İç mekân bir yapıdır

Açılış sahnesi

Sarıkaya Mahallesi'ndeki eski apartman yıkılmadan önce hak sahipleri son bir kez ofiste toplanıyor. Yeni binanın kat planları masada; her ailenin dairesi bir renkle işaretlenmiş. Cevdet Bey kendi dairesinin planına bakıp gülümsüyor: «Bizim hanım içeriyi kendisi döşeyecek. Siz duvarları yapın, gerisini biz hallederiz; perdesi, halısı, avizesi.» Emre planın üstüne bir kalemle bir çizgi çekiyor: mutfakla salon arasındaki duvar. «Hanımefendi bu duvarın açılmasını istemişti» diyor. «Bunu şimdi söylemezsek, bina bittikten sonra bu duvara dokunamayabiliriz.» Cevdet Bey şaşırıyor; bir duvarın açılıp açılmamasının döşemeyle ne ilgisi var? Ahu başka bir yeri gösteriyor: banyonun kapısı. Cevdet Bey'in eşi geçen yıl diz ameliyatı olmuş ve bir süre yürüteç kullanmış. Kapının genişliği, eşiğin yüksekliği, duşun yeri de bu planda, şimdi belirleniyor. Ilgın sessizce dinliyor, sonra masaya bir kâğıt koyuyor ve iki sütun çiziyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersi bir ayrımla başlıyor: bir iç mekânı döşemek ile bir iç mekânı tasarlamak aynı iş değil. İkisi de değerli, ikisi de aynı dairede yapılabilir; ama biri yapıya dokunmadan çalışır, öteki yapıyla birlikte çalışır. Önce İngilizce Wikipedia'nın iç mimarlık ve iç tasarım maddelerinden mesleğin nasıl tanımlandığını okuyoruz. Sonra iki ülkede, ABD'de ve Almanya'da, bu mesleğin yasa önünde nasıl düzenlendiğine bakıyoruz. Ardından Uluslararası İç Mimarlar ve Tasarımcılar Federasyonu'nun 2011 bildirgesinden mesleğin kendini nasıl anlattığını alıyoruz. Sonunda Ilgın'ın iki sütununu Cevdet Bey'in dairesine uyguluyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı iki ders kitabı: Brooker ve Stone'un «What is Interior Design?» kitabı ile Ching ve Binggeli'nin «Interior Design Illustrated» kitabı. Bu ders için iki kitaba da erişimimiz olmadı ve onlardan bir şey aktarmıyoruz. Yerlerine açık kaynaklar koyduk: İngilizce Wikipedia'nın iki maddesi, ABD'deki meslek düzenlemesine ilişkin bir madde, Almanca Wikipedia'nın iç mimarlık maddesi ve IFI'nin kendi sitesinde yayımlanan bildirgesi. Ansiklopedi maddeleri ikincil kaynaktır ve kartların etiketleri bunu gösteriyor. Türkiye'deki iç mimarlık eğitimini, meslek odasını ve yetki alanını bir sonraki ders kendi birincil kaynağıyla ele alıyor; burada Türkiye için bir hüküm vermiyoruz.

Kartın en kısa cümlesi en çok iş görüyor: tasarımcı dekore edebilir, dekoratör tasarlamaz. Bu bir küçümseme değil, bir kapsam ayrımı. Cevdet Bey'in eşinin seçeceği perde, halı ve avize bir dekorasyon işi ve tamamen meşru. Ama mutfakla salon arasındaki duvarın açılması, banyo kapısının genişliği ve duşun yeri yerleşim, yapı ve tesisat kararları; bunlar yapıyı kuran ekiple aynı masada verilmek zorunda. Kartın taşıyıcı duvar cümlesi de bir sınırı gösteriyor: iç mekânı tasarlayan kişi, yapıyı taşıyan elemana tek başına dokunamaz.

Bu kart bir şeyi açıkça gösteriyor: bazı ülkeler iç mekân tasarımını güvenlikle ilgili bir iş saydıkları için yasayla düzenliyor. Bir kişinin bir mağazanın, bir ofisin, bir lokantanın içini tasarlayabilmesi için kayıtlı olması istenebiliyor; çünkü o tasarım kaçış yolunu, yangın dayanımını, tesisatı etkiliyor. Kartın ikinci bir yüzü de var: birçok düzenleme konutu dışarıda bırakıyor. Yani yasanın bir şeyi istememesi, o işin yapıya dokunmadığı anlamına gelmiyor; Cevdet Bey'in dairesi bir konut ama mutfak duvarı yine de bir yapı kararı. Bu bizim çıkarımımız.

