Mimar ve iç mimar

Açılış sahnesi

Cevdet Bey bu kez yalnız gelmiyor; yanında kızı var. Kızı Bursa'da 1998 yapımı bir apartmanda bir daire satın almış ve babasının yeni dairesi için verilen kararları dinledikten sonra kendi dairesini düşünmeye başlamış. «Babamınki daha çizilmemiş bir bina» diyor. «Benimki yirmi yedi yıllık. Mutfağı salona açmak, banyoyu büyütmek istiyorum. Bunu kime yaptıracağım: mimara mı, iç mimara mı?» Emre ilk anda «ikisi de olur» diyecek gibi oluyor, sonra duruyor. Babasının dairesinde iş belli: binanın proje müellifi Ilgın'ın ofisi, yapının bütün kararlarını o veriyor, bir iç mimar gelirse bu ekiple çalışacak. Ama kızının dairesinde binanın mimarı kim, hâlâ çalışıyor mu, ondan izin almak gerekiyor mu? Ilgın masaya iki odanın metinlerini koyuyor: biri Mimarlar Odası'nın, öteki İçmimarlar Odası'nın. «İkisini birlikte okuyalım» diyor. «Bazı satırlar aynı şeyi söylüyor, bazıları birbirinin alanına giriyor.»

Bu derste ne olacak

İşbirliği zorunluluğunu iç mimarın tarafından okumuştuk; bu kez masanın öbür ucuna oturuyoruz. Bu ders o işbirliğinin öteki yüzüne bakıyor: mimarın kendi meslek metni iç mekân ve tadilat hakkında ne diyor? Önce Mimarlar Odası'nın Mimarlık Hizmetleri Şartnamesi'nden mimarın hizmet alanlarını ve var olan bir yapıda tadilatın nasıl ele alındığını okuyoruz. Sonra İçMO'nun İçmimari Proje Çizim ve Sunuş Standartları Şartnamesi'nden iç mimarın çizdiği bir tavan planının ve bir sistem detayının hangi disiplinlerle kesiştiğini alıyoruz. Ardından bir ansiklopedi maddesinin iki meslek için kullandığı «gri bölge» kavramını ekliyoruz. Sonunda yeni bir bina ile yirmi yedi yıllık bir daireyi yan yana koyuyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı Brooker ve Stone'un 2010 tarihli kitabı; bu kitaba ilk derste olduğu gibi yine erişemedik ve ondan bir şey aktarmıyoruz. Onun yerine iki meslek odasının kendi metinlerini koyduk. Mimarlar Odası'nın şartnamesini odanın İstanbul Büyükkent Şubesi'nin sitesinde yayımlanan PDF'ten okuduk; metin 28 Aralık 2011 tarihli bir yönetim kurulu toplantısında kabul edilmiş ve bunun bugün yürürlükteki son hali olup olmadığını kontrol etmedik. İçmimarlar Odası'nın şartnamesini odanın kendi sitesinden okuduk; 2018'de odanın genel kurulunda kabul edilmiş. Bu iki metin iki odanın kendi kurallarıdır, bir mahkemenin ya da bir bakanlığın iki meslek arasında çizdiği bir sınır değildir. Mimarlar ile iç mimarlar arasında yetki konusunda bir anlaşmazlık olup olmadığını, varsa nasıl sonuçlandığını bu ders için araştırmadık ve bir hüküm vermiyoruz.

Bu kartın en önemli cümlesi kızının sorusuna doğrudan dokunuyor: var olan bir yapıda tadilat yapılırken binanın müellif mimarının onayı gerekiyor. Yani yirmi yedi yıllık dairede bir duvarı kaldırmak yalnız bir statik soru değil, bir eser hakkı sorusu da. Kartın öteki cümlesi ise bir örtüşmeyi gösteriyor. Önceki dersin kartına göre İçmimarlar Odası iç mekân tasarımını ve tadilatı iç mimarın işi sayıyordu; bu karta göre Mimarlar Odası da mekân düzenlemeyi ve basit duvar tadilatlarını mimarın işi sayıyor. İki oda aynı işi kendi mesleğinin alanına koyuyor. Bu bizim iki metni yan yana koyarak yaptığımız bir gözlem.

Bu kart iş bölümünü bir çizim üzerinde gösteriyor. İç mimarın tavan planında taşıyıcı kirişler var, ama o kirişleri iç mimar tasarlamıyor; onları statik projeden alıp asma tavanı, aydınlatmayı ve havalandırma ağızlarını onların arasına yerleştiriyor. Sistem detayı «gerekli tüm disiplinlerin verileriyle» kuruluyor; imalat detayı ise var olan sistem detayının üstüne iç mimarın donanımını ekliyor. Bu tanımlar bir sıra kuruyor: önce yapı ve onun sistemleri, sonra iç mekânın donanımı. Kenan Usta bunu sahadan biliyor; bir dolabı duvara asmadan önce duvarın ne olduğunu bilmek gerekiyor.

