M01-D01
Kanundan plan notuna
Kanun, yönetmelik, plan notu ve standardın kademelerini ve aralarındaki öncelik ilişkisini açıklar.
İmar ve Yapı Mevzuatı Akademisi — M01, Mevzuat haritası · 2.119 kelime · 7 örnek durum · 3 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 14 dk dinleme
Dayanak: Mevzuat: 3194 sayılı İmar Kanunu (1985), amaç ve kapsam (madde yazımda doğrulanır) · Mevzuat son kontrol: 19 Kasım 2026
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Bir binayı yöneten kurallar bir sıra içinde birbirine bağlıdır. İmar Kanunu amacı, kapsamı ve genel esası koyar: hiçbir saha plan esaslarına, bölgenin şartlarına ve yönetmelik hükümlerine aykırı amaçla kullanılamaz; özel kanun alanlarında özel kanun önce gelir. Kanun imar planlarını nazım ve uygulama imar planı olarak ayırır; planlar belediye meclisince onaylanır, ilan edilir ve üst plana uymak zorundadır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kanuna dayanır ve uygulama imar planı bulunan alanlarda çalışır; belediye yönetmeliği planın kullanım işlevini değiştiremez, plan da yönetmeliğin kullanım tanımlarını genişletemez. Plan notu planın parçasıdır; yönetmelikle ilişkisi her maddede ayrıca okunur.
Açılış sahnesi
Cevdet Bey ofise bir dosya dolusu kâğıtla geliyor. Sarıkaya'daki apartmanları yıkılacak, yerine yenisi yapılacak; on iki hak sahibinin hepsi aynı şeyi soruyor: kaç daire çıkar? Dosyanın içinde belediyeden alınmış bir imar durumu belgesi, internetten indirilmiş bir yönetmelik çıktısı, komşu adadaki müteahhidin «bize yedi kat verdiler» diye yazdığı bir not ve gazeteden kesilmiş bir haber var. Selim imar durumu belgesini okuyor ve bir satırda takılıyor: plan notunda ön bahçe mesafesi yazıyor, yönetmelik çıktısında başka bir sayı. Emre hangisinin geçerli olduğunu soruyor. Cevdet Bey ise müteahhidin notunu masanın ortasına itiyor: «Onlara yedi kat verdilerse bize de verirler.» Orhan Bey kat sayısının yalnız plana değil zemine ve deprem hesabına da bağlı olduğunu hatırlatıyor. Ilgın kâğıtları masada üst üste diziyor; en alta kanunu, onun üstüne yönetmeliği, en üste imar durumu belgesini koyuyor. «Kaç daire çıkacağını söylemeden önce bu kâğıtların hangisinin hangisine uymak zorunda olduğunu bilmemiz gerekiyor.»
Bu derste ne olacak
Bu ders akademinin ilk dersi; bir binayı yöneten kuralların tek bir metinde olmadığını ve bu metinlerin bir sıra içinde birbirine bağlandığını göstermek istiyor. Önce İmar Kanunu'nun ilk dört maddesini okuyacağız: kanunun amacı, kapsamı, genel esası ve istisnaları. Sonra kanunun planları nasıl kademelendirdiğine ve bir planın nasıl yürürlüğe girdiğine bakacağız. Ardından Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin kendini nereye dayandırdığını ve alt kademe plan ile üst kademe plan arasındaki uyum için ne söylediğini göreceğiz. Bir hukuk makalesinden planların kademeli birlikteliği ilkesini aktaracağız. Son olarak plan notu, belediye yönetmeliği ve standardın bu sıradaki yerini Cevdet Bey'in dosyası üzerinde sınayacağız.
