Yapıların arası

Açılış sahnesi

Sarıkaya'daki altı apartmanın yeni projeleri masada duruyor: her biri ayrı bir pafta, her birinin kendi planı, kesiti ve cephesi. Cevdet Bey paftaları tek tek çeviriyor ve bir şeyi arıyor, bulamıyor. «Sokak nerede?» diye soruyor. Paftalarda her bina kendi parselinin içinde, bir beyaz kâğıdın ortasında duruyor; binaların arasındaki şerit, Cevdet Bey'in kırk yıldır yürüdüğü sokak, hiçbir paftada çizilmemiş. Çocukluğunda o sokakta top oynadıklarını, köşedeki bakkalın önünde yaz akşamları sandalyelerin dizildiğini, kışın kapı önlerinin kürendiğini anlatıyor. Ilgın bir kalem alıyor ve altı binanın oturumunu tek bir kâğıda, yan yana, siyah lekeler olarak çiziyor. Kâğıdın geri kalanı beyaz kalıyor. Emre ilk kez bakıyor ve bir şey fark ediyor: beyaz kısım siyah kısımdan büyük.

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersi tek bir yapıya değil, yapıların arasında kalan mekâna bakmayı öğretiyor. Önce İngilizce Wikipedia'nın kentsel tasarım maddesinden alanın tanımını ve kamusal mekânın bu tanımdaki yerini okuyoruz. Sonra Nolli'nin 1748'de basılan Roma haritasından, yapıları siyah ve arasındaki mekânı beyaz gösteren bir çizim yönteminin nasıl doğduğunu alıyoruz. Ardından kamusal mekân maddesinden bir mekânın kime açık olduğunu soran tanımı, en son da Özkaraca ve Arslan'ın 2020 tarihli çalışmasından Düzce'de bir yaya sokağının doluluk ve boşluk okumasını ekliyoruz. Sonunda Sarıkaya'nın altı paftasını tek bir sokak çizimine çeviriyoruz.

Kanıt ne diyor

Programın dayanağı Carmona ve arkadaşlarının kamusal yerler ve kentsel mekânlar üzerine kitabının 2021 tarihli üçüncü baskısı; kitaba ulaşamadık. Onun yerine alanın tanımını ve Nolli haritasını ansiklopedi maddelerinden, bir Türkiye örneğini serbest erişimli bir makaleden okuyoruz. Sarıkaya adası, Cevdet Bey'in anıları ve altı pafta kurgu; Nolli haritası ve Düzce'deki sokak gerçek.

Tanımın en önemli kelimesi «arasındaki». Sarıkaya'nın altı paftası birer yapı projesi; her biri kendi parselinin içinde iyi çözülmüş olabilir. Ama hiçbiri sokağı çizmiyor ve sokak tanıma göre kentsel tasarımın asıl nesnesi. Kartın son satırı da önemli: bir apartmanın cephesi özel mülk, ama sokağın bir duvarı. Bir binanın zemin katının ne olduğu, kapısının nereye açıldığı ve balkonunun sokağa bakıp bakmadığı, o binanın sahibi kadar sokaktan geçen herkesi ilgilendiriyor.

Ilgın'ın çizdiği siyah lekeler Nolli'nin yönteminin basit bir kopyası. Ama Nolli'nin asıl buluşu bir adım öteye gidiyor: Pantheon'un içi, bir kilisenin içi, bir sütunlu galeri beyaz kalıyor, çünkü herkes oraya girebiliyor. Sarıkaya için bu bir soru: köşedeki bakkal bir siyah leke mi, yoksa beyazın bir parçası mı? İçine herkes girebiliyor ve önünde sandalyeler diziliyor. Bu soruyu bir kentsel tasarımcı soruyor; bir yapı projesi genellikle sormuyor.

Alışveriş merkezi satırı Sarıkaya'nın masasına bir uyarı bırakıyor. Yeni projelerden birinde müteahhit iki apartmanın arasını kapatıp bir site bahçesi yapmayı önermiş; bahçe yeşil, bakımlı ve kapısı kilitli. Paftada beyaz görünüyor, ama Nolli'nin gözüyle siyah: içine herkes giremiyor. Bir boşluğun beyaz kalması için açık olması yetmiyor, erişilebilir olması da gerekiyor.

Spor Sokak Sarıkaya'ya bir yöntem veriyor. Ilgın'ın siyah lekeleri bir doluluk ve boşluk analizi; Selim'in bir sonraki işi kat adedini ve zemin katların kullanımını aynı kâğıda eklemek. Düzce bulgusu da bir uyarı taşıyor: aynı sokak, park eden arabalar ve daralan bir kesit yüzünden bir bölümünde ferah, öbür bölümünde sıkışık. Yapıların arası bir boşluk olarak kalmıyor, bir orana, bir kenara ve bir kullanıma dönüşüyor.

