İllüstrasyon nedir

Açılış sahnesi

Fatma Usta atölyeden bir vazo getirmiş: gövdesine elle yazılmış lacivert bir lale dalı. Vazo satılık değil; ustanın kendi için yaptığı, kırk yıllık elinin bir denemesi. Yanına Can'ın getirdiği karton bir kutu koyuyor. Kutunun kapağına aynı lale dalı basılmış, altına atölyenin adı ve «kırılacak eşya» uyarısı.

«İkisi aynı çizim,» diyor Fatma Usta. «Ama biri benim, öbürü kutunun.»

Arda iki nesneyi yan yana çeviriyor. Vazodaki dal kimseye bir şey anlatmak zorunda değil. Kutudaki dal ise birkaç saniyede üç şey söylemeli: bu kutudan bir çini çıkacak, çini Kütahya'dan geliyor, kutuya dikkat etmek gerekiyor.

Leyla Hanım kutuyu eline alıyor. «Vazo bir şey ifade ediyor,» diyor. «Kutu bir şey çözüyor. Bizim işimiz ikincisi. Ama ikisinin nerede ayrıldığını bilmeden ikincisini iyi yapamayız.»

Bu derste ne olacak

İllüstrasyon bir resimdir, ama çoğu zaman kendi başına durmaz: bir metne, bir ürüne ya da bir bilgiye hizmet eder, bir müşterinin isteğiyle başlar ve belirli bir okur için çizilir. Bu derste illüstrasyonu bir sanat yapıtından amaç, müşteri ve okur üzerinden ayırmayı ve ikisinin kesiştiği yerleri göreceğiz. İllüstrasyonu tanımlayan bir başvuru kaynağına, metinlerdeki resimlerin okurun anlamasına ne zaman yardım ettiğini sınayan bir deneye ve metne eklenen ilginç ama ilgisiz öğelerin öğrenmeye zarar verdiğini gösteren bir deney dizisine bakacağız.

Kanıt ne diyor

İllüstrasyonu sanattan ayırma çabası genellikle bir değer tartışmasına döner: hangisi daha değerli? Aşağıdaki kartlar soruyu başka bir yere taşıyor: resim okura ne yapıyor?

Sahada

Gri alan

İllüstrasyon ile sanat arasındaki sınır kesin değil ve yoruma açık. Wikipedia maddesi illüstrasyonun tanımına süslemeyi de alıyor; oysa Harp ve Mayer'in deneyleri metne eklenen ilgisiz süslerin öğrenmeye zarar verebildiğini gösteriyor. Bu iki bilgi birbiriyle çelişmiyor: süsleme bir illüstrasyon türü olabilir, ama her metinde işe yaramaz. Okuduğumuz iki deney bilimsel metinlerle ve öğrencilerle yapıldı; bir çocuk kitabında, bir dergi kapağında ya da bir ambalajda resmin işini aynı biçimde ölçmüyor. İki makalenin de yalnız özetini okuduk. İllüstrasyonun sanat dünyasındaki yerine dair iki yaygın iddia, kaynağın kendisinde de kaynak gösterilmemiş olarak işaretli. Bir resmin değeri ile işlevi ayrı sorular; bu ders yalnız ikincisini soruyor. Bir illüstrasyonun aynı anda hem işini görüp hem de kendi başına değerli bir yapıt olabileceğini de unutmamak gerekiyor; bu iki niteliği birlikte ölçen bir araştırma okumadık.

Senin işinde

Bir illüstrasyon işine başlamadan önce üç sorunun cevabını yaz: kim istiyor, kim görecek, ne anlaması ya da hissetmesi gerekiyor? Resmin bir metne mi, bir ürüne mi, bir bilgiye mi eşlik ettiğini belirle ve onun işini süsleme, yorum ya da açıklama olarak adlandır. Bir süreci anlatıyorsan yalnız nesneyi değil parçalarını ve adımlarını birlikte göster. Okurun konuyu ne kadar bildiğini sor; uzman bir okura yabancı bir okurla aynı resmi verme. Dikkat çekmek için eklemek istediğin bir öğenin ana fikre bağlanıp bağlanmadığına bak; bağlanmıyorsa ona bir iş ver ya da metnin başından uzak tut. Kendi defterindeki bir çizimin bir işte kullanılması istendiğinde, onun artık bir müşteriye ve bir okura hizmet edeceğini kabul et ve kullanım koşullarını ayrıca konuş. İşi teslim etmeden önce resmi okura benzeyen birine göster; resimden ne çıkardığını onun ağzından dinle.

