Mimarlık, kentsel tasarım, planlama

Açılış sahnesi

Cevdet Bey belediyeden bir zarfla dönüyor: Sarıkaya adasının imar durumu. Zarfın içinde bir sayfa yazı ve bir plan paftasının küçük bir parçası var. Paftada adanın çevresi kalın bir çizgiyle çizilmiş, içi tek bir renkle boyanmış; altı apartman yok, sokak bir çizgi, iki apartmanın arasındaki geçit hiç görünmüyor. Emre paftanın köşesindeki ölçeği okuyor: binde bir. Ofisteki apartman projeleri ise yüzde bir ve elli de bir ölçeğinde; bir kapının kolu bile çizili. Selim'in sokak çizimi ikisinin arasında bir yerde duruyor. Cevdet Bey üç kâğıdı yan yana koyuyor ve geçidi soruyor: «Bu geçidin kaderi hangisinde yazıyor?» Ilgın bir süre düşünüyor. Belediyenin plan bürosundan Tarık Bey'i arıyor ve ertesi gün için bir randevu alıyor.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste kentsel tasarımın nesnesinin yapıların arasındaki mekân olduğunu gördük. Bu ders o mekânı kimin, hangi ölçekte ve hangi araçla çizdiğini ayırıyor. Önce bir ansiklopedi maddesinin meslekler arası bölümünden bu alanın öbür mesleklerle nasıl çalıştığını ve ölçeğinin mimarlıktan nasıl ayrıldığını okuyoruz. Sonra şehir planlama maddesinden planlamanın tanımını ve aracını alıyoruz. Ardından Dede ve Şekeroğlu'nun 2020 tarihli çalışmasından Türkiye'de mekânsal plan kademelerinin ölçeklerini ve yetkili kurumlarını, Akdemir'in 2021 tarihli çalışmasından bu kademelerin birbirine nasıl bağlandığını ve Başa'nın 2014 tarihli çalışmasından mekânsal plan yönetmeliğinin kentsel tasarım projesini bir kavram olarak tanımladığını ekliyoruz. Sonunda Cevdet Bey'in üç kâğıdını üç meslekle eşleştiriyoruz.

Kanıt ne diyor

Carmona ve arkadaşlarının kitabı bu derste de elimizde değil. Ansiklopedi maddelerini ve üç makaleyi serbest erişimli tam metinlerinden okuduk. Mekânsal planlar yapım yönetmeliğinin kendisini bu derste okumadık; yönetmeliğin içeriğini makalelerin aktarımından alıyoruz ve kentsel tasarım projesinin yönetmelikteki tanımını kelimesi kelimesine aktarmıyoruz. Plan kademeleri ve imar bu kümenin şehir planlama akademisinin konusu; burada yalnız kentsel tasarımın onlarla sınırını çiziyoruz. Tarık Bey, zarf ve paftalar kurgu.

Maddenin «çoğunun kökeni» satırı Sarıkaya'nın masasındaki durumu açıklıyor: ofiste bir mimar, belediyede bir plancı var; kentsel tasarımcı diye bir üçüncü kişi yok. Sokağı ya mimar çizecek ya plancı, ya da ikisi birlikte. Madde bunu bir eksiklik olarak değil, alanın doğası olarak anlatıyor.

Bu tanım Cevdet Bey'in zarfındaki paftanın neden geçidi göstermediğini açıklıyor. Plancının sorusu «burada ne olacak?»: konut mu, ticaret mi, park mı, yol mu, ne yoğunlukta? Mimarın sorusu «bu yapı nasıl olacak?». Kentsel tasarımcının sorusu ikisinin arasında: «bu yapılar bir araya geldiğinde aralarında ne oluşacak?» Geçidin kaderi ancak bu üçüncü soru sorulduğunda bir çizgiye dönüşüyor.

Tablo Cevdet Bey'in zarfındaki ölçeği yerine koyuyor: binde bir, bir uygulama imar planı. Bu plan Sarıkaya'yı bir yapı adası olarak gösteriyor, bir kullanım, bir yoğunluk ve bir yol çizgisiyle. Ofisteki projeler yüzde bir ölçeğinde; aradaki fark on kat. Sokak, kaldırım, geçit ve oturma sekisi tam bu on katın arasında kalıyor: planın çizemeyeceği kadar küçük, bir apartman projesinin göremeyeceği kadar büyük.

Büyütme yasağı bir mimar için öğretici. Bir binde birlik planı yüzde bire büyütürseniz bir sokak elde etmezsiniz; yalnız kalın çizgiler elde edersiniz. Kentsel tasarım projesi bu yüzden bir planın büyütülmüş hali değil, kendi başına bir çalışma.

