Türkiye’de iç mimarlık

Açılış sahnesi

Cevdet Bey ikinci görüşmeye bir kartvizitle geliyor. Komşusunun kızı «iç mimar» olduğunu söyleyen birinin numarasını vermiş; kartvizitin üstünde «iç mekân tasarım ve dekorasyon» yazıyor. Cevdet Bey kafası karışık: «Siz iki sütun çizdiniz, biri dekorasyon biri yapı. Bu hanım hangisini yapıyor? Bana ikisini birden yaparım diyor.» Emre kartviziti çeviriyor; arkasında bir oda adı, bir sicil numarası, bir büro tescili yok. Bu kişinin iç mimar olmadığı anlamına gelmiyor, ama olduğunu da göstermiyor. Selim telefonundan bir şey arıyor ve bulamıyor: Türkiye'de bir kişinin iç mimar olduğunu nereden anlarsınız? Kim iç mimar unvanını kullanabilir, kim bir iç mimarlık projesini imzalayabilir? Ilgın Bursa'daki odanın şubesinin adresini bir kâğıda yazıyor. «Önce kuralları okuyalım» diyor. «Kartvizite sonra bakarız.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste iç mimarlığın alanını ABD'den, Almanya'dan ve uluslararası bir federasyonun bildirgesinden okumuştuk ve Türkiye için bir hüküm vermemiştik. Bu ders o boşluğu Türkiye'deki meslek kuruluşunun kendi metinleriyle dolduruyor. Önce TMMOB İçmimarlar Odası Ana Yönetmeliği'nden iç mimarın kim olduğunu ve odaya üyeliğin ne zaman zorunlu olduğunu okuyoruz. Sonra odanın serbest iç mimarlık hizmetleri yönetmeliğinden bir iç mimarın hangi işleri yapmaya ve imzalamaya yetkili sayıldığını ve bir büronun nasıl tescil edildiğini alıyoruz. Ardından odanın kendi sitesindeki tanıtımından mesleğin Türkiye'deki eğitim tarihini ve bugünkü kontenjanını aktarıyoruz. Sonunda Cevdet Bey'in kartvizitine dönüyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı TMMOB İçmimarlar Odası mevzuatı ve kaynağı yazarken seçtik. Odanın sitesinde yayımlanan iki yönetmeliğin PDF metnini ve odanın tanıtım sayfasını okuduk. Ana Yönetmelik'in sitedeki metni, sonunda 2006'daki ilk yayımdan 18 Şubat 2025'teki son değişikliğe kadar yedi değişikliği listeliyor; serbest iç mimarlık yönetmeliğinin sitedeki metni ise 16 Eylül 2008 tarihli Resmî Gazete baskısı ve sonraki değişiklikleri bu ders için kontrol etmedik. İki yönetmeliğin de dayandığı TMMOB Kanunu'nun metnini resmî mevzuat sitesine erişemediğimiz için okumadık. Türkiye'deki iç mimarlık bölümlerinin sayısını ve adlarını Yükseköğretim Kurulu'nun kendi kaynağından saymadık; kontenjan bilgisini odanın tanıtımından aktarıyoruz ve öyle etiketliyoruz.

Bu kartın ilk bilgisi Cevdet Bey'in sorusunun yarısını yanıtlıyor: Türkiye'de iç mimar, adı geçen dört yıllık bölümlerden birinden mezun olmuş kişi. Kısa bir kurs, bir sertifika ya da bir dekorasyon atölyesi bu unvanı vermiyor. İkinci bilgi bir kontrol yolu açıyor: bu unvanla çalışan kişinin odaya üye olması zorunlu, yani bir kaydı var. Kartın son cümlesindeki amaç da önceki dersin iki sütununa bir karşılık veriyor: oda, iç mimarlık projelerinin ve uygulama sorumluluğunun yetkin kişilerce taşınmasını kendi işi sayıyor.

Bu kart önceki dersin iki sütununu Türk mevzuatının diline çeviriyor. İç mekân dekorasyonu, yönetmeliğin saydığı iç mimarlık hizmetlerinden biri; yani iç mimar dekore edebilir ve bu onun işinin bir parçası. Ama yönetmelik işin sınırını da çiziyor: kapalı ve yarı kapalı iç mekân, konfor, güvenlik ve işlev. Yapının taşıyıcı sistemi, statik hesabı ya da binanın kendi ruhsat projesi bu listede yok ve iç mimar yapının proje müellifiyle işbirliği içinde çalışmak zorunda. Bu son cümle yönetmelikten çıkardığımız bir okuma; bir iç mimarın bir tadilat için hangi ruhsat belgesini imzalayabileceği imar mevzuatının sorusu ve bu modülün son dersi onu ayrıca ele alıyor.

