Kapasite ve teslim

Açılış sahnesi

Distribütör bir konteyneri on haftada kabul etmişti. Zeynep teyit e-postasını yazmadan önce bir şey daha istiyor: on haftanın gerçekten yeteceğinden emin olmak. Üretim planlama ekranının önünde Oğuz ve Tolga'yla oturuyor. Oğuz rahat: «Hat günde altmış pompa yapıyor. Bir konteyner dört yüz seksen pompa. Sekiz günlük iş.»

Tolga ekrandan gözünü ayırmadan cevap veriyor: «Hat günde altmış yapıyor, ama bayilerin sezonunda o altmışın kırk sekizi zaten dolu. Sonra motor var. Motor tedarikçisi altı hafta istiyor.» Oğuz bir an susuyor. Zeynep kâğıda bir şey yazıyor: «Sekiz gün değil. Önce boş kapasiteyi bulalım, sonra en yavaş parçayı.»

Bu derste ne olacak

İhracatta kapasite, makinenin günde kaç ürün yaptığı değildir; o siparişe gerçekten ayrılabilecek boş kapasitedir. Teslim tarihi de üretimin bittiği gün değil, malın gemiye ya da tıra yüklendiği gündür. Bu ders bir ihracat siparişinin kapasitesini ve teslim takvimini hesaplamayı gösteriyor: yurt içi müşterilerin zaten kullandığı kapasiteyi düşmek, en yavaş tedarik kalemini bulmak, takvimi yükleme gününden geriye doğru kurmak ve araya bir tampon koymak. Son bölüm gecikmenin sınır ötesindeki bedeline bakıyor: kaçırılan bir gemi, birkaç gün değil, bir sonraki seferin kalkış gününe kadar kaybettirir. Dayanak, uluslararası ticarette yolda geçen zamanın değerini ölçen bir araştırma ve Çeltikpınar'ın varsayımsal kapasite hesabı.

Kanıt ne diyor

Alıcı için bir malın bir gün daha geç gelmesinin değeri ne kadar? Bir araştırma bunu, ihracatçıların hızlı ve pahalı hava kargosu ile yavaş ve ucuz deniz yolu arasındaki seçiminden hesapladı.

Hummels ve Schaur'un tahmini, Oğuz'un «birkaç gün geç olsa ne olur» sorusuna bir ölçek veriyor. Yolda geçen her gün alıcı için bir maliyet ise, üretimde ya da limanda kaybedilen her gün de öyledir; alıcı sezonunu bir tarihe göre planlamıştır ve o tarihten sonra gelen mal, aynı malın daha pahalı hali gibidir. Bulgunun son cümlesi de Çeltikpınar için ayrıca önemli: parça ve bileşenler zamana en duyarlı ürünlerdi. Pompaların yanında giden yedek parçalar, gecikmeye pompalardan bile hassas olabilir.

Sahada

Kapasite: boş olan

En yavaş parça

Takvimi geriden kurmak

Kaçırılan gemi

Hızlı giden parça

Kılavuz da takvimde

Gri alan

Hummels ve Schaur'un tahmini, bir ülkenin ithalat verisinden ve çok sayıda ürünün ortalamasından elde edildi; yolda geçen bir günün sulama pompası alan bir Orta Avrupa distribütörü için tam olarak ne kadar ettiği bu tahminden çıkarılamaz. Araştırmacılar zamanın değerini hava ve deniz taşımacılığı arasındaki seçimden ölçüyor; üretimde ya da limanda kaybedilen bir güne aynı değerin biçilip biçilemeyeceği yoruma açık. Tamponun ne kadar olacağı da tartışmaya açık: geniş bir tampon sözü güvenli kılar ama alıcıyı daha hızlı bir rakibe yöneltebilir, dar bir tampon siparişi kazandırır ama kesim tarihini riske atar. Ek vardiya kararı da yalnız bir kapasite hesabı değildir; işçilerin gönüllülüğü ve dinlenme süreleri hesaba katılmalıdır. Alıcı siparişi kesinleştirmeden uzun süreli bir tedarik kalemini sipariş etmenin riski ise şirketten şirkete farklı değerlendirilir.

Senin işinde

Bir ihracat siparişine teslim tarihi vermeden önce üç hesap yap. Önce boş kapasiteyi bul: hattın toplam kapasitesinden mevcut müşterilerinin aynı dönemdeki siparişlerini düş. Sonra en yavaş kalemi bul: üretimin kendisi mi, bir tedarikçinin teslim süresi mi, bir baskı ya da bir belge mi? Son olarak takvimi yükleme kesim tarihinden geriye doğru kur: nakliye, yükleme, test, ambalaj, üretim, tedarik. Takvime bir tampon ekle ve tamponu kesim tarihini korumak için kullan. Ek vardiya gerekiyorsa maliyetini fiyata yansıt ve gönüllülüğü sor. Acil bir parçayı hava kargosuyla, gerisini deniz yoluyla göndermenin fiyatını karşılaştır. Kılavuz, etiket ve ambalaj baskısı gibi küçük kalemleri de takvime yaz. Alıcıya söylediğin süre, tamponuyla birlikte tutabileceğin süre olsun. Takvim değişirse, örneğin bir tedarikçi gecikirse, alıcıya bunu kesim tarihinden önce ve yeni bir tarihle bildir; geç kalınacağını alıcıdan önce sen söyle. Her siparişten sonra takvimde hangi kalemin tahmininden uzun sürdüğünü kaydet; gelecek siparişin takviminde o kaleme daha geniş pay bırak.

