Türkiye’nin iklimleri

Açılış sahnesi

Ilgın'ın ofisine bir mektup geliyor: Kestane Köyü İlkokulu'nun yeniden yapımı, il müdürlüğünün bir «tip okul» programına bağlanabilir. Programın amacı, aynı okul planını farklı illerde tekrar tekrar kullanmak; zaman ve para kazandırması bekleniyor. Mektubun ekinde tip planın bir kopyası var: düz çatılı, geniş pencereli, ortası koridorlu, iki katlı bir bina. Emre planı beğeniyor: «Temiz, ekonomik. Neden olmasın?» Nazife Öğretmen tip planın başka bir ilde, bir sahil kasabasında yapılmış bir örneğini görmüş ve bir şey hatırlıyor: o okulun kışın hiç sorunu yokmuş, yazın sınıflar ısınıyormuş. Kenan Usta düz çatıya bakıyor ve kar yükünü soruyor. Gülay Hanım ise tek bir soru soruyor: «Bu plan hangi iklim için çizilmiş?» Kimse bilmiyor. Ilgın masaya Türkiye'nin bir haritasını açıyor ve beş kenti işaretliyor: Rize, Antalya, Konya, Erzurum ve Şanlıurfa. «Aynı okulu bu beş kentte yapsaydık» diyor, «her birinde neyi değiştirmek zorunda kalırdık? Önce sayılara bakalım.»

Bu derste ne olacak

Önceki ders iklimleri Köppen-Geiger sınıflandırmasının harfleriyle adlandırdı ve ülkenin harita üstünde ne kadar parçalı olduğunu gösterdi. Bu ders harflerden sayılara iniyor: Türkiye'nin beş iklim bölgesinden birer kentin uzun dönem ortalamalarını Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün resmî istatistiklerinden okuyor ve her birinin bir binadan ne istediğini soruyor. Önce Karadeniz ile Akdeniz'i, Rize ile Antalya'yı, yağış ve güneş bakımından karşılaştırıyoruz. Sonra İç Anadolu ile Doğu Anadolu'yu, Konya ile Erzurum'u, kış ve gece-gündüz farkı bakımından. Ardından Güneydoğu'yu, Şanlıurfa'yı, yazın sıcaklığı bakımından. Son olarak tip okulun neden her yere uymayacağını konuşuyoruz.

Kanıt ne diyor

Bu dersin sayıları Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün internet sitesindeki il istatistiklerinden; her kentin il merkezindeki bir istasyonun 1920'lerin sonundan 2025'e uzanan uzun dönem aylık ortalamaları. Bunlar önceki derste konuştuğumuz standart otuz yıllık normaller değil, bütün ölçüm döneminin ortalamaları; ve her biri tek bir istasyona ait, ilin bütününe değil. Bu sayfalar nemi ve rüzgârın yönünü vermiyor; bu yüzden bu derste nemden ve rüzgârdan sayıyla söz etmiyoruz. Sayıların bir binadan ne istediğine dair yorumlar bizim.

İki kıyı kenti iki ayrı dünya. Rize'nin sayılarında en dikkat çekici şey yağışın hiç durmaması: en kurak ayında bile yaklaşık yüz milimetre, en yağışlı ayında neredeyse üç yüz; ve her ay ayın neredeyse yarısı yağışlı. Kışın güneş günde iki saat. Bir okul için bu, yağmuru her mevsim dışarıda tutan bir çatı ve saçak, ıslak ayakkabıları ve paltoları kurutacak bir giriş ve az güneşte bile ışığı içeri alan pencereler demek olabilir. Antalya'nın sayıları neredeyse tam tersini söylüyor: kışı ılık, yazı uzun, sıcak ve kurak; temmuzda günde on bir saati aşan güneş ve neredeyse sıfır yağış. Orada okulun asıl sorunu kış değil, haziranın ve eylülün sıcak öğleden sonraları; gölge, havalandırma ve güneşi kesen cepheler. Nazife Öğretmen'in sahil kasabasındaki tip okulu, belki de tam bu yüzden yazın ısınıyordu.

İç Anadolu ile Doğu Anadolu iki ayrı soğuk anlatıyor. Konya'nın ocak ortalaması sıfıra yakın, ama asıl ilginç sayı yazda: temmuzun ortalama en yükseği otuz derece, ortalama en düşüğü on altı. Bu iki ortalamanın farkı on dört dereceye yakın. Gündüzü sıcak, gecesi serin bir yaz, ısıyı gündüz duvarında saklayıp gece bırakan kalın duvarlar ve geceleyin açılıp serinliği içeri alan pencereler için bir davetiye olabilir; bu fikri akademinin pasif soğutma modülünde ayrıca ele alacağız. Konya'nın yağışı ise az: hiçbir ayda kırk beş milimetreyi geçmiyor. Erzurum başka bir ölçek. Ocak ortalaması sıfırın dokuz derece altında, ortalama en düşük on dört derece altına yaklaşıyor ve beş ay boyunca kış sürüyor. Orada bir okulun ilk işi ısıyı içeride tutmak: kompakt bir biçim, iyi yalıtılmış bir kabuk, rüzgâr kesici bir giriş ve karın yükünü taşıyan bir çatı. Kenan Usta'nın düz çatı sorusu tam burada yerini buluyor.