Üçüncü kart iki odanın metinlerinin yan yana koyulunca gösterdiği örtüşmeye uluslararası bir ad veriyor: gri bölge. Malzeme seçimi, iç görünüşler, mobilya yerleşimine göre plan; bunlar iki mesleğin de yapabildiği işler. Kartın son cümlesi ise iki daireyi ayırmamıza yardım ediyor. Cevdet Bey'in dairesi yeni bir yapının parçası; mimar bütün kararları baştan veriyor ve iç mimar bu kararların içine giriyor. Kızının dairesi var olan bir yapı; maddeye göre bu tam da iç mimarlığın en çok çalıştığı alan, ama ilk karta göre bu alanda binanın müellif mimarının da bir sözü var.

Sahada

Ilgın iki daireyi bir tabloda karşılaştırıyor. Yeni binada proje müellifi belli: Ilgın'ın ofisi. Duvarların yeri, ıslak hacimler, şaftlar ve tesisat noktaları mimari projede ve mühendislik projelerinde birlikte çiziliyor. Cevdet Bey'in eşi dışarıdan bir iç mimar getirirse, bu kişi tefrişi, malzemeyi, aydınlatma tasarımını ve özel mobilyayı üstlenebilir; ama mutfak duvarı ya da banyonun yeri gibi bir değişikliği ofisle birlikte, mimari proje henüz değişebilirken istemek zorunda. Burada sıra açık: önce yapı, sonra iç mekân, ama ikisi aynı masada.

Kızının dairesinde sıra tersine dönüyor. Yapı yirmi yedi yıl önce bitmiş, iç mekân ise şimdi değişecek. Selim bir kontrol listesi yazıyor. Binanın onaylı mimari projesi ve statik projesi belediyeden ya da yöneticiden bulunabiliyor mu? Projenin müellif mimarı kim ve ona ulaşılabiliyor mu? Salona açılacak duvarın yükü olup olmadığını kim hesaplayacak? Banyonun büyümesi atık su hattını, komşunun tavanını ya da bir şaftı etkiliyor mu? Yapılacak değişiklik bir izin gerektiriyor mu? Son sorunun yanıtı imar mevzuatında; M01-D06 o mevzuata ayrıca bakıyor.

Emre iki odanın metinlerindeki örtüşmeyi Cevdet Bey'in kızına açıkça anlatıyor. Yirmi yedi yıllık bir dairede bir iç mimar da bir mimar da bu işi üstlenebilir; iki odanın kendi metinleri ikisini de bu işe yetkili sayıyor. Asıl soru unvan değil, ekip: taşıyıcı duvara dokunuluyorsa bir inşaat mühendisi, tesisata dokunuluyorsa bir tesisat mühendisi, binanın eser hakkı söz konusuysa müellif mimarın onayı. Ahu tabloya bir satır daha ekliyor: kim yaparsa yapsın, eski banyonun eşiği ölçülecek; Ahu'nun gezdiği eski dairelerin bir kısmında banyo bir basamak yukarıdaydı.

Gri alan

Mimar ile iç mimar arasındaki sınır, okuduğumuz metinlerle kesin olarak çizilemiyor ve bu tartışmalı. İki odanın metinleri aynı işi, mekân düzenlemeyi ve basit tadilatı, kendi mesleğinin alanına koyuyor; bu iki metin arasında bir öncelik sırası olup olmadığı, bir yargı kararının ya da bir bakanlık düzenlemesinin bu örtüşmeyi çözüp çözmediği bu derste açık değil, çünkü onları okumadık. Mimarlar Odası şartnamesinin 2011 metni bugün değişmiş olabilir. Müellif onayının pratikte nasıl alındığı da belirsiz: yirmi yedi yıllık bir yapının müellifine ulaşılamazsa ne yapılacağını şartname kısmen söylüyor, ama her belediyenin bunu nasıl uyguladığını bilmiyoruz. Uluslararası kaynaklardaki iç tasarımcı ile Türkiye'deki iç mimar aynı unvan değil ve İngilizce maddedeki iş bölümü Türkiye'ye olduğu gibi taşınamaz. Son olarak bir mesleğin hangi işi daha iyi yaptığı bir yetki sorusu değil, bir yetkinlik sorusu; iki mesleği bu açıdan karşılaştıran bir araştırmaya rastlamadık.