Üçüncü kart mesleğin kendi ağzından konuşuyor ve bunu bir kanıt gibi değil, bir iddia gibi okumak gerekiyor. Ama iddianın iki parçası bu dersin sorusuna doğrudan bağlanıyor. Birincisi «herkesin ihtiyaçları»: Cevdet Bey'in eşinin geçen yıl kullandığı yürüteç, banyo kapısının genişliğini bir zevk konusu olmaktan çıkarıyor. İkincisi «dinler, gözlemler»: Emre mutfak duvarını hanımefendinin bir isteğinden öğrendi, Ahu banyo kapısını bir ameliyattan. İç mimarlık işi bir çizimle değil, bir dinlemeyle başlıyor.

Sahada

Ilgın'ın kâğıdındaki iki sütunun başlıkları basit: «Bina bitince de değişir» ve «Şimdi karar verilmezse değişmez». Birinci sütuna perde, halı, avize, mobilya, duvar rengi, yatak örtüsü yazılıyor. Bunlar Cevdet Bey'in eşinin ve bir dekoratörün özgürce seçebileceği şeyler; yanlış seçilirse değiştirilebilir, bedeli bir mağaza dönüşü. İkinci sütun daha uzun. Mutfakla salon arasındaki duvar: taşıyıcı mı, bölme mi? Bunu yeni binanın statik hesabını yapan mühendis söyleyecek; taşıyıcıysa açılamaz ya da açılması bütün hesabı değiştirir. Banyo kapısının genişliği ve eşiği. Duşun yeri ve zeminin eğimi: atık su şafta nereden bağlanacak? Mutfak tezgâhının yeri: evye, bulaşık makinesi ve ocak hangi tesisat noktasına gelecek? Prizlerin ve anahtarların yeri ve yüksekliği. Tavandaki aydınlatma noktaları. Pencere denizliğinin yüksekliği.

Kenan Usta ikinci sütuna bir not ekliyor. Yıllardır yeni teslim edilmiş dairelerde, ev sahiplerinin taşındıktan sonra duvar kırdırdığını, prizi yerinden söktürdüğünü, mutfağı başka bir duvara taşıdığını görmüş. Bu işlerin hepsi bitmiş bir sıvayı, bir seramiği, bir boru hattını yeniden açmak demek; bazısı komşunun tavanını, bazısı binanın taşıyıcısını ilgilendiriyor. Proje aşamasında bir kalem çizgisi olan karar, bina bittikten sonra bir şantiye oluyor.

Selim iki sütun arasında bir gri bölge buluyor: mutfak dolapları. Dolabın rengi, kulpu ve kapağı birinci sütunda; ama dolabın boyu, evyenin yeri ve tezgâhın yüksekliği ikinci sütunda. Ahu buna bir şey ekliyor: tezgâhın yüksekliği kimin boyuna göre ayarlanacak? Cevdet Bey'in eşi mi, Cevdet Bey mi, yoksa ileride oturup çalışması gerekebilecek biri mi? Bu sorunun yanıtı bir antropometri ve ergonomi bilgisi gerektiriyor ve akademinin ilerideki bir modülü onu işleyecek. Şimdilik yalnız bir not düşülüyor: bu karar dekorasyonun değil, yapının ve bedenin işi.

Gri alan

İç mimarlık ile iç tasarım ve dekorasyon arasındaki sınır her ülkede, her kurumda aynı yerden çizilmiyor ve bu tartışmalı. Wikipedia'nın iç mimarlık maddesi iç mimarı daha çok yapıya, iç tasarımcıyı daha çok döşemeye yakın gösteriyor, ama iki meslek arasında aynı işlerin yapıldığı geniş bir bölge olduğunu da kabul ediyor. ABD'de bazı eyaletler işi düzenliyor, bazıları yalnız unvanı, bazıları hiçbirini; Florida'da unvan kısıtlaması bir mahkeme kararıyla değiştirilmiş. Almanya'da iç mimar unvanı korunuyor, iç tasarımcı unvanı korunmuyor. Türkiye'de durumun ne olduğunu bir sonraki ders birincil kaynaktan okuyacak; bu derste onu bilmiyoruz ve tahmin etmiyoruz. Dekorasyonun değeri de belirsiz değil, ama nasıl ölçüleceği açık değil: bir perde, bir renk, bir halı bir evde yaşayanın esenliğine katkı yapabilir. Bu ders bir işi ötekinden üstün saymıyor; yalnız hangi kararın yapıyla birlikte verilmesi gerektiğini ayırıyor.