Sarıkaya'nın geçidi için bir araç beliriyor: kentsel tasarım projesi. Plan kademelerinin içinde değil, onların yanında duran bir proje türü. Tanımın metnini okumadığımız için ne kadar bağlayıcı olduğunu ve hangi durumda istendiğini söyleyemiyoruz; Ilgın bunu Tarık Bey'e soracak.

Sahada

Ertesi gün Tarık Bey Sarıkaya'nın uygulama imar planını bilgisayarında açıyor. Ada, konut alanı; yapı yaklaşma mesafeleri, kat yüksekliği ve yoğunluk planın notlarında. Geçit planda yok; iki apartmanın parselleri birbirine bitişik görünüyor. Tarık Bey bunun bir yol olarak hiç tanımlanmadığını, yıllardır parsellerin arasında kalan bir boşluk olarak kullanıldığını söylüyor. Ilgın geçidin kamusal kalmasının hangi yolla mümkün olacağını soruyor. Tarık Bey iki yol sayıyor: planın değiştirilip geçidin bir yaya yolu olarak tanımlanması ya da hak sahiplerinin geçidi kendi parselleri içinde açık bırakmayı kabul etmesi. Birincisi bir plan kararı, ikincisi bir anlaşma.

Selim üç ölçeği tek bir duvara asıyor: binde birlik plan, beş yüzde birlik sokak çizimi ve yüzde birlik apartman projeleri. Emre her birinin hangi soruyu cevapladığını kartlara yazıyor. Plan: ne, nerede, ne yoğunlukta. Sokak çizimi: aralarında ne oluşuyor, kim nereden geçiyor, nerede oturuyor. Proje: bu yapı nasıl. Ahu dördüncü bir kart ekliyor: kim gelebiliyor. Bir rampanın yeri, bir kaldırımın genişliği ve bir geçidin eğimi üç ölçeğin de dışında kalabiliyor.

Gri alan

Kentsel tasarımın mimarlık ve planlama arasındaki sınırı okuduğumuz kaynaklarda net değil ve tartışmalı. Ansiklopedi maddesi kentsel tasarımı ayrı bir meslekten çok bir kesişme alanı olarak anlatıyor; Türkiye'de bir kentsel tasarım projesini kimin hazırlayacağı ve imzalayacağı bu derste okunmadı. Mekânsal planlar yapım yönetmeliğinin kentsel tasarım projesini nasıl tanımladığını metninden okumadık; Başa yalnız kavramın tanımlandığını aktarıyor, bu yüzden projenin plana ne ölçüde bağlı olduğu belirsiz. Dede ve Şekeroğlu'nun tablosu 2020 tarihli ve yönetmelikte sonradan değişiklikler yapıldığı biliniyor; güncel ölçekler ve yetkiler ayrıca doğrulanmalı. Bir başka gerilim de ölçekler arasındaki boşlukta: binde birlik bir plan bir geçidi göremeyecek kadar kaba, yüzde birlik bir yapı projesi ise komşusunu göremeyecek kadar dar; aradaki ölçeği kimin çizeceği her projede bir pazarlık. Geçidin bir plan kararıyla mı yoksa hak sahiplerinin anlaşmasıyla mı açık kalacağı açık değil ve iki yolun bedeli farklı.

Senin işinde

Bir kentsel mekân sorunuyla karşılaştığında önce onun hangi ölçekte ve kimin kâğıdında çözüleceğini sor. Uygulama imar planını iste ve neyi gösterip neyi göstermediğini yaz: kullanım, yoğunluk ve yol çizgileri bir yanda, kaldırım, geçit, oturma yeri ve ağaç öbür yanda. Bir planı büyüterek bir sokak çizmeye kalkma; sokağı yerinde ölçerek kendi ölçeğinde yeniden çiz. Masada kimlerin oturduğuna bak: bir mimar, bir plancı, bir peyzaj mimarı, bir ulaşım mühendisi; eksik olanı çağır. Bir sorunun bir plan kararı mı, bir proje kararı mı yoksa mülk sahipleri arasında bir anlaşma mı gerektirdiğini ayır ve her birinin süresini ve bedelini yaz. Bir kentsel tasarım projesinin mevzuattaki yerini, kimin hazırlayacağını ve plana nasıl bağlanacağını belediyenin plan bürosuna sor ve cevabı yazılı al. Her ölçeğin kartına erişilebilirliği ayrıca yaz; bir rampanın yeri üç ölçeğin arasında kaybolabilir. Son olarak, kullanıcılarla konuşurken hangi kâğıdı göstereceğini seç: bir plan paftası çoğu insana bir şey anlatmaz, bir sokak çizimi ise herkesin kapısını aynı kâğıtta gösterir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kentsel tasarım mimarlık, şehir planlama ve peyzaj mimarlığının kesişiminde durur ve ölçeği bir yapıdan bir mahalleye uzanır. Şehir planlama arazinin kullanımına ve altyapıya bir planla karar verir ve kamu yararını gözetir. Dede ve Şekeroğlu'nun aktardığı tabloya göre Türkiye'de plan kademeleri mekânsal strateji planı, çevre düzeni planı, 1/5.000 ölçekli nazım imar planı ve 1/1.000 ölçekli uygulama imar planıdır. Akdemir'e göre her plan bir üstündekine uygun olmalı ve bir plan başka bir ölçekteki planın büyütülmüş hali olamaz. Başa'ya göre kentsel tasarım projesi 2014'ten beri yönetmelikte tanımlı bir kavramdır.