Senin işinde

İlk görüşmede önce yapının hangi aşamada olduğunu belirle: henüz çizilmemiş bir bina mı, yoksa var olan bir yapı mı? Yeni bir binadaysan, iç mekânla ilgili yapı kararlarını, yani duvar, ıslak hacim ve tesisat noktası kararlarını proje müellifine proje henüz değişebilirken ilet. Var olan bir yapıdaysan, onaylı mimari ve statik projeyi bul, binanın müellif mimarını belirle ve tadilat için onayının nasıl alınacağını öğren. Taşıyıcıya dokunan her değişiklik için bir inşaat mühendisine, tesisata dokunan her değişiklik için bir tesisat mühendisine danış. Gri bölgedeki işlerde, malzeme, iç görünüş ve mobilya yerleşimi gibi, kimin karar vereceğini sözleşmeye yaz. Kendi paftalarını öteki disiplinlerin paftalarından ayrı işaretle ve onların verisini kendi çiziminde değiştirme. Müellif mimara ulaşılamıyorsa bunu bir notla belgele ve yerel uygulamayı belediyeden sor. Eski bir yapıda ilk ziyarette eşik yüksekliklerini, ıslak hacimlerin kotunu ve şaftların yerini ölç; bunlar planın sınırını çizer.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yeni bir binada mimar yapının kararlarını baştan verir ve iç mimar bu kararların içine, proje henüz değişebilirken girer. Var olan bir yapıda sıra tersine döner: iç mekân değişir, ama binanın müellif mimarının onayı ve mühendislerin hesabı yine gerekir. Mimarlar Odası ve İçmimarlar Odası mekân düzenlemeyi ve tadilatı kendi alanında sayar ve iki meslek arasında bir gri bölge vardır. İç mimarın çizimleri taşıyıcıyı ve tesisatı gösterir ama onları üretmez. Asıl soru unvan değil, ekiptir.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki meslek arasındaki iş bölümünü konuştuk ve iki dairede sıranın nasıl değiştiğini gördük. Bir iç mimarlık işi ilk görüşmeden teslimine kadar hangi evrelerden geçer? M01-D04 brif, rölöve, konsept, uygulama projesi, ihale ve uygulama denetimini sırasıyla ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Yeni bir bina ile var olan bir yapıda iç mekân kararlarının sırası nasıl farklılaşır?

• A) Yeni binada mimar yapının kararlarını baştan verir ve iç mimarın önerileri proje henüz değişebilirken iletilir; var olan yapıda iç mekân değişirken onaylı projeye, müellif mimarın onayına ve mühendislerin hesabına başvurulur.
• B) İki durumda da hiçbir fark yoktur.
• C) Var olan yapıda kimseye sorulmaz.
• D) Yeni binada iç mimar binanın taşıyıcı sistemini tasarlar.

Cevap: A. Yeni binada sıra yapıdan iç mekâna, var olan yapıda iç mekândan yapının belgelerine doğru işler.

Soru 2 · Kanıt

Mimarlar Odası'nın 2011 tarihli Mimarlık Hizmetleri Şartnamesi var olan yapılardaki tadilat hakkında ne söyler?

• A) Tadilat yalnız iç mimarların işidir.
• B) Tadilatta hiçbir onay gerekmez.
• C) Basit duvar tadilatları da mimarlık hizmeti olarak ücretlendirilir ve var olan yapılardaki tadilat işlerinde müellif mimarın onayının alınması gerekir.
• D) Tadilat yalnız belediye tarafından yapılabilir.

Cevap: C. Şartname tadilatı mimarlık hizmetleri arasında sayıyor ve eser hakkı nedeniyle müellifin onayını istiyor.

Soru 3 · Senaryo

Yirmi yedi yıllık bir apartmanda bir daire sahibi mutfakla salon arasındaki duvarı kaldırmak ve banyoyu büyütmek istiyor; binanın kimin tarafından çizildiğini bilmiyor. Ne yapılmalı?

• A) Duvarı hemen bir ustaya kırdırmak.
• B) Onaylı mimari ve statik projeyi aramak, müellif mimarı belirlemeye çalışmak, duvarın taşıyıcı olup olmadığını bir inşaat mühendisine hesaplatmak, banyonun atık su hattını ve komşu tavanını kontrol etmek ve izin gereksinimini mevzuattan öğrenmek.
• C) Yalnız bir dekoratörle çalışmak.
• D) Yalnız iç mimarın kararına bırakmak ve başka kimseye sormamak.

Cevap: B. Var olan bir yapıda değişiklik yapının belgeleriyle, müellifiyle ve mühendisleriyle birlikte planlanır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «iki oda da tadilatı kendi alanında sayıyorsa, var olan bir dairede iş kime verilirse verilsin başka bir uzmana sormaya gerek yoktur» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Odaların hiç metni olmadığını.
• B) Tadilatın yasak olduğunu.
• C) Dekoratörlerin tadilat yapamayacağını.
• D) İki odanın aynı işi kendi alanına koymasının yalnız kimin projeyi çizebileceğiyle ilgili olduğunu; taşıyıcıya dokunan bir değişiklik için mühendisin hesabının, tesisata dokunan bir değişiklik için tesisat mühendisinin ve binanın eser hakkı için müellif mimarın onayının yine gerektiğini.

Cevap: D. Unvan sorusu ile ekip sorusu ayrıdır; kim çizerse çizsin yapının öteki uzmanları devrede kalır.