Senin işinde

Bir iç mekân işine başlarken bir kâğıda iki sütun çiz: bina bitince de değişebilecek kararlar ve şimdi verilmezse değişmeyecek kararlar. Birinci sütuna mobilya, tekstil, renk ve süs öğelerini yaz. İkinci sütuna duvarların yerini, kapı ve pencere açıklıklarını, ıslak hacimlerin yerini, tesisat noktalarını, prizleri ve aydınlatma noktalarını yaz. İkinci sütundaki her kalem için kime sorulacağını belirt: bir duvar için statik hesabı yapan mühendise, bir boru için tesisat mühendisine, bir kaçış yolu için yangın güvenliğinden sorumlu kişiye. Bir duvarın taşıyıcı olup olmadığını kendi gözünle karar verme. Kullanıcıyı dinle ve onun günlük yaşamından gelen ihtiyaçları, örneğin bir yürüteci, bir çocuk arabasını ya da evde çalışmayı ikinci sütuna taşı. Gri bölgedeki kalemler için, mutfak dolabı gibi, hangi kısmın kimin kararı olduğunu yaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Dekorasyon mekânı döşer ve süsler; iç mimarlık mekânı yapıyla birlikte tasarlar. İç mimar dekore edebilir, ama dekorasyon tek başına bir duvarın yerini, bir ıslak hacmi ya da bir kapının genişliğini belirlemez. Taşıyıcı elemana yetkili bir mühendisin hesabı olmadan dokunulmaz. Bazı ülkeler bu mesleği yasayla düzenler; düzenlemenin konutu dışarıda bırakması kararların yapıya dokunmadığı anlamına gelmez. İş dinlemekle başlar ve yapıyla ilgili kararlar bina bitmeden verilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iç mimarlığın alanını başka ülkelerin tanımlarından ve yasalarından okuduk. Türkiye'de iç mimarlık nerede okutuluyor, mesleğin odası hangisi ve bir iç mimar hangi işi imzalayabiliyor? M01-D02 Türkiye'deki eğitimi, meslek odasını ve yetki alanını birincil kaynağından anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Dekorasyon ile iç mimarlık arasındaki temel fark nedir?

• A) Dekorasyon mekânı mobilya, tekstil, renk ve süs öğeleriyle döşer ve yapıya dokunmaz; iç mimarlık ise yerleşimi, açıklıkları, ıslak hacimleri ve tesisatı da içerir ve yapıyı kuran ekiple birlikte çalışır.
• B) İkisi aynı işin farklı adlarıdır.
• C) Dekorasyon yalnız ticari mekânlarda yapılır.
• D) İç mimarlık yalnız renk seçimiyle ilgilenir.

Cevap: A. Kaynaklar bu ayrımı bir kapsam ayrımı olarak yapıyor; iç mimar dekore edebilir ama dekorasyon tek başına yapı kararı vermez.

Soru 2 · Kanıt

İngilizce Wikipedia'nın ABD'deki iç tasarım düzenlemesi maddesine göre bu düzenlemeler hakkında hangisi doğrudur?

• A) ABD'de hiçbir eyalet iç tasarımı düzenlemez.
• B) İlk unvan yasası 1982'de Alabama'da çıkmıştır, 22 eyalet bir tür düzenleme yapmıştır ve uygulama yasalarının çoğu konut tasarımı gibi alanlarda istisnalar içerir.
• C) Bütün eyaletler konut tasarımını da kısıtlar.
• D) Düzenlemeler yalnız dekoratörleri kapsar.

Cevap: B. Düzenleme ülkeden ülkeye, eyaletten eyalete değişiyor ve konut çoğu zaman dışarıda kalıyor.

Soru 3 · Senaryo

Yeni yapılacak bir binada bir hak sahibi, mutfakla salon arasındaki duvarın açılmasını ve banyonun yürüteçle kullanılabilmesini istiyor. Ofis ne yapmalı?

• A) Bina bittikten sonra ustaya duvarı kırdırmasını önermek.
• B) Bunları dekoratöre bırakmak.
• C) Duvarın taşıyıcı olup olmadığını proje aşamasında statik hesabı yapan mühendise sormak, banyo kapısının genişliğini, eşiği ve duşun yerini şimdi plana işlemek ve bu kararları bina bitmeden kesinleştirmek.
• D) İstekleri görmezden gelip standart planı uygulamak.

Cevap: C. Duvarın ve ıslak hacmin yeri yapı kararıdır; proje aşamasında verilmezse sonradan değiştirmek bir şantiye açmak demektir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «konut tasarımı bazı yasalarda düzenleme dışında kalıyorsa, bir dairede yapılan iç mekân değişiklikleri yapıyı ilgilendirmez» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Konutların hiç taşıyıcı duvarı olmadığını.
• B) Yasaların hiç değişmediğini.
• C) Dekorasyonun yasak olduğunu.
• D) Bir yasanın bir işi düzenlememesinin o işin yapıya dokunmadığını göstermediğini; bir dairede duvar açmanın, ıslak hacim taşımanın yine de taşıyıcıyı ve tesisatı ilgilendirebileceğini ve yetkili uzmanın sorulması gerektiğini.

Cevap: D. Yasanın kapsamı ile işin yapıya etkisi ayrı sorulardır; biri ötekinin yanıtı değildir.