Güneydoğu'nun sayıları Antalya'yı da geride bırakıyor. Temmuzda ortalama en yüksek sıcaklık otuz dokuza yakın; ve Konya'dan farklı olarak gece de serin değil: ortalama en düşük yirmi dördün üstünde. Bu, Konya'da işe yarayan gece serinliğinin Şanlıurfa'da daha az işe yarayabileceği anlamına geliyor. Okul tatili temmuz ve ağustosu kapsıyor; ama haziranın ve eylülün sayıları da okulun kullanıldığı aylarda sıcağın ciddi olduğunu düşündürüyor. Burada bir okulun ilk işi güneşi dışarıda tutmak: gölgelenmiş avlular, güneşi kesen derin pencereler, kalın duvarlar. Kış ise ılımlı; ocakta bile ortalama en düşük sıfırın üstünde. Erzurum'un okulu ile Şanlıurfa'nın okulu, aynı tip planı paylaşırsa, biri kışın, öbürü yazın acı çeker.

İlk derste okuduğumuz Olgyay'ın kitabı aynı ilkelerin farklı iklim bölgelerinde farklı biçimler alması gerektiğini savunuyordu; beş kentin sayıları bunun neden böyle olduğunu gösteriyor. Tip okulun düz çatısı, geniş pencereleri ve orta koridoru bir iklimin cevabı olabilir; ama beş iklimin hepsinin cevabı olamaz.

Sahada

Ilgın tip planı beş kopya hâlinde masaya diziyor ve her birinin üstüne bir kentin adını yazıyor. Rize kopyasında düz çatının üstüne bir soru işareti koyuyor: her ay yağış alan bir yerde düz bir çatının su yalıtımı ve bakımı daha büyük bir yük olabilir; geniş bir saçak cepheyi yağmurdan korur. Antalya kopyasında güney cephesindeki geniş pencerelerin önüne bir gölgelik çiziyor ve koridorun iki ucuna açılan pencerelerle bir hava akımı düşünüyor. Konya kopyasında duvarları kalınlaştırıyor ve yaz geceleri açılacak üst pencereler not ediyor. Erzurum kopyasında pencereleri küçültüyor, binayı daha kompakt hâle getiriyor, girişe bir rüzgârlık ekliyor ve çatıyı kar yükünü taşıyacak şekilde eğimli bırakıp bırakmamayı Kenan Usta'yla konuşuyor. Şanlıurfa kopyasında sınıfları gölgelenmiş bir avlunun etrafına diziyor.

Beş kopya artık beş farklı okula benziyor. Emre itiraz ediyor: tip planın amacı zaman ve para kazanmaktı. Ilgın bunun gerçek bir değer olduğunu kabul ediyor; ama bir tip planın bütün iklimlere uymasını beklemenin, beş kopyadan dördünde ya kışın ya yazın bir bedel ödemek olduğunu söylüyor. Bir ara yol öneriyor: tip planın bir çekirdeği, yani sınıfların büyüklüğü ve düzeni, sabit kalabilir; kabuğu, yani çatı, pencere, saçak, duvar ve gölge, iklime göre değişir. Gülay Hanım bir şey hatırlatıyor: Kestane köyü bu beş kentten hiçbiri değil. Köyün kendi sayıları bir sonraki derste, en yakın istasyondan okunacak; ve köy bir dağ köyü olduğu için il merkezinin sayıları onu tam temsil etmeyebilir.

Gri alan

Bu dersin sayıları gerçek ölçümlerdir, ama her biri tek bir il merkezi istasyonuna aittir ve bir ilin dağlarını, vadilerini ve kıyılarını temsil etmez. Ayrıca bunlar bütün ölçüm döneminin ortalamaları; önceki derste konuştuğumuz standart otuz yıllık normallerden farklı ve 1920'lerden bu yana iklim değiştiyse, uzun dönem ortalaması bugünkü iklimi olduğundan biraz farklı gösterebilir. Nem ve rüzgâr yönü sayfada olmadığı için Antalya'nın ya da Rize'nin nemli sıcağı hakkında sayıyla bir şey söyleyemedik. Sayıların bir binadan ne istediğine dair söylediklerimiz, saçak, gölge, kalın duvar, kompakt biçim, birer yorum ve tartışmaya açık; bir iklimde birden çok iyi cevap olabilir ve bunların hangisinin daha iyi çalıştığı ancak ölçülerek ya da hesaplanarak bilinir. Tip okul fikrinin değeri de yoruma açık: ekonomi ve hız ile iklime uyum arasındaki denge bir kamu yönetimi kararıdır ve bir mimar onu yalnız iklim sayılarıyla çözemez.