Sahada

Selim Ilgın'ın siyah lekelerini bilgisayara aktarıyor ve paftaların yanına bir figür ve zemin planı koyuyor. Altı bina siyah, sokak, kaldırım ve apartmanların arka bahçeleri beyaz. Sonra Nolli'nin sorusunu soruyorlar: hangi beyaz gerçekten herkese açık? Arka bahçeler kâğıtta beyaz, ama duvarlarla çevrili. Sokak beyaz ve açık. Köşedeki bakkal siyah, ama içine herkes giriyor. Selim üçüncü bir renk ekliyor: gri, «açık görünen ama kapalı olan» için.

Cevdet Bey kendi anılarını kâğıda yerleştiriyor. Top oynanan yer sokağın ortası değil, iki apartmanın arasında hiç araba girmeyen kısa bir geçit. Yaz akşamları sandalyeler bakkalın önüne değil, karşısındaki apartmanın basamaklarına diziliyormuş; basamaklar gölgedeymiş. Ahu bu basamakların yeni projelerde kalkacağını fark ediyor; giriş kotları sokakla aynı seviyeye çekilmiş, erişilebilirlik için. Bir iyi karar bir alışkanlığın yerini kaldırıyor. Ahu bir rampa ve bir oturma sekisi öneriyor: basamaklar gitmeli, ama oturma yeri kalmalı.

Emre müteahhidin site bahçesi önerisini aynı kâğıda çiziyor. Bahçe iki apartmanın arasındaki geçidi kapatıyor; Cevdet Bey'in top oynadığı yer. Paftada bahçe yeşil ve beyaz, ama kapısı kilitli. Ilgın bunu gri boyuyor ve bir soru yazıyor: bu geçit bir yapının mı, yoksa sokağın mı? Bu soruyu bir sonraki toplantıda hak sahiplerine soracaklar.

Gri alan

Kentsel tasarımın tam olarak nerede başlayıp nerede bittiği tartışmalı ve okuduğumuz kaynaklar bunu kesin bir çizgiyle söylemiyor. Ansiklopedi maddesi alanı geniş tanımlıyor ve mimarlık, peyzaj ve planlamayla iç içe gösteriyor; bir apartmanın cephesinin kime ait bir tasarım kararı olduğu bu yüzden belirsiz. Nolli haritasının bugün kentsel tasarım öğretiminde ne kadar kullanıldığını bir kaynaktan okumadık. Kamusal mekân maddesi alışveriş merkezi gibi örneklerle tanımın sınırının açık olmadığını kendisi gösteriyor; bir site bahçesinin, bir bakkalın önünün ya da bir apartman basamağının kamusal sayılıp sayılmayacağı kullanıma ve kurala göre değişiyor. Özkaraca ve Arslan'ın çalışması tek bir sokağa dayanıyor ve anketin örneklemi dengeli değil; bir sokağın genişlik ve yükseklik oranının «insan ölçeğine uygun» olup olmadığı da bir yorum. Son olarak, Sarıkaya'nın geçidinin bir yapının mı yoksa sokağın mı parçası olacağı bir mülkiyet ve bir tercih sorusu; tasarım onu tek başına cevaplayamaz.

Senin işinde

Bir yapı projesine başlarken onu kendi parselinin dışına taşan bir kâğıda çiz: komşu yapıları, sokağı, kaldırımı ve karşı cepheyi de göster. Bir figür ve zemin planı yap: yapıları koyu, arasını açık boya ve oranlarına bak. Sonra Nolli'nin sorusunu sor: hangi açık alan gerçekten herkese açık, hangisi açık görünse de kilitli ya da özel? Bunlar için üçüncü bir renk kullan. Halka açık zemin katları, bir bakkalı, bir kahveyi, bir kütüphaneyi, kamusal mekânın bir parçası say. Sokağın kesitini çiz; kaldırımın, otoparkın ve yolun ne kadar yer kapladığını ve kenardaki yapıların yüksekliğini ölç. Kullanıcıların anlattıklarını plana işle: nerede oynanıyor, nerede oturuluyor, nerede bekleniyor? Bir kararın, örneğin basamakları kaldırıp girişi sokak kotuna indirmenin, bir alışkanlığın yerini kaldırıp kaldırmadığına bak ve kaldırıyorsa onu başka bir biçimde geri ver. Bir yapının cephesini, girişini ve zemin katını yalnız o yapının değil, sokağın da bir kararı olarak düşün. Son olarak, iki yapının arasında kalan bir boşluğun kime ait olacağını bir çizimle değil, ilgili kişilere sorarak kararlaştır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kentsel tasarım yapıları ve aralarındaki mekânı birlikte tasarlar ve nesnesi öncelikle halkın gündelik kullandığı kamusal mekândır. Nolli'nin 1748'de basılan Roma haritası yapıları koyu, kamusal mekânı açık gösterir ve halka açık iç mekânları da kentin boşluğuna katar. Bir mekânın kamusal olup olmadığı onun kime açık olduğuna ve kimin kurallarına tabi olduğuna bağlıdır. Özkaraca ve Arslan'ın Düzce çalışmasında bir sokağın niteliği dolu ile boşun dengesinden, genişlik ve yükseklik oranından ve zemin katların kullanımından okunur.