Kural ne diyor
Bu dersin ana dayanağı 3194 sayılı İmar Kanunu'dur. Metni Mevzuat Bilgi Sistemi'nin derlenmiş metninden okuduk; okuduğumuz metindeki en yeni değişiklik dipnotu 7 Mayıs 2026 tarihlidir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ni ise 3 Temmuz 2017 tarihli Resmî Gazete'deki asıl yayımından okuduk; yönetmelik o tarihten bu yana birçok kez değiştirildi ve aktardığımız fıkraların güncel metni farklı olabilir. Planların kademeli birlikteliği için Büşra Akdemir'in 2021'de Konya Barosu Dergisi'nde yayımlanan «İmar Planlarında Hiyerarşi» makalesine başvuruyoruz. Sarıkaya'daki parsel, plan notu ve müteahhidin notu kurgudur.
Ilgın'ın masadaki dizisi bu maddelerin kurduğu sıranın kâğıttaki karşılığı. En altta kanun duruyor: amacını, kapsamını ve genel esasını koyuyor. Madde 3'ün cümlesi özellikle önemli, çünkü bir arazinin kullanımını üç şeye bağlıyor: her ölçekteki plan esasları, bölgenin şartları ve yönetmelik hükümleri. Kanun bir parsele kaç kat yapılacağını söylemiyor; bunu söyleyen metinlere uyulmasını emrediyor.
Yönetmelik kanunun üstünde değil, onun içinde çalışıyor. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kendi dayanağını açıkça yazıyor: İmar Kanunu ve bir kanun hükmünde kararname. Bir yönetmelik hükmü kanuna aykırıysa, dayandığı zemin onu taşımaz. Yönetmeliğin kapsam maddesi de bir sınır çiziyor: uygulama imar planı bulunan alanlar. Sarıkaya'nın planlı bir mahalle olması, Cevdet Bey'in dosyasındaki yönetmelik çıktısının bu parsele bakabileceği anlamına geliyor.
Plan, bu sıranın en ilginç halkası. Kanunun 8. maddesi planı belediye meclisinin onayına, bir aylık ilana ve üst plana uygunluğa bağlıyor. Plan bir yandan kanuna ve yönetmeliğe uymak zorunda; öte yandan parselin kaderini en somut biçimde belirleyen metin o. Yönetmeliğin 5. maddesindeki iki cümle bu ilişkiyi iki yönden kuruyor: belediyenin yönetmeliği planın belirlediği kullanımın işlevini değiştiremez, plan da yönetmeliğin kullanım tanımlarını genişletemez, yalnız daraltabilir. Akdemir'in aktardığı kademeli birliktelik ilkesi ise planların kendi arasındaki sırayı gösteriyor: uygulama imar planı nazım plana, nazım plan üst ölçekli planlara uymak zorunda.
Plan notu planın bir parçası. Selim'in takıldığı satır, ön bahçe mesafesini yönetmelikten farklı bir sayıyla veren bir plan notu. Burada sorulacak ilk soru «hangisi daha büyük» değil, «bu plan notu yönetmeliğin bırakılan alanında mı duruyor, yoksa onu aşıyor mu?» Yönetmelik bazı ölçülerde «imar planında aksine hüküm yoksa» diye başlıyor ve plana kendi ölçüsünü koyma alanı tanıyor; bazı hükümlerde ise böyle bir alan bırakmıyor. Hangi durumda olduğumuzu ancak ilgili maddenin güncel metnini okuyarak anlayabiliriz; bu akademinin sonraki dersleri tam bunu yapacak.
Standart bu sıranın dışında değil, ama kendi başına bağlayıcı da değil. Yönetmelik bazı tanımlarında Türk Standartlarına ya da uluslararası standartlara uygunluk arar; böyle bir atıf olduğunda standart, atıf yapan metnin gücüyle parsele gelir. İdarenin uygulaması, yani belediye memurunun bir hükmü nasıl yorumladığı, çoğu zaman en çok hissedilen ama en az yazılı olan katmandır.