Üçüncü kart iki ilginç şey söylüyor. Birincisi, Türkiye'de iç mimarlık eğitimi «dahili tezyinat», yani iç süsleme adıyla başlamış. Önceki dersin dekorasyon ile iç mimarlık ayrımı burada tarihsel bir iz bırakıyor: meslek bir süsleme atölyesinden doğmuş ve zamanla yapıyla, güvenlikle, mevzuatla tanımlanan bir mesleğe dönüşmüş. Bu bizim yorumumuz. İkincisi, oda kendi işini kamu güvenliğiyle bağlıyor. Bu bir kurumun kendi hakkındaki iddiası; ama ikinci karttaki yönetmelik maddesiyle tutarlı: iç mimar güvenlikten de sorumlu sayılıyor.

Sahada

Selim üç kartı bir kontrol listesine çeviriyor ve Cevdet Bey'in kartvizitine uyguluyor. Birinci soru: bu kişi içmimarlık ya da içmimarlık ve çevre tasarımı bölümlerinden birinden mezun mu? İkinci soru: odaya üye mi? Odanın sitesinde bir üye sorgulama bölümü var; adı ve soyadıyla bakılabilir. Üçüncü soru: serbest çalışıyorsa, bu yılki büro tescil belgesi var mı? Dördüncü soru: Cevdet Bey'in istediği iş, yani mutfak duvarı, banyo ve tesisat noktaları, yapının proje müellifiyle ve mühendisleriyle birlikte yürütülecek mi?

Emre bir ayrımı vurguluyor. Kartvizitteki kişi iç mimar olmasa da Cevdet Bey'in eşine perde, halı, renk konusunda yardım edebilir; bu iş için kimse bir unvan aramıyor. Ama kendini iç mimar olarak tanıtıyor ve bir iç mimarlık projesi hazırlamayı üstleniyorsa, ilk karttaki koşullar devreye giriyor. Yönetmelik dekorasyonu iç mimarlık hizmetleri arasında sayıyor, ama bunun tersi doğru değil: dekorasyon yapan her kişi bir iç mimar değil.

Ilgın Cevdet Bey'e bir öneride bulunuyor: yeni binanın projesi ofiste çiziliyor ve dairelerin iç mekân kararlarını ofis yapının mühendisleriyle birlikte veriyor; Cevdet Bey'in eşi ayrıca bir iç mimarla çalışmak isterse, o iç mimar bu ekiple ve projenin müellifleriyle işbirliği içinde çalışacak. Ahu bir not ekliyor: hangi iç mimarla çalışılırsa çalışılsın, yürüteçle girilecek bir banyonun ölçüleri ilk görüşmede yazılacak. Bir unvan, kullanıcının ihtiyacını sormanın yerini tutmuyor.

Gri alan

Türkiye'de iç mimarın yetki alanının tam olarak nerede bittiği, eldeki metinlerden kesin olarak söylenemiyor ve bu tartışmalı. Okuduğumuz yönetmelikler odanın kendi yönetmelikleri; iç mimarın bir tadilat projesini imzalayıp imzalayamayacağı, bir yapı ruhsatı için hangi belgeyi verebileceği gibi sorular imar mevzuatına ve belediyelerin uygulamasına da bağlı ve bunları bu derste okumadık. Mimarlar ile iç mimarlar arasındaki iş bölümü de her zaman net değil; yönetmelik işbirliğini şart koşuyor, ama bir yenilemede kimin hangi kararı vereceğini her projede ayrıca belirlemek gerekiyor. Serbest içmimarlık yönetmeliğinin 2008'den sonra değişip değişmediğini kontrol etmedik. Odanın verdiği tarihler ve 4.000 kontenjan bilgisi bir kurumun kendi tanıtımı; bağımsız bir kaynaktan doğrulanmadı ve kontenjanın her yıl değişmesi olası. Son olarak, unvan kullanımının denetiminin sahada ne kadar etkili olduğu, yani kendini iç mimar diye tanıtan herkesin gerçekten üye olup olmadığı belirsiz; bunu ölçen bir veri bulamadık.

Senin işinde

Bir iç mimarla çalışmadan önce dört şeyi sor ve kaydet: hangi bölümden mezun olduğu, odaya üye olup olmadığı, serbest çalışıyorsa bu yılki büro tescil belgesinin bulunup bulunmadığı ve yapının proje müellifiyle ve mühendisleriyle nasıl çalışacağı. Üyeliği odanın kendi üye sorgulama bölümünden kontrol et; kartvizitteki bir unvanı yeterli sayma. Bir dekorasyon yardımı için unvan aramana gerek yok; ama bir iç mimarlık projesi, bir işlev değişikliği ya da bir tesisat kararı söz konusuysa unvanı ve tescili sor. İç mimar olarak çalışıyorsan, unvanını ve tescilini görünür biçimde belirt ve işinin sınırını, yani taşıyıcı sistemi ve yapının ruhsat projesini, sözleşmede açıkça yaz. Mevzuatı her işte yeniden kontrol et; yönetmelikler değişiyor ve okuduğun metnin tarihini dosyana not et. Yurt dışında okuduysan Türkiye'de çalışmaya başlamadan önce diplomanın denkliğini Yükseköğretim Kurulu'na onaylat. Bir iş sahibiyle sözleşme yaparken odanın tip sözleşmesine ve en az ücret tarifesine bak; ikisi de odanın yasal çerçeve sayfasında duruyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkiye'de iç mimar, en az dört yıllık içmimarlık ya da içmimarlık ve çevre tasarımı bölümlerinden mezun olan kişidir ve bu unvanla çalışmak için TMMOB İçmimarlar Odası'na üyelik zorunludur. Yabancı diplomaların denkliği Yükseköğretim Kurulu'nca onaylanır. Odanın yönetmeliği iç mimarın işini kapalı ve yarı kapalı iç mekânla, konfor, güvenlik ve işlevle tanımlar, dekorasyonu bu işin bir parçası sayar ve yapının proje müellifiyle işbirliğini şart koşar. Serbest çalışan iç mimarın her yıl yenilenen bir büro tescil belgesi vardır. Bir kartvizitteki unvan, kayıtla kontrol edilir.