Kendin dene

Aklında kalsın

İhracatta kapasite boş kapasitedir: hattın toplamı değil, mevcut müşteriler düşüldükten sonra kalan. Takvimi en yavaş kalem belirler; çoğu zaman bir tedarikçi, bazen bir baskı ya da bir belge. Takvim yükleme kesim tarihinden geriye doğru kurulur ve bir tamponla korunur. Hummels ve Schaur'un tahmininde uluslararası ticarette yolda geçen her gün, değere göre yüzde 0,6 ile 2,1 arasında bir gümrük vergisine eşdeğerdi ve parça ile bileşenler zamana en duyarlı ürünlerdi. İhracatta bir günlük gecikme, kaçırılan bir gemiyle bir haftaya dönüşebilir. Alıcıya söylenen süre, tutulabilecek süredir.

Sonraki derse köprü

Takvime giren en küçük kalemlerden biri, alıcının dilinde olmayan bir etiketti; ve Tolga'nın hazırlık listesine «bilmiyoruz» diye yazdığı satır hâlâ açık: bu pazar hangi belgeyi ve hangi işareti istiyor? Ardından gelen M01-D03 «Belge ve uygunluk», hedef ülkenin ürün güvenliği, etiketleme ve uygunluk işareti koşullarını araştırmayı ve ürünü buna göre hazırlamayı gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Hummels ve Schaur'un tahminine göre uluslararası ticarette yolda geçen her gün neye eşdeğerdi?

• A) Değere göre yüzde 0,6 ile 2,1 arasında bir gümrük vergisine.
• B) Değere göre yüzde 10'luk bir indirime.
• C) Hiçbir maliyete.
• D) Yalnız hava kargosunda ödenen ek ücrete.

Cevap: A. Araştırmacılar hava ve deniz taşımacılığı arasındaki seçimden zamanın değerini tahmin etti ve yolda geçen her günün değere göre yüzde 0,6 ile 2,1 arasında bir gümrük vergisi gibi çalıştığını buldu.

Soru 2 · Uygulama

Hat günde 60 pompa yapıyor, bayilerin sezonunda günde 48'i dolu ve motor tedariki yüzünden üretime 20 iş günü kalıyor. Bu sürede boş kapasite 480 pompalık bir konteynere yetiyor mu?

• A) Evet; 60 çarpı 20, 1.200 pompa eder.
• B) Evet; 48 çarpı 20, 960 pompa eder.
• C) Hayır; boş kapasite 12 çarpı 20, 240 pompadır ve 240 pompa eksik kalır.
• D) Hesaplanamaz.

Cevap: C. Yeni siparişe ayrılabilecek olan yalnız boş kapasitedir ve takvimi en yavaş kalem olan motor belirler; günde 12 pompadan 20 iş günü 240 pompa eder ve eksik için ya süre uzatılır ya ek vardiya konur.

Soru 3 · Tuzak

Oğuz «Gemiyi kaçırırsak bir sonrakine koyarız, birkaç gün fark etmez» diyor. Bu derse göre neden yanlış?

• A) Gemiler her gün kalkar.
• B) Gecikme hiçbir zaman alıcıyı etkilemez.
• C) Kaçırılan gemi siparişin iptal edilmesi demektir.
• D) İhracatta gecikme seferden sefere atlar; bir günlük kayıp bir sonraki kalkışa kadar bir haftaya dönüşebilir ve yolda geçen her gün alıcı için bir vergi gibi maliyet yaratır.

Cevap: D. Geçen yıl bir etiket yüzünden kaybedilen bir gün, bir sonraki seferin sekiz gün sonra kalkması yüzünden sekiz güne dönüşmüştü; takvimin en hassas günü kesim tarihidir.

Soru 4 · Senaryo

Distribütör yirmi pompanın ve bir kutu yedek contanın önden hava kargosuyla gönderilmesini istiyor. Zeynep ne öneriyor?

• A) Bütün konteyneri hava kargosuyla göndermeyi.
• B) Contaları havayla, pompaları konteynerle göndermeyi; çünkü hafif ve küçük parçaların hava kargosu değerlerine göre makul, pompalarınki çok pahalı.
• C) Hiçbir şeyi önden göndermemeyi.
• D) Yalnız pompaları havayla göndermeyi.

Cevap: B. Hava kargosunun maliyeti malın ağırlığına ve değerine göre tartılır; Hummels ve Schaur'un bulgusunda da parça ve bileşenler zamana en duyarlı ürünlerdi.