Müteahhidin notu ise bu sıranın hiçbir yerinde durmuyor. Komşu adaya yedi kat verilmesi, Sarıkaya'daki parselin de yedi kat alacağını göstermez. İki adanın planı, plan notu, parsel büyüklüğü ve cephe aldığı yol farklı olabilir; komşu ada başka bir tarihte, başka bir plan döneminde ruhsat almış da olabilir. Bir emsal, ancak aynı planın aynı hükmüne dayanıyorsa bir ipucu olur.
Sahada
Ilgın Cevdet Bey'in dosyasını bir haftada ayıklamak için ofisi topluyor. Her kâğıt masadaki sıradaki yerine konacak.
Gri alan
Bir plan notu ile yönetmelik hükmü çeliştiğinde hangisinin uygulanacağı, ilgili yönetmelik maddesinin plana alan bırakıp bırakmadığına bağlıdır ve madde madde değişir. İmar mevzuatı sık değiştiği için bir hükmün parselin ruhsat başvurusu tarihindeki metni ile bugünkü metni farklı olabilir; geçiş hükümleri ayrıca okunmalıdır. İdarelerin takdir yetkisinin sınırı tartışmalıdır ve aynı hüküm farklı belediyelerde farklı uygulanabilir. Yönetmeliğin aktardığımız fıkralarının güncel metnini bu derste doğrulamadık. Danıştay kararlarını kendimiz okumadık; kademeli birliktelik ilkesini bir makaleden aktardık. Bu ders bir parsel için hukuki görüş yerine geçmez.
Yaygın yanlış«Komşu parsele yedi kat verildiyse bizim parsele de verilir.»
Her parselin yapılaşma koşulu kendi planına, plan notuna, büyüklüğüne ve cephe aldığı yola bağlıdır; komşu parsel başka bir plan değişikliğine ya da başka bir döneme dayanıyor olabilir.
Yaygın yanlış«Yönetmelik kanundan daha ayrıntılı olduğu için kanundan üstündür.»
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kendi dayanağını İmar Kanunu ve bir kanun hükmünde kararname olarak yazar; yönetmelik kanunun çizdiği çerçeve içinde çalışır.
Yaygın yanlış«Belediye kendi yönetmeliğiyle planın gösterdiği kullanımı istediği gibi değiştirebilir.»
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği idarelerin imar yönetmeliklerinde uygulama imar planıyla belirlenen alan kullanımlarının işlevini değiştirecek düzenleme getirilemeyeceğini söyler.
Senin işinde
Bir parsel hakkında soru geldiğinde önce elindeki belgeleri bir sıraya koy: kanun, yönetmelik, plan, plan notu, idarenin yazısı ve geri kalanlar. Her belgenin tarihini yaz ve internetten indirilen metinleri resmî kaynaktaki güncel metinle karşılaştır. Parselin bir özel kanun alanında olup olmadığını, örneğin koruma alanı, turizm alanı ya da kıyı gibi, baştan sor. Plan notu ile yönetmelik hükmü farklıysa ilgili maddenin plana alan bırakıp bırakmadığını oku. Belediyenin yönetmeliğini genel yönetmelik ve planla yan yana koy. Komşu parsellerden gelen sayıları kendi parselinin planıyla doğrulamadan cevap olarak kullanma. Kat sayısını söylerken planın verdiği üst sınır ile hesapların vereceği kesin sonucu ayrı ayrı yaz. Cevabını yazılı ver ve hangi belgenin hangi tarihli metnine dayandığını yanına ekle; böylece mevzuat ya da plan değiştiğinde neyin yeniden kontrol edileceği bellidir. Emin olmadığın bir hükmü idareden yazılı olarak sor.