Senin işinde

Bir projeye başlarken arsanın yakınındaki istasyonun aylık tablosunu aç ve her ay için en az şunları oku: ortalama sıcaklık, ortalama en yüksek ve en düşük sıcaklık, güneşlenme süresi ve yağış. İstasyonun il merkezinde mi, arsanın yakınında mı olduğunu ve iki yer arasındaki yükselti farkını not et. Verinin otuz yıllık bir normal mi, yoksa bütün ölçüm döneminin ortalaması mı olduğunu kontrol et. Sonra sayılardan bir binanın ihtiyaçlarını çıkar: kış ne kadar uzun ve sert, yaz ne kadar sıcak, gece serin mi, yağış hangi mevsimde, güneş ne kadar. Nem ve rüzgâr verisini ayrıca bul; çoğu özet sayfası onları vermez. Bir tip plan ya da başka bir yerde çalışmış bir tasarım önüne geldiğinde, onun hangi iklim için çizildiğini sor; çekirdeğini koruyup kabuğunu iklime göre uyarlamayı düşün. Yorumlarını bir varsayım olarak yaz ve bir benzetim ya da ölçümle sınanmasını iste.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkiye'nin iklimleri birkaç sıfatla anlatılamaz; sayılarla okunur. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün uzun dönem ortalamalarına göre Rize her ay yağış alır ve kışın çok az güneş görür; Antalya'nın yazı uzun, sıcak, güneşli ve kuraktır; Konya'nın kışı soğuk, yağışı az ve yaz geceleri serindir; Erzurum'un kışı uzun ve serttir; Şanlıurfa'nın yazı çok sıcak ve geceleri de serin değildir. Her iklim bir binadan başka şey ister: yağmuru dışarıda tutmak, güneşi kesmek, ısıyı içeride tutmak, gece serinliğini içeri almak. Bir tip plan bütün iklimlere uymaz; çekirdeği korunup kabuğu uyarlanabilir. İl istatistikleri tek bir istasyonun sayılarıdır ve nem ile rüzgârı çoğu zaman vermez.

Sonraki derse köprü

Beş kentin sayılarını okuduk; ama Kestane köyü bunlardan hiçbiri değil. Bir kentin aylık sıcaklık, nem, güneşlenme ve rüzgâr verilerini okuyup bir iklim özeti çıkarmayı M01-D04 gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Ortalama en yüksek ve ortalama en düşük sıcaklık arasındaki fark bir mimara ne söyler?

• A) Hiçbir şey; yalnız ortalama sıcaklık önemlidir.
• B) Yalnız yağış miktarını.
• C) Bir yerin tipik gününde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkını; bu fark büyük olduğu yerlerde gündüz ısıyı saklayıp gece bırakan kalın duvarlar ve gece havalandırması işe yarayabilir, küçük olduğu yerlerde daha az işe yarar.
• D) Binanın rengini.

Cevap: C. Gece-gündüz farkı bir iklimin hangi pasif stratejileri desteklediğini gösterir.

Soru 2 · Kanıt

MGM'nin resmî il istatistiklerine göre Rize ile Antalya'nın yaz yağışları nasıl karşılaştırılır?

• A) Rize'de en kurak ayda bile yaklaşık yüz milimetre yağış düşerken, Antalya'da temmuzda 4,7 mm, ağustosta 4,3 mm yağış düşer ve bu iki ayın yağışlı gün sayısı birin altındadır.
• B) İkisinin yaz yağışı aynıdır.
• C) Antalya yazın Rize'den daha çok yağış alır.
• D) İkisi de yazın hiç yağış almaz.

Cevap: A. İki kıyı kenti, yağış bakımından neredeyse iki zıt iklim yaşar.

Soru 3 · Senaryo

Bir il müdürlüğü düz çatılı, geniş pencereli bir tip okul planını hem Erzurum'da hem Şanlıurfa'da kullanmak istiyor. Ne önerilmeli?

• A) Planı iki ilde de olduğu gibi kullanmak.
• B) Sınıfların büyüklüğünü ve düzenini çekirdek olarak korurken kabuğu iklime göre uyarlamak: Erzurum'da daha kompakt bir biçim, küçük pencereler, rüzgârlık ve kar yükünü taşıyan bir çatı; Şanlıurfa'da güneşi kesen derin pencereler, gölgelenmiş avlular ve kalın duvarlar; yorumların bir benzetimle sınanmasını istemek.
• C) Okulları yalnız ilkbaharda kullanmak.
• D) İki ilde de bütün pencereleri kaldırmak.

Cevap: B. Aynı plan biri kışın, öbürü yazın sorun çıkarır; kabuk iklime göre değişmelidir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «MGM'nin il sayfasında Antalya'nın nemi yok; demek ki nem bu kentin iklimi için önemli değil» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Nemin yalnız kışın önemli olduğunu.
• B) Nemin hiçbir zaman ölçülmediğini.
• C) Antalya'nın bir dağ kenti olduğunu.
• D) Bir veri sayfasında bir değişkenin bulunmamasının o değişkenin önemsiz olduğu anlamına gelmediğini; sıcak bir iklimin kurak mı nemli mi olduğunun tasarımı değiştirdiğini ve nem verisinin başka bir kaynaktan bulunması gerektiğini.

Cevap: D. Eksik veri bir boşluktur, bir cevap değil; nem başka bir kaynaktan bulunmalı.