5 bulunur. Rastgele seçilen bir proteinin ortalama 2,4 bağlantısı varken, bir etkileşimi izleyerek varılan proteinin ortalama beş buçuk bağlantısı vardır. Bilinen bir proteini yem olarak kullanıp ona bağlananları toplayan deneyler, bu yüzden çok bağlantılı proteinlere orantısız sıklıkta ulaşır. Haritayı genişletme yöntemi, haritanın kuyruğunu kalınlaştırabilir.
Bütün ağ ile kısmi harita
Bu sorun büyük ölçekli çalışmalarda da tartışıldı. Jeong ve arkadaşları 2000'de yaşamın üç alanından 43 organizmanın metabolik ağını karşılaştırdı ve bileşenleri ile yolları çok farklı olan bu ağların aynı topolojik ölçekleme özelliklerini paylaştığını bildirdi. Yazarlar, bunun hücre içi etkileşimlerin büyük ölçekli düzenlenmesi için ortak bir plan olabileceğini öne sürdü.
Han ve arkadaşları 2005'te soruyu ters yönden sordu. Kuramsal olarak dört farklı biçimde, rastgele, üstel, güç yasası ve kesik normal dağılımlı, tam etkileşim ağları kurdular ve bu ağlardan o günkü haritaların kapsadığı kadar kısmi örneklemler aldılar. Dört ağdan alınan örneklemlerin hepsi, mevcut iki hibrit haritalarından neredeyse ayırt edilemeyen topolojik özellikler gösterdi. Stumpf ve arkadaşları aynı yıl matematiksel bir çözümlemeyle, rastgele örneklenmiş bir alt ağın derece dağılımının ancak bazı ağ sınıflarında bütün ağınkiyle aynı aileye ait kaldığını, ölçeksiz dağılımların bu sınıfa girmediğini gösterdi.
Klinik gerçeklik
Fonksiyonel tıp yazınında bazı moleküller ya da süreçler, iltihap, oksidatif stres ya da belirli bir vitamin gibi, "her yola değen merkez" olarak anlatılır ve bu anlatı bazen bir ağ görseliyle desteklenir. Derece dağılımı bu tür bir görseli okumak için iki soru verir. Birincisi, merkez görünen düğümün derecesi ağın kendisinden mi, yoksa o düğümün yayın yoğunluğundan mı gelmektedir; ikincisi, ağ kenar izlenerek mi genişletilmiştir.
İki sorunun cevabı da çoğu zaman görselin altında yazmaz. Kenar izleyerek genişleyen bir harita, yukarıdaki hesapta olduğu gibi, çok bağlantılı düğümleri olduğundan daha sık ve daha merkezde gösterir. Bir derece dağılımı grafiği, ancak haritanın nasıl örneklendiği bilindiğinde bir organizma hakkında bilgi taşır; aksi hâlde yalnız haritanın kendisini anlatır.
Münire Hanım'ın kâğıdı panoda kalıyor. Rüzgar o hafta iki grafiğin altına üç satır ekliyor: haritanın kaç proteini taradığı, yemlerin nasıl seçildiği ve en sağdaki on proteinin kaç makalede geçtiği. Son satırın sayıları kuyruğun neredeyse tamamının en çok çalışılmış proteinlerden oluştuğunu gösteriyor.
Kendini sına
- Yirmi düğümlü ağda 13 dereceli protein 3 dereceli olsaydı ortalama, ortanca ve en sık değer nasıl değişirdi?
- Ortalaması 2,4 olan bir Poisson dağılımında derecenin 0 olma olasılığı yaklaşık kaçtır? Bu, yirmi düğümlü bir rastgele ağda kaç yalnız düğüm demektir?
- Güç yasası üsteli 3 olsaydı 10 dereceli düğümlerin 1 dereceli düğümlere oranı ne olurdu?
- Bir kenar ucundan varılan düğümün beklenen derecesi neden rastgele düğümünkinden yüksektir? Bütün dereceler eşit olsaydı fark ne olurdu?
- Han ve arkadaşlarının benzetimi, kısmi bir haritanın uzun kuyruğu hakkında neyi söylememize izin vermez?
Bir sonraki derse köprü
Yirmi düğümlü ağda 13 dereceli protein, ağın neredeyse yarısına doğrudan dokunuyordu. Böyle düğümler varken bir proteinden ötekine kaç adımda gidilir, ve proteinlerin komşuları birbirleriyle de bağlantılı mıdır? Ortalama yol uzunluğu ile kümelenme katsayısı birlikte ölçüldüğünde bir ağ hem yerel olarak sık dokunmuş hem de uçtan uca kısa olabilir mi, ve "küçük dünya" denen bu bileşim biyolojik ağlar hakkında gerçekte neyi anlatır?
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.