Kendin dene
Aklında kalsın
Bir binayı yöneten kurallar bir sıra içinde birbirine bağlıdır. İmar Kanunu amacı, kapsamı ve genel esası koyar: hiçbir saha plan esaslarına, bölgenin şartlarına ve yönetmelik hükümlerine aykırı amaçla kullanılamaz; özel kanun alanlarında özel kanun önce gelir. Kanun imar planlarını nazım ve uygulama imar planı olarak ayırır; planlar belediye meclisince onaylanır, ilan edilir ve üst plana uymak zorundadır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kanuna dayanır ve uygulama imar planı bulunan alanlarda çalışır; belediye yönetmeliği planın kullanım işlevini değiştiremez, plan da yönetmeliğin kullanım tanımlarını genişletemez. Plan notu planın parçasıdır; yönetmelikle ilişkisi her maddede ayrıca okunur.
Sonraki derse köprü
Ilgın'ın masasında en altta duran metin, bu derste yalnız ilk maddeleriyle açıldı. M01-D02 «3194 sayılı İmar Kanunu» dersi, kanunun bölümlerini ve parsel ölçeğindeki başlıca hükümlerini açıklıyor.
Kendini sına
Soru 1 · Kavram
Alt ölçekli planların üst ölçekli planlara uygun hazırlanması gerektiğini anlatan ilkeye ne ad verilir?
- A) Planların kademeli birlikteliği.
- B) Kazanılmış hak.
- C) Plan notu.
- D) Mücavir alan.
Cevap: A. Akdemir'in aktardığı bu ilkeye göre üst ölçekli plan varken ona uymayan alt ölçekli plan mevzuata aykırıdır ve uyuşmazlık konusu olur.
Soru 2 · Kanıt
İmar Kanunu'nun genel esas başlıklı 3. maddesi neyi söyler?
- A) Her parsele en az yedi kat verileceğini.
- B) Yönetmeliklerin kanundan önce geldiğini.
- C) Hiçbir sahanın her ölçekteki plan esaslarına, bulunduğu bölgenin şartlarına ve yönetmelik hükümlerine aykırı amaçlar için kullanılamayacağını.
- D) Planların belediye başkanının onayıyla yürürlüğe girdiğini.
Cevap: C. Madde bir arazinin kullanımını plan esaslarına, bölgenin şartlarına ve yönetmelik hükümlerine bağlar. Planlar ise kanunun 8. maddesine göre belediye meclisince onaylanarak yürürlüğe girer.
Soru 3 · Senaryo
Bir apartman yöneticisi, komşu adadaki bir binaya yedi kat verildiğini, kendi parsellerine de aynı sayının verilmesi gerektiğini söylüyor. Ne yaparsın?
- A) Yöneticinin söylediği sayıyı kesin cevap olarak yazarım.
- B) Kendi parselin planını, plan notunu, büyüklüğünü ve cephe aldığı yolu komşu adanınkiyle karşılaştırır, farkları gösterir ve kat sayısını planın verdiği üst sınır ve hesapların sonucu olarak ayrı ayrı yazarım.
- C) Komşu adanın ruhsatının iptal edilmesini isterim.
- D) Soruyu cevapsız bırakırım.
Cevap: B. Her parselin yapılaşma koşulu kendi planına ve plan notuna bağlıdır. Komşu parselin sayısı ancak aynı planın aynı hükmüne dayanıyorsa bir ipucu olur.
Soru 4 · Tuzak
Bir stajyer şöyle diyor: «Belediyenin kendi imar yönetmeliği var; demek ki belediye o yönetmelikle planda konut gösterilen bir adayı ticarete açabilir.» Sorun nerede?
- A) Sorun yok, belediye yönetmeliği planın üstündedir.
- B) Belediyelerin imar yönetmeliği çıkarma yetkisi hiç yoktur.
- C) Plan değişikliği için yalnız muhtarın onayı yeterlidir.
- D) Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği idarelerin imar yönetmeliklerinde uygulama imar planıyla belirlenen alan kullanımlarının işlevini değiştirecek düzenleme getirilemeyeceğini söyler; kullanımı değiştirmek bir plan işidir.
Cevap: D. Belediye yönetmeliği planın ve genel yönetmeliğin bıraktığı alanda çalışır; planın kullanım kararını değiştiremez.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.