Sonraki derse köprü

Sarıkaya'nın masasındaki üç kâğıt bugün başka başka mesleklerin elinde, ama kentin yapıları ile aralarındaki mekânı birlikte düşünme isteği yeni değil. On dokuzuncu yüzyılın sonunda bir Viyanalı mimar eski kentlerin meydanlarının neden güzel olduğunu sordu; yirminci yüzyıl ise kenti bambaşka bir mantıkla yeniden kurdu ve sonra o mantığı sorguladı. Kentsel tasarım bu sorulardan hangi yollardan geçerek bugüne geldi? M01-D03 Sitte'den bugüne kentsel tasarımın tarihini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Uygulama imar planı nedir?

• A) Bir binanın 1/50 ölçekli uygulama projesi.
• B) Bir ülkenin kalkınma planı.
• C) Türkiye'de genellikle 1/1.000 ölçeğinde hazırlanan, yapı adalarını, yolları, kullanımları ve yapılaşma koşullarını gösteren alt kademe imar planı.
• D) Bir parkın peyzaj projesi.

Cevap: C. Dede ve Şekeroğlu'nun tablosuna göre uygulama imar planı nazım imar planının altında, 1/1.000 ölçeğindedir; bir kaldırımın ya da bir geçidin ayrıntısı genellikle bu ölçeğin altında kalır.

Soru 2 · Kanıt

Akdemir'in aktardığı mekânsal planlar yapım yönetmeliği hükmü planlar hakkında ne söyler?

• A) Planların başka bir kademedeki planların büyütülmesi ya da küçültülmesi yoluyla elde edilemeyeceğini.
• B) Planların istenen ölçekte serbestçe büyütülebileceğini.
• C) Uygulama imar planının nazım imar planından önce yapılması gerektiğini.
• D) Planların yalnız bakanlık tarafından yapılabileceğini.

Cevap: A. Her ölçek kendi araştırmasını ve bilgisini ister; makalenin aktardığı Danıştay kararı da kademeli birliktelik ilkesini vurgular.

Soru 3 · Senaryo

Bir dönüşüm adasında iki apartmanın arasındaki geçit yıllardır kamusal olarak kullanılıyor, ama uygulama imar planında görünmüyor ve parseller bitişik. Hak sahipleri yeni binaları yapmak istiyor. Mimar ne yapmalı?

• A) Geçidi apartman projesinin içine katıp kapatmak.
• B) Plan paftasını büyütüp geçidi üzerine çizmek.
• C) Geçidi görmezden gelmek.
• D) Geçidin kamusal kalmasının bir plan değişikliğiyle mi yoksa hak sahiplerinin anlaşmasıyla mı sağlanacağını plan bürosuyla konuşmak, sokağı ve geçidi kendi ölçeğinde yerinde ölçerek çizmek ve bu çizimi hak sahipleriyle yapılacak toplantının ortak kâğıdı olarak hazırlamak.

Cevap: D. Plan bu ayrıntıyı göstermez ve büyütülerek elde edilemez; geçidin kaderi bir plan kararına ya da bir anlaşmaya bağlıdır ve her ikisinin dili bir sokak çizimi olabilir.

Soru 4 · Tuzak

Bir ekip üyesi «Ofiste bir mimar, belediyede bir plancı var; kentsel tasarımcı olmadığına göre sokağı kimse tasarlamak zorunda değil» diyor. Bu düşüncede gözden kaçan nedir?

• A) Belediyenin bir kentsel tasarımcı işe alması gerektiği.
• B) Kentsel tasarımın çoğu zaman ayrı bir meslekten çok mimarlık, planlama ve peyzajın kesiştiği bir çalışma olduğu; sokağın bu kesişmede, mimar ve plancı tarafından birlikte tasarlanabileceği ve tasarlanmazsa yapıların artakalanı olarak kalacağı.
• C) Sokağın yalnız ulaşım mühendisinin işi olduğu.
• D) Sokağın tasarlanmasına gerek olmadığı.

Cevap: B. Tuzak bir işi bir unvana bağlamak; kentsel tasarım maddesi bu alanda çalışanların çoğunun mimarlık, planlama ya da peyzaj kökenli olduğunu yazıyor.