Sonraki derse köprü

Yönetmelik iç mimarı yapının proje müellifiyle işbirliğine bağladı, ama bu işbirliğinin nasıl bölüşüleceğini söylemedi. Yeni bir binada ve var olan bir yapının yenilenmesinde hangi kararı mimar, hangisini iç mimar verir ve aradaki çizgi nerede bulanıklaşır? M01-D03 mimar ile iç mimarın iş bölümünü bu iki durumda karşılaştırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

TMMOB İçmimarlar Odası Ana Yönetmeliği'ne göre Türkiye'de iç mimar kimdir?

• A) Bir dekorasyon kursu bitiren herkes.
• B) Mimarlık fakültesinin herhangi bir bölümünden mezun olan herkes.
• C) Kendini iç mimar olarak tanıtan herkes.
• D) En az dört yıllık içmimari, içmimarlık, içmimari ve çevre tasarımı ya da içmimarlık ve çevre tasarımı bölümlerinden mezun olan ve içmimar unvanıyla içmimarlık hizmetleri vermeye hak kazanmış kişi.

Cevap: D. Unvan dört yıllık bir lisans diplomasına bağlı; bu unvanla çalışmak oda üyeliğini de zorunlu kılıyor.

Soru 2 · Kanıt

Serbest içmimarlık yönetmeliğine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) İç mimar yapının taşıyıcı sistemini tek başına tasarlar.
• B) İç mimar mesleğini iç mekâna bağlı kapalı ve yarı kapalı alanlarda konfor, güvenlik ve işlev üzerinden yürütür, iç mekân dekorasyonu hizmetleri arasında sayılır ve yapının proje müellifiyle işbirliği içinde çalışır.
• C) Dekorasyon iç mimarlık hizmetlerine girmez.
• D) Büro tescil belgesi bir kez alınır ve hiç yenilenmez.

Cevap: B. Yönetmelik işin alanını iç mekânla sınırlıyor, dekorasyonu bu alanın içine alıyor ve müellifle işbirliğini şart koşuyor.

Soru 3 · Senaryo

Bir ev sahibi, arkasında hiçbir oda bilgisi olmayan «iç mimar» yazılı bir kartvizit getiriyor; kartvizitteki kişi mutfak duvarını açacağını söylüyor. Ne yapılmalı?

• A) Kişinin mezuniyetini, odanın üye sorgulama bölümünden üyeliğini ve bu yılki büro tescil belgesini kontrol etmek ve duvar kararını yapının proje müellifi ve statik hesabı yapan mühendisle birlikte vermek.
• B) Kartvizite güvenip işi hemen başlatmak.
• C) Duvarı kendi ustasına kırdırmak.
• D) Hiçbir iç mimarla çalışmamaya karar vermek.

Cevap: A. Unvan kayıtla kontrol edilir; taşıyıcıya dokunabilecek bir karar ise unvandan bağımsız olarak mühendisin hesabına bağlıdır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «oda kendi tanıtımında içmimarlığı kamu güvenliğiyle ilgili bir görev sayıyor; demek ki iç mimar bir binanın bütün güvenlik kararlarını tek başına verir» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Odanın hiç tanıtım sayfası olmadığını.
• B) İç mimarların güvenlikle hiç ilgilenmediğini.
• C) Tanıtımın bir kurumun kendi iddiası olduğunu ve yönetmeliğin iç mimarın sorumluluğunu iç mekânın konfor, güvenlik ve işleviyle sınırlayıp yapının proje müellifiyle işbirliğini şart koştuğunu; taşıyıcı sistem ve yapının bütün güvenlik kararlarının başka yetkili uzmanlara da bağlı olduğunu.
• D) Güvenlik kararlarının yalnız belediyece verildiğini.

Cevap: C. Bir kurumun kendini tanımlaması ile yönetmeliğin çizdiği yetki sınırı ayrı şeylerdir; iç mimar güvenlikten iç mekân ölçeğinde ve işbirliği içinde sorumludur.