Kendin dene

Aklında kalsın

İllüstrasyon bir metne, bir ürüne ya da bir bilgiye eşlik eden, çoğunlukla bir müşterinin isteğiyle ve belirli bir okur için yapılan resimdir; Wikipedia maddesi onu bir süsleme, yorum ya da görsel açıklama olarak tanımlar. Mayer ve Gallini'nin deneyine göre parçaları ve adımları birlikte gösteren resimler kavramsal anlamayı artırır, özellikle konuya yabancı okurda. Harp ve Mayer'in deneylerine göre ilginç ama ilgisiz ekler ana fikirlerin hatırlanmasını azaltır. Bir resmin illüstrasyon olup olmadığı çoğu zaman nereye konduğuna ve kime ne söylemesi istendiğine bağlıdır.

Sonraki derse köprü

Leyla Hanım haftanın sonunda stüdyonun üç müşterisinden gelen illüstrasyon isteklerini bir tahtaya yazıyor. Sırlı Avlu bir ambalaj serisi ve internet satışları için bir kampanya görseli istiyor. Kestaneyaka bir dergi kapağı, bir bilgilendirme broşürü ve parklara konacak bir bitki tanıtım panosu istiyor. Yeşerti uygulamanın içi için küçük açıklayıcı çizimler istiyor. Arda bunların hepsinin aynı meslek olup olmadığını soruyor: bir kapak çizen, bir bitkinin yapraklarını bilimsel doğrulukla çizen ve bir kutunun üstüne motif koyan aynı işi mi yapıyor? M01-D02 yayın, editoryal, ambalaj, reklam, bilgi ve bilim alanlarında illüstratörün işini karşılaştırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Mayer ve Gallini'nin deneyinde hangi resimler kavramsal bilginin hatırlanmasını ve problem çözmeyi tutarlı biçimde artırdı?

• A) Yalnız parçaları etiketleyen resimler, çünkü okur parçaları tanıdı.
• B) Parçaları ve adımları birlikte gösterenler.
• C) Yalnız adımları etiketleyenler.
• D) Resimsiz metin.

Cevap: B. Cihazın kapalı ve açık hallerini, parçalarını ve başlıca işleyişini birlikte gösteren resimler kavramsal hatırlamayı ve problem çözmeyi artırdı; bu etki daha çok konuya yabancı öğrencilerde çıktı.

Soru 2 · Kavram

Harp ve Mayer'in deneylerinde ilginç ama ilgisiz ekler metnin başına konduğunda ne oldu?

• A) Etki tümüyle ortadan kalktı.
• B) Okurlar ana fikirleri daha iyi hatırladı.
• C) Hiçbir fark çıkmadı, çünkü okur ekleri atladı.
• D) Etki büyüdü.

Cevap: D. İlgisiz ekleri metnin başına koymak ana fikirlerin hatırlanmasına verdikleri zararı büyüttü; sonuna koymak azalttı.

Soru 3 · Kavram

Wikipedia maddesine göre illüstrasyon bir metne, bir kavrama ya da bir sürece hangi üç biçimde eşlik edebilir?

• A) Süsleme, yorum ya da açıklama.
• B) Yalnız açıklama.
• C) Yalnız süsleme, çünkü illüstrasyon bir süstür.
• D) Kopya, taklit ya da alıntı.

Cevap: A. Madde illüstrasyonu bir metnin, bir kavramın ya da bir sürecin süslemesi, yorumu ya da görsel açıklaması olarak tanımlıyor.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Temizlik işleri çalışanlarına da evlere dağıtacağımız ayrıntılı süreç resimli broşürü verelim; resim herkese yardım eder» diyor. Mayer ve Gallini'nin bulgusuna göre bu önerinin zayıf yanı ne?

• A) Çalışanlar resimleri hiç anlamaz.
• B) Süreç resimleri her zaman zararlıdır.
• C) Etki daha çok konuya yabancı okurda çıktı.
• D) Resimli broşürler uzman okurların bilgisini her zaman azaltır, bu yüzden hiç verilmemeli.

Cevap: C. Mayer ve Gallini'nin deneyinde parçaları ve adımları gösteren resimlerin yararı esas olarak ön bilgisi düşük öğrencilerde çıktı; süreci her gün yaşayan çalışanlar için başka bir sayfa daha uygun olabilir.