Sonraki derse köprü

Sarıkaya'nın masasında şimdi üç ayrı iş duruyor: altı apartmanın her biri, aralarındaki sokak ve geçit, bir de bu adanın imar planındaki yeri. Her birini başka bir meslek, başka bir ölçekte ve başka bir araçla çiziyor: mimar bir yapıyı, kentsel tasarımcı bir sokağı ve bir mahalleyi, plancı bir kentin kullanımlarını. Bu üç iş nerede birbirine değiyor ve nerede ayrılıyor? M01-D02 mimarlık, kentsel tasarım ve planlama arasındaki ayrımı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Figür ve zemin planı nedir?

• A) Bir binanın kesit çizimi.
• B) Yapıları koyu, aralarındaki boş mekânı açık gösteren ve kentin dolu ile boş dengesini okumaya yarayan plan çizimi.
• C) Bir sokağın renkli perspektif çizimi.
• D) Bir parselin tapu planı.

Cevap: B. Nolli'nin Roma haritası bu yöntemin en bilinen örneği; o, halka açık iç mekânları da açık renkte bırakarak boşluğu kullanım bakımından okudu.

Soru 2 · Kanıt

Nolli'nin Roma haritasını Bufalini'nin 1551 tarihli haritasından ayıran yeniliklerden biri nedir?

• A) Haritanın yalnız sokakları göstermesi.
• B) Haritanın renkli basılması.
• C) Aziz Petrus Meydanı'nın sütunlu galerileri ve Pantheon gibi kapalı kamusal mekânları açık kent mekânları olarak göstermesi.
• D) Haritanın yalnız surların dışını göstermesi.

Cevap: C. Nolli yapılı alanı koyu bir dolguyla gösterdi, ama herkesin girebildiği iç mekânları kentin açık mekânına kattı; harita Roma'nın planlamasında 1970'lere kadar kullanıldı.

Soru 3 · Senaryo

Bir kentsel dönüşüm adasında altı apartmanın projeleri ayrı ayrı çizilmiş; müteahhit iki apartmanın arasındaki geçidi kapısı kilitli bir site bahçesine çevirmek istiyor ve yeni girişler sokak kotuna indiği için yaz akşamları oturulan basamaklar kalkıyor. Kentsel tasarımcı ne yapmalı?

• A) Altı binayı sokağıyla birlikte bir figür ve zemin planında çizmek, açık ama kapalı alanları ayrı bir renkle göstermek, geçidin kime ait olacağını hak sahiplerine sormak ve kalkan basamakların yerine girişte bir oturma sekisi önermek.
• B) Yalnız site bahçesinin bitkilerini seçmek.
• C) Projeleri ayrı ayrı onaylamak.
• D) Basamakları yeniden yapıp girişi erişilmez bırakmak.

Cevap: A. Kentsel tasarımın nesnesi yapıların arasındaki mekândır; kamusallığı kullanım belirler ve bir iyi karar bir alışkanlığın yerini kaldırıyorsa o yer başka bir biçimde geri verilmelidir.

Soru 4 · Tuzak

Bir ekip üyesi «Paftada yeşil ve beyaz göründüğüne göre site bahçesi de sokağa bir kamusal mekân kazandırıyor» diyor. Bu değerlendirmede gözden kaçan nedir?

• A) Bahçenin renginin yanlış seçildiği.
• B) Bahçenin çok büyük olduğu.
• C) Bahçenin hiçbir yararı olmadığı.
• D) Bir mekânın kamusal olup olmadığının planın rengine değil, onun kime açık olduğuna ve kimin kurallarına tabi olduğuna bağlı olduğu; kapısı kilitli bir bahçenin kullanımda özel kaldığı.

Cevap: D. Tuzak bir çizimin rengini kullanımla karıştırmak; kamusal mekân maddesi alışveriş merkezleri gibi açık görünen ama özel kalan mekânları bu yüzden ayrıca not ediyor.